Praefatio
序PL 19, 851AVos etiam, quos nulla mihi cognatio junxit,Sed fama, et charae religio patriae,Et studium in libris, et sedula cura docendi,Commemorabo viros morte obita celebres.Fors erit, ut nostros Manes sic asserat olim,Exemplo cupiet qui pius esse meo.
PL 19, 851A諸君をも、親族の絆では私と結ばれていないが、名声と、愛する祖国への敬虔によって結ばれ、書物への熱意と、教える勤勉な心づかいによって結ばれた諸君を、死を迎えて名高い人々として、私は偲ぼう。いつか、我が死者の霊(マネス)を同じように顧みる者が、私の手本に倣い、敬虔でありたいと願う者が、あるかもしれない。
Professor I
第1篇PL 19, 851APrimus Burdigalae columen dicere, Minervi,Alter Rhetoricae Quintiliane togae.Illustres quondam quo praeceptore fueruntConstantinopolis, Roma, dehinc patria,Non equidem certans cum majestate duarum;Solo sed potior nomine, quod patria.
PL 19, 851Aミネルウィウスよ、まず第一にあなたをブルディガラ(ボルドー)の柱と呼ぼう、修辞の長衣における、第二のクィンティリアヌスと。あなたを師として、かつて名を上げたのは、コンスタンティノポリス、ローマ、そして次に故郷であった。もっとも、前の二つの都の威光に張り合うのではなく、ただ「故郷」という名の一点でまさるのだ。
Asserat usque licet Fabium Calagurris alumnum:Non sit Burdigalae dum cathedra inferior.Mille foro dedit haec juvenes; bis mille senatusAdjecit numero, purpureisque togis:Me quoque, sed quoniam multa est praetexta, silebo:Teque canam de te, non ab honore meo.
PL 19, 851Bカラグッリスがいくら、ファビウス〔クィンティリアヌス〕を自分の子だと主張し続けてもよい。ブルディガラの講座が劣るのでさえなければ。この町は広場〔法廷〕に千人の若者を送り、元老院には二千人を加えて数を増し、紫縁の長衣を着せた。私もその一人だが、紫縁の長衣は多いから、黙っておこう。あなたを歌おう、あなた自身のゆえに、私の栄誉のゆえにではなく。
Sive Panegyricos placeat contendere libros,In Panathenaicis tu numerandus eris.Seu libeat fictas ludorum evolvere lites,Ancipitem palmam Quintilianus habet.Dicendi torrens tibi copia: quae tamen aurum,Non etiam luteam volveret illuviem.
PL 19, 851Bもし『パネギュリコス』の書〔イソクラテス〕と競うことを望むなら、『パナテナイコス』の列に、あなたは数えられるだろう。あるいは稽古の架空の訴訟を繰り広げたいなら、クィンティリアヌスは、勝敗の定かでないヤシ〔勝利の枝〕を分け持つ。あなたの弁舌の豊かさは奔流であったが、それは金を運んで、泥の汚れまでは運ばなかった。
Et Demosthenicum, quod ter primum ille vocavit,In te sic viguit, cedat ut ipse tibi.Anne et divini bona naturalia doniAdjiciam, memori quam fueris animo?Audita ut, vel lecta semel, ceu fixa teneres:Auribus et libris esset ut una fides?
PL 19, 851Bまた、デモステネスの、彼が三度「第一」と呼んだもの〔弁論における所作を指すか〕も、あなたのうちに栄え、彼自身があなたに譲るほどであった。さらに、神的な賜物たる自然の美点を、あなたがどれほど記憶に優れた心を持っていたかを、付け加えようか。聞いたこと、あるいは一度読んだことを、刻みつけたように保ち、耳と書物とに、同じ信頼が置けたということを。
Vidimus et quondam tabulae certamine longo,Omnes, qui fuerant, enumerasse bolos,Alternis vicibus quos praecipitante rotatuFundunt excisi per cava buxa gradus:Narrantem fido per singula puncta recursu,Quae data, per longas quae revocata moras.
PL 19, 851C我々はかつて、盤上の長い勝負のなかで、あなたが、出た賽の目をすべて数え上げるのを見た。互い違いの番に、急ぐ回転で、刻まれた段々がツゲの筒の中を通して撒き散らした賽の目を〔賽を振る塔の中の段を言うらしい。遊びの細部は定かでない〕、一つ一つの点について、確かな記憶をたどって語り、どれが投げられ、長い中断を経てどれが呼び戻されたかまで語るのを。
Nullo felle tibi mens livida, tum sale multoLingua dicax, blandis, et sine lite jocis.Mensa nitens: quam non censoria regula culpet:Nec nolit Frugi Piso vocare suam.Nonnumquam pollens natalibus, et dape festa:Non tamen angustas ut tenuaret opes.
PL 19, 851Cあなたの心は、胆汁で青黒くなることがなく、また塩気〔機知〕に富み、舌は機知に富み、冗談は愛想よく、争いを生まなかった。食卓は輝き、監察官の規準も咎めないほどで、質実なピソ〔ピソ・フルギ。質実で知られたローマ人〕も、自分のものと呼ぶのを嫌がらないほどだった。時には誕生日の祝いと祝宴で盛大になったが、それでも乏しい資力をさらに細らせるほどではなかった。
Quamquam haeredis egens, bis sex quinquennia functus,Fletus es a nobis, ut pater, et juvenis.Et nunc, sive aliquid post fata extrema supersit,Vivis adhuc, aevi quod periit meminens;Sive nihil superest, nec habent longa otia sensus,Tu tibi vixisti: nos tua fama juvat.
PL 19, 851C相続人を欠いたまま、六十年〔十二の五年期〕を全うして、あなたは我々から、父として、また若者として嘆かれた。今、最期の運命ののちに何かが残るのなら、あなたは今なお生きて、過ぎ去った生涯を思い起こしている。もし何も残らず、長い安らぎが感覚を持たないのなら、あなたはあなた自身のために生きた。我々には、あなたの名声が助けとなる。
Professor II
第2篇PL 19, 851DNec me nepotes impii silentiiReum ciebunt, Alcime.Minusque dignum, non et oblitum ferentTuae ministrum memoriae.Opponit unum quem viris prioribusAetas recentis temporis.
PL 19, 851D後の世の子らも、不敬虔な沈黙の罪で私を被告として呼び出しはしまい、アルキムスよ。私が相応しさに欠けるとしても、忘れてはいなかったとあなたの記憶に仕える者であることを、彼らは認めるだろう。先の人々に対して、ただ一人近年の時代が立てる者〔あなた〕を。
Palmae forensis, et Camenarum decus,Exemplar unum in litteris:Quas aut Athenis docta coluit Graecia,Aut Roma per Latium colit.Moresne fabor, et tenorem regulae,Adusque vitae terminum?
PL 19, 852A法廷のヤシ〔勝利〕とカメナたちの誉れ、学問における唯一の手本よ。その学問は、ギリシアの学識がアテナイで育て、あるいはローマがラティウム全土で育てるもの。あなたの人柄と、規範の持続を語ろうか、生涯の終わりに至るまで。
Quod laude clarus, quod paratus litteris,Omnem refugisti ambitum?Te nemo gravior, vel fuit comis magis,Aut liberalis indigis;Danda salute, si forum res posceret;Studio docendi, si scholam.
PL 19, 852A称賛で名高く、学問の備えがありながら、あらゆる野心を避けたことを。あなたより重厚な者はなく、より親しみ深い者もなく、貧しい人々に対してより気前のよい者もなかった。法廷の事が求めれば、守りを与える用意があり、学校が求めれば、教える熱意があった。
Vivent per omnem posterorum memoriam,Quos tu sacrae famae dabas.Et Julianum tu magis famae dabis,Quam sceptra, quae tenuit brevi.Sallustio plus conferent libri tui,Quam consulatus addidit.
PL 19, 852B後の世の記憶のあらゆる時代を通じて、生き続けるだろう、あなたが尊い名声に捧げた人々は。あなたはユリアヌス〔皇帝ユリアヌスを指すらしい〕をも、さらに名声に捧げるだろう、彼が短く保った王笏よりも。サッルスティウス〔ユリアヌスの時代の執政官を指すらしい〕には、あなたの書物の方が、執政官職が加えたより多くのものをもたらすだろう。
Morum tuorum, decoris, et facundiaeFormam dedisti filiis.Ignosce, nostri laesus obsequio styli.Amoris hoc crimen tui est,Quod digna nequiens promere, officium colo,Injuriose sedulus.
PL 19, 852Bあなたの人柄と品位と雄弁の型を、あなたは息子たちに与えた。許してほしい、我が筆の奉仕に傷つけられたとしても。これは、あなたへの愛の罪過である。ふさわしいものを述べえないのに、務めを尽くそうとし、失礼なほど熱心だということが。
安らかに憩え、そして朽ちる体の損失を、栄光で償え。
Professor III
第3篇PL 19, 852CRhetora Luciolum condiscipulum, atque magistrum,Collegamque dehinc, naenia moesta refer:Facundum, doctumque virum, seu lege metrorumCondita, seu prosis solveret orsa modis.Eripuit patri Lachesis quem funere acerbo,Linquentem natos sexui utroque duos.
PL 19, 852C修辞学者ルキオルス、同門の友であり、師でもあり、さらに同僚ともなった人を、悲しい挽歌よ、語り返せ。弁舌豊かで学識ある人、韻律の法で整えた作でも、散文の形で語り始めた作でも〔巧みであった〕。痛ましい死で父から奪ったのは、ラケシス〔運命の女神〕、両性の二人の子を遺す彼を。
Nequaquam meritis cujus responderit haeres,Obscuros quamvis nunc tua fama juvet.Mitis amice, bonus frater, fidissime conjux,Nate pius: genitor, poenitet, ut fueris.Comis convivis, numquam inclamare clientes,Ad famulos numquam tristia verba loqui.
PL 19, 852Cその相続人は、彼の功績に決して見合わなかった。あなたの名声が、今は目立たぬ者たちを助けているとしても。穏やかな友、善き兄弟、誠実この上ない夫、孝行な息子。父としては、どうであったかが悔やまれる〔相続人が功績に見合わなかったことを受けると取った〕。客には親しみ深く、被護民を決して怒鳴りつけず、召使いに厳しい言葉を決して言わなかった。
穏やかな人柄であったように、静かなマネスをそのまま保て。そしてアウソニウスから、この贈り物を受け取れ、友よ。「健やかであれ(Vale)」。
Professor IV
第4篇PL 19, 852DAetate quamquam viceris doctos prius,Patera fandi nobilis:Tamen quod aevo floruisti proximo,Juvenisque te vidi senem,Honore moestae non carebis naeniae,Doctor potentum Rhetorum.
PL 19, 852D年齢の点では、あなたが先に挙げた学者たちを上回っていたが〔先の者たちより年長であったの意と取った〕、語りに名高いパテラよ、それでも、あなたは近い時代に栄え、若い私は老いたあなたを見たので、悲しい挽歌の栄誉を受けずにはおかない、有力な修辞学者たちの師よ。
Tu Bajocassis stirpe Druidarum satus,Si fama non fallit fidem,Beleni sacratum ducis e templo genus:Et inde vobis nomina:Tibi Paterae: sic ministros nuncupantApollinaris mystici.
PL 19, 853Aあなたはバイオカッセス族の出で、ドルイド〔ガリアの祭司〕の血筋に生まれた。噂が信を欺かないのなら、ベレヌス〔ガリアの神〕の神殿に仕える家系を引いている。そこから、諸君〔一族〕に名が付いた。あなたにはパテラ。そう呼ぶのだ、アポロの秘儀の奉仕者たちを。
Fratri, patrique nomen a Phoebo datum:Natoque de Delphis tuo.Doctrina nulli tanta in illo tempore,Cursusque tot fandi et rotae.Memor, disertus, lucida facundia,Canore, cultu praeditus,
PL 19, 853A兄弟にも父にも、ポエブスにちなんだ名が与えられた。あなたの息子にも、デルポイにちなむ名が。あの時代、学識でこれほどの者は他になく、語りの数多の進路と回転〔rotae。弁舌の巡りを言うらしい。意味は定かでない〕があった。記憶力に優れ、雄弁で、明晰な弁舌を持ち、美声で、洗練を備えていた。
Salibus modestus felle nullo perlitis,Vini, cibique abstemius,Laetus, pudicus, pulcher; in senio quoque, utAquilae senectus, aut equi.
PL 19, 853A機知に胆汁を塗らず、慎ましく、ぶどう酒にも食にも節制し、快活で、貞節で、美しい。老いてなお、ワシの老いや馬の老いのように盛んであった。
Professor V
第5篇PL 19, 853BFacunde, docte, lingua et ingenio celer,Jocis amoene, Delphidi,Subtextus esto flebili threno patris,Laudi ut subibas aemulus.Tu pene ab ipsis orsus incunabulisDei poeta nobilis,
PL 19, 853B弁舌豊かで学識あり、舌も才も敏く、冗談に愛想のよい、デルフィディウスよ、あなたの父への涙の挽歌に織り込まれよ、父の称賛に、競い合うようにあなたが続いたように。あなたはほとんど揺りかごのうちから始めて、神〔ユピテル〕の名高い詩人として、
Sertum coronae praeferens Olympiae,Puer celebrasti Jovem.Mox inde cursim more torrentis freti,Epos ligasti metricum:Ut nullus aeque lege liber carminumOrationem texeret.
PL 19, 853Bオリュンピアの冠の花環を掲げて、少年のうちにユピテルを讃えた。やがてそこから、激流の海峡のように急ぎ、韻律の叙事詩を紡いだ。詩の規則に縛られぬ者として、これほど自在に散文を織る者は、他にいなかった。
Celebrata varie cujus eloquentiaDomi forisque claruit:Seu tu cohortis Praesulem praetoriae,Provinciarum aut judicesColeres, tuendis addictus clientiis,Famae, et salutis sauciis.
PL 19, 853Cその雄弁は、さまざまに名高く、国内でも国外でも輝いた。近衛隊の長官や、属州の裁判官たちに仕え、被護民を護る務めに身を捧げ、名誉と身の安全を傷つけられた者たちを助けたときにも。
Felix, quietis si maneres litteris,Opus Camenarum colens;Nec odia magnis concitata litibusArmaret ultor impetus:Nec inquieto temporis tyranniciPalatio te attolleres.
PL 19, 853C幸福だったろうに、もし静かな文学に留まり、カメナたちの業を尊んでいたなら。大きな訴訟で掻き立てられた憎しみを、復讐の衝動が武装させることもなく、暴君の時代の騒がしい宮廷にあなたが身を高めることもなかったなら。
Dum spem remotam semper arcessis tibi,Fastidiosius obviae,Tuumque mavis esse, quam fati bonum,Desiderasti plurima;Vagus per omnes dignitatum formulas,Meritusque plura, quam gerens.
PL 19, 853C遠くの望みをいつも自分に招き寄せ、目の前の望みにはいっそう嫌気を覚え、運命の贈り物よりも自分で得たものを選び、あなたは多くを望んだ。官位のあらゆる等級を渡り歩き、務めた以上に多くに値した。
Unde insecuto criminum motu gravi,Donatus aerumnis patris:Mox inde Rhetor, nec docendi pertinax,Curam fefellisti patrum,Minus malorum munere expertus Dei,Medio quod aevi raptus es.
PL 19, 853Dそこから、罪過の訴えの重い騒動が起こり、父の苦難に免じて赦された〔Donatus aerumnis patris は「父の苦難に免じて赦された」と取った〕。やがてそこから修辞学者となったが、教えることに執着せず、〔生徒の〕父親たちの配慮を裏切った。神の賜物によって、あなたは災いをより少なく味わった。生涯の半ばで奪われたことで、
道を踏み外した娘の過ちにも、妻が受けた刑罰にも、傷つけられずに済んだ。
Professor VI
第6篇PL 19, 853DO flos juvenum,Spes laeta patris:Nec certa tuaeData res patriae;Non mansurisOrnate bonis:
PL 19, 853Dああ、若者たちの花よ、父の喜ばしい望みよ。あなたの祖国に、確かなものとして与えられたのではなかった。長く残らぬ善きもので飾られた。
ただ見せられ、そして同時に奪われた、夏至の頃の草がそうなるように。修辞学者アレティウスよ。あなたはブルディガラ(ボルドー)の
Laetus patriaeClara cohortisVexilla regensPubere in aevo.. . . . . . . .Postque Paterae,
PL 19, 854A喜ばしい祖国の名高い隊列の旗を率いて、成年の年頃に。……〔刷られた欠落の印〕そしてパテラのあとで、
二人のどちらよりも偉大な者として。あなたは若い年のうちに教師となり、師となった。あなた自身が成人してから学ぶことが
恥ではなかったであろう時に、あなたは運命のあらゆる恵みを持っていた。紫縁の長衣の若者よ、すでに父に比べられていた。
彼〔父〕は、誇り高いローマの城壁を、名声と功績によって、重い妬みの牙を免れずに、名高く高めた。
成熟した花の、あなたの家族の願い、実りを欠く修辞の業、舅の高貴な結婚の縁、
父の安らぎのないまま、そして双方の富を、自分の相続人もないまま、あなたは見捨てて去った。あらゆるものを、早熟な
Fortuna tibiDedit, et rapuit.Quam fatiloquoDicte profatuVersus Horatii:NIHIL EST AB OMNIPARTE BEATUM.
PL 19, 854D運命の女神があなたに与え、そして奪った。ホラティウスの詩句が、運命を告げる言葉で言い表したとおりに〔Dicte の語形は定かでない〕。「あらゆる点で幸福なものは何一つない」。
Professor VII
第7篇PL 19, 854DQui colis laetos, hilarosque mores,Qui dies festos, joca, vota, ludum,Annuum functi memora LeontiiNomine threnum.Iste LASCIVUS patiens vocari,Nomen indignum probitate vitae
PL 19, 854D陽気で快活な習いを愛し、祝日、冗談、祈願、遊びを愛する者よ、世を去ったレオンティウスの毎年の挽歌を、その名のもとに思い起こせ。彼は「浮かれ者(lascivus)」と呼ばれることを許し、生き方の廉直さにふさわしくないその呼び名を
Abnuit numquam: quia gratum ad auresEsset amicas.Litteris tantum titulum assecutus,Quantus exili satis est cathedrae:Posset insertus numero ut videriGrammaticorum.
PL 19, 855A決して拒まなかった。親しい者たちの耳に好ましく響くからだ。学問によって称号を得たが、乏しい講座にはそれで足りるだけだった。文法家たちの数に加えられて見える、ということが可能なほどに。
Tu meae semper socius juventae,Pluribus quamvis cumulatus annis,Nunc quoque in nostris recales medullis,Blande Leonti:Et juvat tristi celebrare curaFlebilem cantum memoris querelae:
PL 19, 855Aあなたは常に我が青春の仲間であり、多くの年を積み重ねたとしても、今も我が骨の髄で温まっている、愛想のよいレオンティウスよ。悲しい心づかいで祝うのは喜びだ、思い起こす嘆きの、涙の歌を。
喜ばしからぬ、だがあなたに負う務めを、我が詩によって。
Professor VIII
第8篇PL 19, 855BRomulum post hos, prius, an Corinthi,An ne Sperchei, pariterque natiAtticas Musas memorem MenestheiGrammaticorum?Sedulum cunctis studium docendi;Fructus exilis, tenuisque sermo:
PL 19, 855Bこれらのあとにロムルスを、それとも先にコリンティウスを、あるいはスペルケウスを、また同じくその息子でアッティカのムーサたちに仕えたメネステウスを、思い起こそうか、文法家たちのうちから〔Corinthi・Sperchei・Menesthei は属格の人名と取った。語形は定かでない〕。皆、教えることに勤勉であったが、得られた実りは乏しく、語りは貧しかった。
Sed, quia nostro docuere in aevo,Commemorandi.Tertius horum mihi non magister;Caeteri primis docuere in annis,Ne forem vocum rudis, aut loquendi:Sed sine cultu.
PL 19, 855Bだが、我々の時代に教えたのだから、語られるにふさわしい。これらのうち第三の者は、私の師ではない。他の者たちは、初めの年に教えた。私が語や語り方に無知でないようにと、ただし洗練のない教えであった。
Obstitit nostrae quia, credo, mentisTardior sensus: neque disciplinisAppulit Graecis puerilis aeviNoxius error.Vos levis cespes tegat, et sepulcriTecta defendant cineres opertos:
PL 19, 855C私の精神の、鈍い感覚が妨げになったのだと思う。ギリシアの学芸へは少年の頃の有害な迷いが、私を導かなかった。軽い芝が諸君を覆い、墓の屋根が、覆われた灰を守るように。
そして我が声の碑銘が、最後の栄誉を返すように。
Professor IX
第9篇PL 19, 855CEt te, quem cathedram temere usurpasse loquuntur,Nomen Grammatici nec meruisse putant:Voce ciebo tamen, simplex, bone, amice, sodalis;Jucunde, hoc ipso chare magis studio,Quod quamvis impar nomen tam nobile amasti,Es meritos inter commemorande viros.
PL 19, 855Cあなたをも、向こう見ずに講座を奪ったと人が言う者を、文法家の名に値しなかったと人が考える者を、それでも私は声に出して呼ぼう。素朴な、善き、友なる仲間よ。愉快な人よ、まさにこの熱意のゆえにいっそう愛しい人よ。あなたは力及ばずとも、これほど高貴な名を愛したのだから、功績ある人々のあいだで、思い起こされるべき人だ。
Professor X
第10篇PL 19, 855DNunc ut quemque mihiFlebilis officiiRelligiosus honorSuggeret, expediam.Qui, quamvis humiliStirpe, loco, ac merito,
PL 19, 855Dさて、誰であれ私に、涙の務めの敬虔な栄誉が思い起こさせるままに、順に述べよう。彼らは、卑しい血筋、身分、功績であっても、
Introtulere tamenGrammatices studiumIngeniis hominumBurdigalae rudibus.Permaneat series.Sit Macrinus in his,
PL 19, 855Dそれでも持ち込んだ、文法の学びを、人々の素質にブルディガラの無学な人々の。順序は保たれよ。マクリヌスもこの中に加われ、
Sobrius in pueris,Et puerorum *Utilis ingeniis.Huic mea principioCredita puerities.Nec reticebo senem
PL 19, 856A子らに対して慎み深く、そして子らの *〔底本はここに「*」を刷り、語の欠落を示す〕才にとって有益な者として。彼に、初め、私の幼年が託された。また老いた者を、黙っておくまい、
Nomine Phoebicium:Qui Beleni aedituusNil opis inde tulit.Sed tamen, ut placitum,Stirpe satus Druidum,Gentis Aremoricae
PL 19, 856Aフォエビキウスという名の。ベレヌス〔ガリアの神〕の神殿守として、そこから何の助けも得なかった者を。だが、いわれるところでは、ドルイド〔ガリアの祭司〕の血筋に生まれ、アレモリカ〔ブルターニュ地方〕の一族の者であり、
Burdigalae cathedramNati opera obtinuit.Et tu ConcordiQui profugus patria,Mutasti sterilemUrbe alia cathedram,
PL 19, 856Aブルディガラの講座を息子の働きによって手に入れた。またあなたも、コンコルディウスよ、故郷を追われた者として、実りの乏しい講座を別の町に移した者よ、
Et libertinaSucuro progenies,Qui rudibus puerisPrima elementa dabas,Pange et AnastasioFlebile, Musa, melum:
PL 19, 856Bまた解放奴隷の血筋のスクロよ〔Sucuro は呼びかけの人名と取った。語形・係りは定かでない〕、無学な少年たちに初歩の基礎を授けていた者よ、アナスタシウスのためにも、歌え、ムーサよ、涙の調べを。
Et memora tenuemNaenia Grammaticum.Burdigalae hunc genitum,Transtulit ambitio,Pictonicaeque dedit.Pauper ubi, et tenuem
PL 19, 856Bそして思い起こせ、貧しい文法家を、挽歌よ。ブルディガラに生まれた彼を、野心が移し、ピクトネス族の地〔ポワティエ周辺〕に委ねた。そこで貧しく、粗末な
Victum habitumque colens,Gloriolam exilemEt patriae, et cathedraePerdidit in senio:Doctrina exiguus,Moribus implacidis,
PL 19, 856C食事と衣を保って暮らし、乏しいささやかな名声を、故郷でも講座でも老いてのち失った。学識は乏しく、人柄は穏やかでなく、
Proinde, ut erat meritum,Famam habuit tenuem.Sed tamen hunc nosterCommemoravit honos.Relligiosum etenimCommemorare meae
PL 19, 856Cそれゆえ、功績に応じて、名声は薄かった。だがそれでも、我々の栄誉の務めは彼を思い起こした。実に、敬虔なことである、我が
故郷の文法家を思い起こすのは。墓が、名と骨とをともに覆ってしまわぬように。
Professor XI
第11篇PL 19, 856DHerculane, qui profectus gremio de nostro et scholaSpem magis quam rem fruendam praebuisti avunculo,Particeps scholae, et cathedrae pene successor meae,Lubricae nisi te juventae praecipitem flexus daret,Pythagorei non tenentem tramitis rectam viam:Esto placidus, et quietis Manibus sedem fove;Jam mihi cognata dudum inter memoratus nomina.
PL 19, 856Dヘルクラヌスよ、我が懐と学校から巣立ち、おじには享受すべき現実よりも、むしろ望みを与えた者、学校の同僚、我が講座のほとんど後継者であったのに、もし滑りやすい青春の曲がり道が、あなたを真っ逆さまに落とさなかったなら、ピュタゴラス〔の Y 字〕の小道の正しい道を守らなかったあなたを〔Y 字の分かれ道は徳と悪徳の選択を表す〕。安らかであれ、静かなマネスの座を温めよ。すでに久しく、私の親族の名のうちに数えられていたあなたよ。
Professor XII
第12篇PL 19, 856DOfficium, nomenque tuum, primaeve Thalasse,Parvulus audivi: vix etiam memini,Qua forma, aut merito fueris, qua stirpe parentum.Aetas nil de te posterior celebrat.Grammaticum juvenem tantum te fama ferebat,Tum quoque tam tenuis, quam modo nulla manet.
PL 19, 856Dあなたの職務と名を、若きタラッススよ、私は幼い頃に聞いた。今ではほとんど覚えていない、あなたがどんな姿で、どんな功績で、どんな両親の血筋であったかを。後の世は、あなたについて何も語り伝えない。噂はあなたを、ただ若い文法家として伝えていたが、それもその時すでに薄く、今は何も残っていない。
だが、あなたが誰であれ、我々の時代に教師として生きたのだから、我々のこの贈り物を受けよ。「健やかであれ(Vale)」。
Professor XIII
第13篇PL 19, 857AEt Citari, dilecte mihi, memorabere, dignusGrammaticos inter qui celebrere bonos.Esset Aristarchi tibi gloria, ZenodotiqueGraiorum, antiquus si sequeretur honos.Carminibus, quae prima tuis sunt condita in annis,Concedit Cei Musa Simonidei.
PL 19, 857A親愛なるキタリウスよ、あなたも思い起こされるだろう、優れた文法家たちの中で名を讃えられるにふさわしい者として。アリスタルコスと、ゼノドトスの栄光が、あなたにあっただろう、ギリシア人たちの古来の栄誉が、今も続いているなら。あなたの若い年に最初に作られた詩に対しては、ケオスのシモニデスのムーサも譲る。
Urbe satus Sicula, nostram peregrinus adisti:Excultam studiis quam prope reddideras.Conjugium nactus cito nobilis, et locupletis,Invidia fati non genitor moreris.At nos defunctum memori celebramus honore:Fovimus ut vivum munere amicitiae.
PL 19, 857Aシチリアの町に生まれ、あなたは異邦人として我が町にやって来た。あなたが学問でほとんど磨き上げた町に。早くに高貴で富んだ女との結婚を得たが、運命の妬みにより、父とならぬまま死ぬ。しかし我々は、亡き人を記憶の栄誉で讃え、生きていた人を友情の贈り物で支えたように。
Professor XIV
第14篇PL 19, 857BEloquii merito primis aequande, fuistiAgrici hic positus posteriore loco:Aevo qui quoniam genitus functusque recenti,Dilatus nobis, non et omissus eras.Quocumque in numero, tristi memorabere threno.Unus honos tumuli serus, et ante datus.
PL 19, 857B雄弁の功績において第一人者たちに並ぶべき人よ、アグリキウスよ、あなたはここ、あとの席に置かれた。新しい時代に生まれ、亡くなったので、私〔nos〕はあなたを先延ばしにしたが、省いたのではなかった。どの順位にあっても、あなたは悲しい挽歌で思い起こされる。墓の栄誉はただ一つ、遅れて与えられても、先に与えられても〔serus, et ante datus の意味は定かでない。順の後先にかかわらず墓の栄誉は一つと取った〕。
Tam generis tibi celsus apex, quam gloria fandi.Gloria Athenaei cognita sede loci;Nazario, et claro quondam delata Paterae,Egregie multos excoluit juvenes.Conjuge nunc, natisque superstitibus, generoque,Majorum Manes et monumenta foves.
PL 19, 857Bあなたには、家柄の高い頂きも、語りの栄光も、等しくあった。その栄光は、アテナエウム〔学校〕として知られた場所で知れ渡った。かつてナザリウスと、名高いパテラに譲り渡された席で、あなたは多くの若者を見事に育てた。今、妻と子らと婿が生き残るなか、先祖たちのマネスと墓所を、あなたは守っている。
Professor XV
第15篇PL 19, 857CFacete, comis, animo juvenili senex,Cui felle nullo, melle multo mens madens,Aevum per omne nil amarum miscuit:Nostri medela, Nepotiane, pectoris,Tam seriorum quam jocorum particeps,Taciturne, Amyclas qui silendo viceris.
PL 19, 857C洒落者で、親しみ深く、老いても若い心の人よ、あなたの心は胆汁ではなく蜜に浸され、生涯のどの時にも、苦いものを混ぜなかった。我が胸の癒やしよ、ネポティアヌスよ、真剣なことにも冗談にも、分け合う仲間であり、黙っていることでアミュクライの者たち〔沈黙のゆえに滅びたとされるラティウムの町〕を上回った寡黙な人よ。
Te fabulantem non Ulixes linqueret,Linquit canentes qui melodas virgines.Probe, et pudice, parce, frugi, abstemie,Facunde, nulli Rhetorum cedens stylo,Et disputator ad Cleanthen Stoicon:Scaurum Probumque corde callens intimo:
PL 19, 857Cあなたが語るなら、オデュッセウス〔Ulixes〕は去りはしなかっただろう、歌う調べのおとめたち〔セイレン〕を去った彼が。廉直で、貞節で、倹しく、質実で、節制し、雄弁で、筆では修辞学者の誰にも譲らず、ストア派のクレアンテスに並ぶ論客で、スカウルスとプロブスを心の奥まで知り尽くした人。
Et Epirote Cinea memor magis.Sodalis, et convictor, hospes jugiter:Parum quod hospes; mentis agitator meae.Consilia nullus mente tam pura dedit,Vel altiore conditu texit data.Honore gesti praesidatus inclytus,
PL 19, 857Dまた、エペイロス人キネアスよりも記憶に優れていた。仲間であり、食を共にする友であり、いつも客として来る人。いや、客という以上のもの。我が精神を駆り立てる人。これほど純粋な心で助言を与えた者はなく、これほど深い秘めた心で、与えた助言を覆った者もいなかった。属州総督職〔praesidatus〕を務めた栄誉で名高く、
Decies novenas functus annorum vices,Duos relinquens liberos, mortem oppetis,Dolore multo, tam tuorum, quam meo.
PL 19, 857D九の十倍の歳の巡り〔九十年〕を全うして、二人の子を遺して、あなたは死を迎える。身内にも私にも、大きな悲しみを残して。
Professor XVI
第16篇PL 19, 857DInter cognatos jam fletus, avuncule, Manes,Inter Rhetoricos nunc memorandus eris.Illud opus pietas, istud reverenda virorumNomina pro patriae relligione habeant.Bis meritum duplici celebremus honore parentemArborium, Arborio patre, et avo Argicio.
PL 19, 857Dすでに親族のマネスのうちで嘆かれた、おじよ、今度は修辞学者たちのうちで思い起こされるだろう。あの務めは情愛のもの、この務めは、尊ぶべき人々の名が、故郷への敬虔のゆえに持つものとなるがよい。二度ふさわしい親族を、二重の栄誉で讃えよう、アルボリウス、父はアルボリウス、祖父はアルギキウスという人を。
Stemma tibi patris Aeduici: Tarbellica MauraeMatris origo fuit, ambo genus procerum.Nobilis et dotata uxor, domus, et schola, cultaePrincipum amicitiae contigerunt juveni.Dum Constantini fratres opulenta TolosaExsilii specie sepositos cohibet:
PL 19, 858Aあなたの父方の家系はアエドゥイ族、タルベッリ族の血はマウラ〔母の渾名〕と呼ばれた母の出であり、二つとも名士の家系だった。高貴で持参金豊かな妻、家、学校、手厚く養った君主たちの友情が、若いあなたに恵まれた。コンスタンティヌスの兄弟たちを、富めるトロサ〔トゥールーズ〕が流刑の名目で遠ざけられた者として留め置いていた間に、
Byzanti inde arcem, Thressaeque Propontidis urbemConstantinopolim fama tui pepulit.Illic dives opum, doctoque ibi Caesare honorusOccumbis, patribus Magne superstitibus.In patriam sed te sedem, ac monumenta tuorum,Principis Augusti restituit pietas.
PL 19, 858Aそこからビュザンティオンの城塞、トラキアのプロポンティスの町、コンスタンティノポリスへと、あなたの名声があなたを押し出した。そこで富に恵まれ、学識あるカエサルのもとで栄誉を受け〔honorus は「誉れある」の意の珍しい形〕、父祖が生き残るなか、マグヌスよ、あなたは死ぬ。だが故郷の地、また身内の墓所へと、あなたを、君主アウグストゥスの情愛が連れ戻した。
それゆえ年ごとの日は、涙の理由と、嘆きの贈り物を新たにする、喜ばしからぬ敬虔な務めを伴って。
Professor XVII
第17篇PL 19, 858BExuperi memorande mihi, facunde sine arte,Incessu gravis et verbis ingentibus, orePulcher, et ad summam, motuque habituque venusto,Copia cui fandi longe pulcherrima; quam siAuditu tenus acciperes, deflata placeret:Discussam scires solidi nihil edere sensus.
PL 19, 858Bエクスペリウスよ、私に思い起こされるべき人、技巧なく弁舌豊かな人、歩みも重々しく、言葉も大きく、顔は美しく、要するに、動きも装いも優美で、語りの豊かさは何よりも見事だった。しかしそれを聞くだけで受け取るなら、風のように吹き過ぎても耳に快かった。だが吟味すれば、確かな意味は何も生まないと知れたろう。
Palladiae primum toga te venerata Tolosae,Mox pepulit levitate pari. Narbo inde recepit.Illic Dalmatio genitos, fatalia regumNomina, tum pueros grandi mercede docendiFormasti, Rhetor, metam prope puberis aevi.Caesareum qui mox indepti nomen, honorem
PL 19, 858Bパッラスに愛されるトロサの長衣はまずあなたを敬ったが、やがて、同じ軽薄さのゆえに追い出した。そこでナルボが迎え入れた。そこであなたは、ダルマティウスから生まれた者たち、王たちの運命の名を負った少年たちを、高い報酬で教えて、成年の境近くまで、修辞学者として形づくった。その者たちはやがてカエサルの名と、栄誉を得て、
Praesidis, Hispanumque tibi tribuere tribunal.Decedens, placidos mores, tranquillaque vitaeTempora praedives finisti sede Cadurca.Sed patriae te jura vocant, et origo parentum,Burdigalae ut rursum nomen de Rhetore reddas.
PL 19, 858C総督の職を、またヒスパニアの法廷を、あなたに与えた。去りゆくあなたは、穏やかな人柄と、静かな生涯の時を、カドゥルキ〔カオール〕の地で富に恵まれて終えた。だが故郷の権利と、父祖の出自があなたを呼ぶ。修辞学者としてのあなたの名を、ブルディガラに再び返すように。
Professor XVIII
第18篇PL 19, 858CNec te Marcello genitum, Marcelle, silebo:Aspera quem genitrix urbe, domo pepulit.Sed fortuna potens cito reddidit omnia, et auxit.Amissam primum Narbo dedit patriam.Nobilis hic hospes Clarentius indole motus,Egregiam natam conjugio attribuit.
PL 19, 858Cマルケッルスよ、マルケッルスから生まれたあなたを、黙っておくまい。苛烈な母が、町から、家から追い出した人を。だが強い運命の女神はたちまち万事を返し、さらに増した。失った故郷の代わりに、まずナルボが〔新たな故郷を〕与えた。ここで高貴な主人クラレンティウスは、その資質に心を動かされ、優れた娘を結婚に与えた。
Mox schola, et auditor multus, praetextaque pubes,Grammatici nomen, divitiasque dedit.Sed numquam jugem cursum fortuna secundat,Praesertim pravi nacta virum ingenii.Verum oneranda mihi non sunt: memoranda recepiFata; sat est dictum, cuncta perisse simul.
PL 19, 858Cやがて学校と、多くの聴講者と、紫縁の長衣の若者たちが、文法家の名と富とを与えた。だが運命の女神は、決して絶え間ない順風を与えず、特に、よこしまな気質の男を相手にするときは。だが責めるつもりは私にはない。私は思い起こすべき運命を受け取った。すべてが一緒に滅びたと言えば十分だ。
しかし名までは、私はあなたから奪わない、ごく乏しい功績ながら、文法家たちの中に受け入れられた名を。
Professor XIX
第19篇PL 19, 858DRelligio est, tacitum si te, Sedate, relinquam,Quamvis docendi munus indepte es foris.Communis patria est tecum mihi: forte potentisFati Tolosam nactus es sedem scholae.Illic conjugium, natique, opulensque senectus,Et fama, magno qualis est par Rhetori.
PL 19, 858Dセダトゥスよ、あなたを黙したまま残すなら、務めに背くことになる、たとえあなたが他所で教える務めを得たとしても。あなたと私は故郷を同じくする。たまたま強い運命によって、トロサを学校の席として得た。そこで結婚し、子を得て、豊かな老年を迎え、大修辞学者にふさわしい名声も得た。
Quamvis externa tamen a regione reducitTe patria, et civem morte obita repetit.Cumque vagantem operam divisae impenderis urbi,Arbitrium de te sumit origo suum.Est tua nunc suboles, moremque secuta parentis,Narbonem, ac Romam nobilitat studiis.
PL 19, 859Aだが、異郷の地から故郷はあなたを連れ戻し、死んだあなたを市民として取り戻す。分かたれた町に、さまよう働きを費やしたときでさえ、生まれた地は、あなたについて自らの裁量を取る。今、あなたの子孫は、親の習いに従い、学問でナルボとローマに名を高めている。
……〔刷られた欠落の印〕名声が望もうと望むまいと、ブルディガラへ連れ帰るだろう。
Professor XX
第20篇PL 19, 859AHactenus observata mihi lex commemorandiCives, sive domi, seu docuere foris.Externum sed fas conjungere civibus unumTe, Staphyli, genitum stirpe Novempopulis.Tu mihi quod genitor, quod avunculus: unus utrumque.Alter ut Ausonius, alter ut Arborius.
PL 19, 859Aここまで、私が守ってきた思い起こしの掟は、市民を、故郷で教えた者も他所で教えた者も、というものだった。だが外の者を一人、市民に加えるのは許される、スタピュルスよ、ノウェムポプリの血筋に生まれたあなたを。あなたは私には父のようであり、おじのようである。一人で両方を兼ねる。一方はアウソニウス〔父〕のように、他方はアルボリウスのように。
Grammatice ad Scaurum, atque Probum, promptissime Rhetor,Historiam callens Livii et Herodoti.Omnis doctrinae ratio tibi cognita: quantamCondit sexcentis Varro voluminibus.Aurea mens, vox suada tibi, tum sermo quietus.Nec cunctator eras, nec properante sono.
PL 19, 859B文法ではスカウルスとプロブスに並び、最も機敏な修辞学者、リウィウスとヘロドトスの歴史に通じた人。あらゆる学問の理は、あなたに知られていた、ウァッロが六百巻に収めたほどの量の。黄金の精神、説得する声、そして静かな語り。ためらいもなく、せかせかした響きもなかった。
Pulchra senecta, nitens habitus, procul ira, dolusque,At placidae vitae congrua meta fuit.
PL 19, 859B美しい老年、輝く装い、怒りも策略も遠く、穏やかな生涯にふさわしい終わりであった。
Professor XXI
第21篇PL 19, 859BTu quoque in aevum, Crispe, futurumMoesti venies commemoratusMunere threni.Qui primaevos, fandique rudes,Elementorum prima docebasSigna novorum.
PL 19, 859Bあなたもまた、クリスプスよ、来たるべき世に向けて、悲しみの挽歌の務めによって思い起こされて来るだろう。幼く、語ることに未熟な者たちに、初歩の文字の最初の新しい印を教えていた者よ。
Creditus olim fervere mero,Ut Virgilii Flaccique locisAemula ferres.Et tibi, Latiis posthabite orsisUrbice, Graiis celebris, carmenSic ἐλελίσω.
PL 19, 859Cかつて、ぶどう酒の熱で燃えると思われ、ウェルギリウスとフラックス〔ホラティウス〕の詩の箇所に競い合うものを持ち込めるほどに。またあなたに、ラテン語の作より後に置かれ、ギリシア語のものでは名高いウルビクスよ、歌を、こう震わせて歌おう(ἐλελίσω)。
Nam tu Crispo conjuncte tuoProsa solebas, et versu loquiImpete eodem;Priscos ut et Heroes olimCarmine Homeri commemoratosFando referres:
PL 19, 859Cというのは、あなたは、あなたのクリスプスと結ばれて、散文でも韻文でも語る習いで、同じ勢いで、また昔の英雄たちを、かつてホメロスの詩に語られた者たちを、語りで述べ返した。
Dulcem in paucis ut Plistheniden,Et torrentis ceu DulichiiNinguida dicta,Et mellitae nectare vocisDulcia fatu verba canentemNestora regem.
PL 19, 859C簡潔さに甘美を湛えたプレイステネスの子〔メネラオス〕のように、またドゥリキオンの人〔オデュッセウス〕の奔流のような雪片のような言葉のように、また蜜のような声のネクタルで甘い言葉を語り歌う王ネストルのように。
Ambo loqui faciles, ambo omnia carmina docti,Callentes mythωn plasmata, et historiam.Liberi et ambo genus: sed quos meruisse deceretNancisci, ut cluerent patribus ingenuis.
PL 19, 859C二人とも語りに巧みで、二人ともあらゆる詩に通じ、神話の作り事〔mythωn plasmata〕と歴史に精通していた〔mythωn はラテン文字とギリシア文字の ω を混ぜた綴りで、μύθων(神話の)の意〕。二人とも生まれは自由人だが、本来ふさわしくは〔この二行の意味は定かでない〕生まれの正しい父たちによって名声を得るに値した者たちだ。
Professor XXII
第22篇PL 19, 859CVictori studiose, memor, celer, ignoratisAssidue in libris, nec nisi operta legens;Exesas tineis, opicasque evolvere chartas,Major quam promptis cura tibi in studiis.Quod jus Pontificum, quae foedera, stemma quod olimAnte Numam fuerat sacrificis Curibus:
PL 19, 859Cウィクトリウスよ、熱心で、記憶に優れ、機敏で、知られていない書物を絶えず読み、隠されたものしか読まない人よ。虫に食われた、また粗野な紙を繰り広げることに、手近な学問よりも、あなたはより大きな関心を寄せた。神祇官の法とは何か、どんな盟約か、かつての系譜とは何か、ヌマ〔ローマ第二代の王〕以前、祭儀を行うクレス〔サビニ人の町〕にあったそれを、
Quod Castor cunctis de regibus ambiguis, quodConjugis e libris ediderat Rhodope:Quod jus Pontificum, veterum quae scita Quiritum,Quae consulta patrum; quid Draco, quidve SolonSanxerit; et Locris dederit quae jura Zaleucus;Sub Jove quae Minos, quid Themis ante Jovem;
PL 19, 860Aカストル〔ロドスのカストル。年代記家〕が、定かでない王たちすべてについて〔記したこと〕、ロドペが夫の書物から公にしたことを〔Rhodope が誰かは定かでない〕、神祇官の法、古いクィリテス〔市民〕の決議、元老たちの決議、ドラコンやソロンが定めたこと、ザレウコスがロクリスの人々に与えた法、ユピテルの下でミノスが、ユピテル以前にテミスが〔定めたこと〕。
Nota tibi potius, quam Tullius et Maro nostri,Et quidquid Latia conditur historia.Fors istos etiam tibi lectio longa dedisset:Supremum Lachesis ni celerasset iter.Exili nostrae fucatus honore cathedrae,Libato tenuis nomine Grammatici.
PL 19, 860Aそれらは、我々のトゥッリウスやマロ〔キケロとウェルギリウス〕よりも、あなたによく知られていた、またラティウムの歴史に収められているすべてよりも。おそらく長い読書が、あなたにあの二人をも与えただろう、ラケシスが最後の旅路を急がせなかったなら。乏しい我々の講座の栄誉を装い、文法家の名をわずかに味わっただけで。
Longinquis posthac Romae defunctus in oris:Ad quas de Siculo littore transieras,Sed modo nobilium memoratus in agmine, gaude:Pervenit ad Manes si pia cura tuos.
PL 19, 860Bのち、ローマの遠い地で亡くなった。あなたはシチリアの岸からそこへ渡って来たのだった。だが今、名高い者たちの列で思い起こされたことを、喜べ。もし敬虔な心づかいが、あなたのマネスに届くなら。
Professor XXIII
第23篇PL 19, 860BSed neque te moesta, Dynami, fraudabo querela.Municipem patriae causidicumque meae.Crimine adulterii quem saucia fama fugavit;Parvula quem latebris fovit Ilerda suis.Quem locupletavit conjux Hispana latentem;Namque ibi mutato nomine, Rhetor eras.
PL 19, 860Bだが私は、ディナミウスよ、あなたに悲しい嘆きを惜しみはしない。我が故郷の同郷人であり、弁護士であったあなたを。姦通の罪過で名を傷つけられ、逃亡した人を。小さなイレルダが、その隠れ家に匿った人を。隠れていた彼を、ヒスパニアの妻が富ませた。そこで名を変えて、あなたは修辞学者であったからだ。
Rhetor Flavinii cognomine dissimulatus,Ne posset profugum prodere culpa suum.Reddiderat quamvis patriae te sera voluptas,Mox residem rursum traxit Ilerda domus.Qualiscumque tuae fuerit fuga, famaque vitae,Jungeris antiqua tu mihi amicitia.
PL 19, 860B添え名フラウィニウスで素性を隠した修辞学者、咎が自分の逃亡者を暴くことのないように。遅ればせの快楽が、あなたを故郷に返したにもかかわらず、やがてイレルダの家が、居着いたあなたを再び引き寄せた。あなたの逃亡と生涯の名声がどのようであれ、あなたは古い友情で私と結ばれている。
Officiumque meum, sensus si manibus ullus,Accipe jam verus morte obita Dynami.Diversis quamvis jaceas defunctus in oris:Commemorat moestis te pia cura elegis.
PL 19, 860C私の務めを、もしマネスに何らかの感覚があるなら、今こそ受け取れ、死を迎えて本当の名に戻ったディナミウスよ〔verus は生前の偽名に対して言う〕。あなたが遠く離れた岸辺で亡くなって眠っていようとも、敬虔な心づかいが、悲しい哀歌であなたを思い起こす。
Professor XXIV
第24篇PL 19, 860CDoctrinae, vitaeque pari brevitate caducum,Glabro, te moestis commemorabo elegis.Stemmate nobilium deductum nomen avorum,Glabrio Aquilini Dardana progenies.Tu quondam puero compar mihi discipulo: moxMe dehinc facto Rhetore, Grammaticus.
PL 19, 860C学識も生涯も等しく短く、はかなかったグラブリオよ、あなたを悲しい哀歌で思い起こそう。名門の祖先たちの系譜から引かれた名を持ち、グラブリオよ、アクィリヌスの、ダルダノスの系統〔トロイア系〕の子孫よ。あなたはかつて、少年のころ弟子として私の同輩であり、私がのちに修辞学者となると、あなたは文法家となった。
Inque foro tutela reis, et cultor in agris,Digne, diu partis qui fruerere bonis.Commode, laete, benigne, abstemie, tam bone dandisSemper consiliis, quam taciturne datis.Tam decus omne tuis, quam mox dolor, omnia acerboFunere praereptus, Glabrio, destituis:
PL 19, 860D法廷では被告たちの守りであり、田園では耕す人であり、長く得た財を享受するにふさわしい人よ。親切で、快活で、気前よく、節制し、与える助言に善良で、与えた助言について、同じく寡黙な人よ。身内にとって、すべての誉れであるとともに、のちにはすべての痛みとなって、無情な葬いに先に奪われ、グラブリオよ、あなたは皆を残して去る。
Uxore et natis, genitore et matre relictis,Eheu! quam multis perdite nominibus!Flete diu nobis, numquam satis, accipe acerbumGlabrio in aeternum commemorate, VALE.
PL 19, 860D妻と子らと、父と母を残して、ああ、いかに多くの名のもとで失われた人よ!我々に長く嘆かれ、なお決して十分ではない者よ、苦い「健やかであれ〔VALE〕」を受けよ、永遠に思い起こされるグラブリオよ。
Coronis
結び(コロニス)PL 19, 860DQuos legis a prima deductos menide libri,Doctores patriae scito fuisse meae.Grammatici in studio, vel Rhetoris, aut in utroque,Quos memorasse mihi, morte obita, satis est.Viventum illecebra est laudatio; nomina tantumVoce ciere, suis sufficiet tumulis.
PL 19, 860D書物の初め〔menide。語は定かでなく「初め」と取った〕から導かれて、あなたが読むこれらの人々は、我が故郷の教師たちであったと知れ。文法家の学びにおいて、あるいは修辞学者の学びにおいて、あるいは両方において教えた、彼らを、死の後に思い起こしたことで、私には十分だ。生者にとって称賛は誘惑だが、死者は名を声に出して呼ぶだけで、その墓には足りるだろう。
Ergo qui nostrae legis otia tristia chartae,Eloquium tu ne quaere, sed officium,Quo claris doctisque viris pia cura parentat:Dum decora egregiae commeminit patriae.
PL 19, 861Aゆえに、我が紙の悲しい閑暇を読む者よ、雄弁を求めるな、務めを求めよ。それによって敬虔な心づかいは、名高く学識ある人々に追悼の供養をする。優れた故郷の栄誉を思い起こしながら。
Poeta
詩人(結びの詩)PL 19, 861AValete, manes inclytorum Rhetorum:Valete, doctores probi.Historia si quos, vel poeticus stilus,Forumve fecit nobiles:Medicae vel artis, dogma vel PlatonicumDedit perenni gloriae:
PL 19, 861A健やかであれ、名高い修辞学者たちのマネスよ。健やかであれ、廉直な教師たちよ。歴史が、あるいは詩の筆が、あるいは法廷が、名高くした者たちよ。医術、あるいはプラトンの教えが永遠の栄光に委ねた者たちよ。
Et si qua cunctis cura viventum placet:Juvatque honor superstitum:Accipite moestum carminis cultum mei,Textum querela flebili,Sedem sepulcris servet immotus cinis.Memoria vivat nominum:
PL 19, 862Aまた、生者の心づかいが何であれ諸君すべてに嬉しいものなら、生き残った者たちの栄誉が助けになるなら、我が詩の悲しい飾りを受け取れ、涙の嘆きで織られたそれを。灰が動かされぬまま、墓の座を守るように。名の記憶が生き続けるように。
裁き手なる神の賜物により、あの神々と共にする世が戻り来るまで〔Dei(神)と dis(神々)が並ぶ意味は定かでない〕。