Praefatio
序PL 19, 841DNomina charorum jam condita funere justo,Fleta prius lacrymis, nunc memorabo modis,Nuda, sine ornatu, fandique carentia cultu.Sufficit inferiis exsequialis honos.Naenia funereis satis officiosa querelis,Annua ne tacitus munera praetereas:
PL 19, 841D愛しい人々の名を、正当な葬儀ですでに葬られた者たちの名を、かつては涙で悼んだが、今は詩の調べで語ろう。飾りなく、粧いなく、語りの洗練を欠く詩で。死者への供えには、葬送の栄誉で足りる。挽歌は、葬いの嘆きとして十分に務めを果たすもの。年ごとの務めを、黙って見過ごすことのないように。
Quae Numa cognatis solemnia dedicat umbris:Ut gradus aut mortis postulat, aut generis.Hoc satis et tumulis, satis et telluris egenis.Voce ciere animas funeris instar habet.Gaudent compositi cineres sua nomina dici.Frontibus hoc scriptis et monumenta jubent.
PL 19, 842Dそれはヌマ〔ローマの王。死者の祭りを定めた〕が親族の亡霊に捧げた祭礼であり、死の次第や血縁の近さが求めるとおりに行うもの。これは墓にも十分、土を欠く者たちにも十分。声で魂を呼ぶことは、葬儀に等しい。葬られた灰は、自分の名が呼ばれるのを喜ぶ。墓碑も、その額に刻んだ文字で、そうせよと命じる。
Ille etiam moesti cui defuit urna sepulcri,Nomine ter dicto pene sepultus erit.At tu quicumque es lector, qui fata meorumDignaris moestis commemorare elegis,Inconcussa tuae percurras tempora vitae:Et praeter justum funera nulla fleas.
PL 19, 843A悲しい墓の骨壺さえ与えられなかった者も、名を三度呼ばれれば、ほとんど葬られたも同然となる。さて読者よ、あなたが誰であれ、我が身内の運命を悲しい哀歌で想起することをよしとするなら、あなたの生涯の時を、揺るぎなく過ごすように。正当な悼みのほかに、いかなる葬いをも嘆かぬように。
Parentalia I
第1篇PL 19, 843APrimus in his pater Ausonius. Quem ponere primum,Etsi cunctetur filius, ordo jubet.Cura dei, placidae functus quod honore senectae,Undecies binas vixit olympiadas.Omnia quae voluit, qui prospera vidit: et idemOptavit quidquid, contigit, ut voluit.
PL 19, 843Aこれらのうち第一は父アウソニウス。彼を最初に置くことを、息子がためらっても、順序が命じる。神の気遣いのもとで、穏やかな老年の栄誉を全うし、二十二のオリュンピア期〔一期は四年〕を生きた。望んだことのすべてを、幸いなこととして見た者。そして何を願っても、望んだとおりに成った。
Non quia fatorum nimia indulgentia: sed quodTam moderata illi vota fuere viro.Quem sua contendit septem sapientibus aetas:Quorum doctrinam moribus excoluit:Viveret ut potius, quam diceret arte sophorum,Quamquam et facundo non rudis ingenio.
PL 19, 843Aそれは運命の過度の寛大のゆえではなく、この人の願いがそれほど慎ましかったからだ。彼の時代は、彼を七賢人に並べて競わせた。彼は七賢人の教えを、行いによって磨き上げた。賢者たちの技で語るよりも、むしろ生きるために。もっとも、弁舌豊かな才に無縁だったわけでもない。
Praeditus et vitas hominum ratione medendiPorrigere, et fatis amplificare moras.Inde et perfunctae manet haec reverentia vitae,Aetas nostra illi quod dedit hunc titulum:Ut nullum Ausonius, quem sectaretur, habebat:Sic nullum, qui se nunc imitetur, habet.
PL 19, 843Bまた、癒す術の理にも通じ、人々の命を延ばし、運命の猶予を広げることができた。それゆえ、全うされた生涯に、なお次の敬意が残る。我々の時代が彼にこの称号を与えたこと、すなわちアウソニウスは、自ら倣う手本を誰も持たなかったように、今も彼に倣う者を誰一人持たない。
Parentalia II
第2篇PL 19, 843BProxima tu genitrix, Aeonia, sanguine mixtoTarbellae matris, patris et Aeduici.Morigerae uxoris virtus cui contigit omnis;Fama pudicitiae, lanificaeque manus,Conjugiique fides, et natos cura regendi,Et gravitas comis, laetaque serietas.
PL 19, 843B次に、母アエオニアよ、あなたは混じった血を持つ。タルベッリ族の母とアエドゥイ族の父の血を。従順な妻のあらゆる徳があなたに備わり、貞節の名声、羊毛を紡ぐ手、結婚の誠実、子らを導く配慮、親しみのある重厚さ、快活な真面目さがあった。
夫の安らかなマネス〔死者の霊〕を永遠に抱き、かつて生前は寝床を、今は亡き身で墓を、温めよ。
Parentalia III
第3篇PL 19, 843CCulta mihi est pietas, patre primum, et matre vocatis.Dicere sed rea fit, tertius Arborius.Quem primum memorare nefas mihi, patre secundo.Rursum non primum ponere, pene nefas.Temperies adhibenda . . . . . . . . . . . . .Ante alios. Quamquam patre secundus erit.
PL 19, 843C私は情愛を尽くしてきた、まず父と母を呼び起こして。だが第三にアルボリウスを挙げるのは、情愛にとって咎となる〔rea fit は「咎ある者となる」の意〕。父を第二にして彼を第一に挙げるのは、私には不敬だ。かといって彼を第一に置かないのも、ほとんど不敬だ。節度を用いねばならない …… 〔刷られた欠落の印〕他の誰よりも先に。もっとも父に次ぐ第二になるが。
Tu frater genitricis, et unanimis genitoris:Et mihi qui fueris, quod pater, et genitrix.Qui me lactantem, puerum, juvenemque, virumqueArtibus ornasti, quas didicisse juvat.Te sibi Palladiae antetulit toga docta Tolosae:Te Narbonensis Gallia praeposuit,
PL 19, 843Cあなたは母の兄弟、そして父と心を一つにした人。私にとっては、父であり母でもあった人。乳飲み子の私を、少年の私を、青年の私を、成人の私を学ぶことが喜びとなる諸学芸で飾ってくれた人。パッラスに愛される学識あるトロサ〔トゥールーズ〕の長衣は、あなたを自らの前に置いた。ナルボ・ガリアは、あなたを上に立てた。
Ornasti cujus Latio sermone tribunal:Et fora Hiberorum, quaeque Novempopulis.Hinc tenus Europam, fama crescente, peritoConstantinopolis rhetore te viguit.Tu per mille modos, per mille oracula fandiDoctus, facundus, tum celer, atque memor.
PL 19, 843Dあなたはラテン語の弁舌でその法廷を飾った。イベリア人の広場も、ノウェムポプリ〔九つの民の地〕の広場も。ここからヨーロッパへ、名声は高まり、熟練した修辞学者であるあなたを得て、コンスタンティノポリスは栄えた。あなたは千の方法、千の語りの託宣に通じ、博学で、弁舌豊かで、敏く、記憶力に優れていた。
Tu, postquam primis placui tibi traditus annis,Dixisti, nato me, satis esse tibi.Me tibi, me patribus, clarum decus esse professus,Dictasti fatis verba notanda meis.Ergo vale, Elysiam sortitus avuncule sedem.Haec tibi de Musis carmina libo tuis.
PL 19, 843Dあなたは、幼い年のうちに預けられた私があなたの気に入ってから、私が生まれた以上、あなたには十分だ、と言った。私をあなたにとって、父祖たちにとって、輝かしい誉れだと宣言し、私の運命のために、記憶に値する言葉を口述した。さらば、おじよ、エリュシウムの座を授かった人よ。あなたのムーサたちから採った、この詩を、あなたに献げる。
Parentalia IV
第4篇PL 19, 844AOfficiosa pium ne desere, pagina, munus.Maternum post hos commemoremus avumArborium, Aeduico ductum de stemmate nomen,Complexum multas nobilitate domus:Qua Lugdunensis provincia, quaque potentesAedues, Alpino quaque Vienna jugo.
PL 19, 844A務めに励む頁よ、敬虔な務めを見捨てるな。これらの後は、母方の祖父を思い起こそう。アルボリウス、アエドゥイの家系から引かれた名を持ち、高貴さで多くの家を包み込んだ人を。リュグドゥヌム属州の、また強大なアエドゥイ族の、またアルプスの尾根のウィエンナ〔ウィエンヌ〕の、その家々を。
Invida sed nimium generique opibusque superbisAerumna incubuit. Namque avus et genitorProscripti, regnum cum Victorinus haberetVictor: et in Tetricos recidit imperium.Tum profugum in terris, per quas erumpit Aturrus,Tarbellique furor perstrepit Oceani;
PL 19, 844Aだが、血筋も財も誇った彼に、あまりに妬み深い艱難がのしかかった。彼の祖父と父は公権を奪われ追放された。ウィクトリヌスが勝者として支配権を握り、帝権がテトリクス父子に移ったときのことである〔ウィクトリヌスとテトリクス父子は3世紀のガリア帝国の皇帝。Victor の係りは定かでなく「勝者として」と取った。avus et genitor はアルボリウスの祖父と父と取った〕。そのとき亡命者となった彼は、アトゥルス川(アドゥール川)が迸り出る地、タルベッリ族の大洋の怒りが轟く地に、
Grassantis dudum fortunae tela paventemPauperis Aemiliae conditio implicuit.Mox tenuis multo quaesita pecunia nisu,Solamen fesso, non et opes tribuit.Tu coeli numeros, et conscia sidera fatiCallebas, studium dissimulanter agens.
PL 19, 844B久しく猛威を振るう運命の矢におびえていた彼を、貧しいアエミリアとの縁組が捕らえた。やがて、多大な努力で得た乏しい財は、疲れた者に慰めは与えたが、富までは与えなかった。あなたは天の数理と、運命を知る星々に通じていた、その研鑽を人目に隠して行いながら。
Non ignota tibi nostrae quoque formula vitae:Signatis quam tu condideras tabulis;Prodita non umquam. Sed matris cura retexitSedula, quam timidi cura tegebat avi.Tu novies denos vitam cum duxeris annos,Expertus Fortis tela cavenda Deae,
PL 19, 844B我が生涯の運勢図(formula)もあなたには知られていた。あなたが封印した書字板に収めていたもので、決して公にされなかった。だが母の念入りな配慮が臆病な祖父の配慮が隠していたものを、暴いた。あなたは九十年の生涯を送ったとき、避けるべき運命の女神の矢を身に受け、
Amissum flesti post trina decennia natum,Saucius, atque uno lumine cassus eras.Dicebas sed te solatia longa fovere;Quod mea praecipuus fata maneret honos.Et modo conciliis animarum mixte piorumFata tui certe nota nepotis habes.
PL 19, 844B三十年ののち、失った息子を嘆き、傷つき、片目の光を失っていた。だがあなたは、長い慰めが自分を支えていると言った。私の運命に、格別な栄誉が待っているということが。今は敬虔な魂たちの集いに加わって、あなたは孫の運命を、確かに知っている。
財務官として、また近衛長官として、同じく執政官として、栄誉ある務めであなたを偲ぶ私を、あなたは感じている。
Parentalia V
第5篇PL 19, 844CAemiliam nunc fare aviam, pia cura nepotis:Conjux praedicto quae fuit Arborio.Nomen huic joculare datum: cute fusca quod olim,Aequales inter Maura vocata fuit.Sed non atra animo qui clarior esset olore,Et non calcata qui nive candidior.
PL 19, 844C今度は祖母アエミリアを語れ、孫の敬虔な思いよ。先に述べたアルボリウスの妻であった人を。彼女には冗談の渾名が与えられた。昔、肌が浅黒かったので、同年輩の間で「マウラ」〔ムーア人の女の意〕と呼ばれたのだ。だが心は暗くなく、白鳥よりも明るく、踏まれていない雪よりも白かった。
Haec non deliciis ignoscere prompta pudendis,Ad perpendiculum seque suosque habuit.Haec me praereptum cunis, et ab ubere matris,Blanda sub austeris imbuit imperiis.Tranquillos aviae cineres praestate quietiAeternum Manes, si pia verba loquor.
PL 19, 844C彼女は、恥ずべき放縦を許すことに傾かず、自分も身内も、垂線に合わせるように律した。彼女は、揺りかごと母の乳房から取り上げられた私を、優しさのうちに、厳しい命令のもとで育て上げた。祖母の灰に、静かな安らぎを与えよ、マネス〔死者の霊〕よ、永遠に。私が敬虔な言葉を語るのなら。
Parentalia VI
第6篇PL 19, 844DTuque gradu generis matertera, sed vice matris,Affectu nati commemoranda pio,Aemilia in cunis Hilari cognomen adepta,Quod laeta, et pueri comis ad effigiem,Reddebas verum non dissimulanter ephebum,More virum medicis artibus experiens.
PL 19, 844Dあなたも、血縁の度合では母方のおばだが、母の代わりとして、子の敬虔な心で偲ばれるべき人、アエミリアよ、揺りかごのうちに「ヒラリス〔陽気な〕」という添え名を得た人。それは、あなたが快活で、少年の姿に似て親しみ深かったからだ。あなたは、隠すことなく、まことの若者のように振る舞い、男のように、医術で腕を試していた。
Feminei sexus odium tibi semper: et indeCrevit devotae virginitatis amor;Quae tibi septenos novies est culta per annos.Quique aevi finis, ipse pudicitiae.Haec, quia uti mater monitis et amore fovebas,Supremis reddo filius exsequiis.
PL 19, 844Dあなたには常に女の性への嫌悪があった。そこから献身したおとめの身への愛が育った。それをあなたは七の九倍の年〔六十三年〕守り続けた。そして生涯の終わりが、そのまま貞節の終わりであった。これらを、あなたは母のように訓戒と愛で私を育んだゆえに、息子として、最後の葬いの礼として返す。
Parentalia VII
第7篇PL 19, 845AEt patruos Elegea meos reminiscere cantu;Contentum, tellus quem Rutupina tegit.Magna cui et variae quaesita pecunia sortis,Haeredis nullo nomine tuta perit.Raptus enim laetis, et adhuc florentibus annis,Trans mare, et ignaris fratribus oppetiit.
PL 19, 845Aエレゲイア〔哀歌の女神〕よ、私の父方のおじたちも歌で思い起こせ。ルトゥピアエ〔ブリタニアの地名〕の地が覆う、コンテントゥスを。多くの、様々な運で得た大金は、相続人の名でも守られず、失われた。彼は楽しい、まだ盛りの年に奪われ、海の彼方で、兄弟たちの知らぬうちに死んだ。
Julius in longam produxit fata senectam,Affectus damnis innumerabilibus.Qui comis, blandusque, et mensa commodus uncta,Haeredes solo nomine nos habuit.Ambo pii, vultu similes, joca seria mixti,Aevi fortunam non habuere parem.
PL 19, 845Aユリウスは運命を長い老年にまで延ばしたが、数えきれぬ損失を被った。親しみ深く、愛想よく、豊かな食卓で客をもてなす彼は、我々を名ばかりの相続人として持った。二人とも情愛深く、顔が似て、冗談と真剣を併せ持った。しかし生涯の運は、同じではなかった。
墓も栄誉も別々で、二人は眠っているが、この言葉の贈り物は共に受け取れ。「健やかであれ(Vale)」と。
Parentalia VIII
第8篇PL 19, 845BQui proceres, veteremque volet celebrare Senatum,Claraque ab exortu stemmata Burdigalae,Teque, tuumque genus memoret, Lucane Talisi:Moribus ornasti qui veteres proavos.Pulcher honore oris, tranquillo pectore, comis,Facundo civis major ab ingenio.
PL 19, 845B名士たちと、古い元老院を讃えようとする者、興った初めから輝かしいブルディガラ(ボルドー)の家系を讃えようとする者は、あなたとあなたの家系をも語れ、ルカヌス・タリシウスよ。あなたは、徳行によって古い祖先たちを飾った人。顔立ちは気高く、胸は穏やかで、親しみ深く、弁舌の才によって、市民の中でひときわ偉大であった。
Venatu, et ruris cultu, victusque nitore,Omne aevum peragens; publica despiciens.Nosci inter primos cupiens, prior esse recusans.Ipse tuo vivens segregus arbitrio.Optabas tu me generum florente juventa.Optare hoc tantum, non et habere datum.
PL 19, 845B狩りと田園の営み、食事の品位をもって、生涯を送り、公の務めを軽んじた。第一人者たちの中で知られることを望み、首位に立つことは拒んだ。自らの判断のままに、離れて生きた。あなたは、若く盛りの私を婿に望んだ。だが望むことだけが許され、実現は許されなかった。
Vota probant superi: meritisque faventia sanctisImplent fata, viri quod voluere boni.Et nunc perpetui sentis sub honore sepulcri,Quam reverens natae, quamque tui maneam:Caelebs namque gener nunc haec pia munera solvo.Nam et caelebs numquam desinet esse gener.
PL 19, 845C天上の神々は願いを認め、清廉な功績に味方して、善き人々が望んだことを、運命は満たす。今あなたも、永続する墓の栄誉のもとで感じている、私が娘〔妻サビナ〕に対しても、あなたに対しても、どれほど敬意を保っているかを。独り身の婿として、私は今、これらの敬虔な務めを果たす。独り身となっても、婿であることは決して終わらないのだから。
Parentalia IX
第9篇PL 19, 845CHactenus ut charos, ita justo funere fletosFuncta piis cecinit naenia nostra modis.Nunc dolor, atque cruces, nec contrectabile fulmen,Conjugis ereptae mors memoranda mihi.Nobilis a proavis, et origine clara senatus,Moribus usque bonis clara Sabina magis.
PL 19, 845Cここまで、愛しい人々として、また正当な葬いで悼まれた人々を、我が挽歌は、敬虔な調べで歌い終えた。今や痛みと責め苦、触れることもできない雷撃、奪われた妻の死を、私は語らねばならない。祖先から高貴で、元老院の出自により名高く、善き行いによってはさらに名高いサビナよ。
Te juvenis primus luxi deceptus in annis,Perque novem caelebs te fleo olympiadas.Nec licet obductum senio sopire dolorem.Semper crudescit nam mihi poena recens.Admittunt alii solatia temporis aegri.Haec graviora facit vulnera longa dies.
PL 19, 845C私は若い年に、最初にあなたを嘆き、望みを裏切られた。独り身のまま、九つのオリュンピア期〔三十六年〕にわたってあなたを嘆く。老いに覆われた痛みを、鎮めることも許されない。というのも、私の苦しみは常に新たな刑罰のように疼くからだ。他の人々は、病める時の慰めを受け入れる。私には、長い日々がかえって傷を重くする。
Torqueo deceptos ego vita caelibe canos:Quoque magis solus, hoc mage moestus ago.Vulnus alit, quod muta domus silet, et thorus alget:Quod mala non cuiquam, non bona participo.Moereo, si conjux alii bona: moereo contra,Si mala: ad exemplum tu mihi semper ades.
PL 19, 845D私は独り身の生活で、欺かれた白髪を責めさいなむ。孤独であればあるほど、悲しみのうちに過ごす。家は黙して静まり、寝床は冷える。それが傷を養う。私は誰とも、悪しきことも善きことも分かち合わない。他人の妻が善き妻であれば私は悲しむ。逆に悪しき妻なら、なお悲しむ。あなたはいつも比較の例として私のそばにいる。
Tu mihi crux ab utraque venis: sive est mala, quod tuDissimilis fueris: seu bona, quod similis.Non ego opes cassas, et inania gaudia plango:Sed juvenis juveni quod mihi rapta viro.Laeta, pudica, gravis, genus inclyta et inclyta forma,Et dolor, atque decus conjugis Ausonii.
PL 19, 845Dあなたはどちらの側からも私の苦しみとなる。妻が悪しき妻なら、あなたと似ていないから。善き妻なら、あなたに似ているから。私は空しい富や、中身のない喜びを嘆くのではない。若いあなたが、若い夫である私から奪われたことを嘆く。快活で、貞淑で、重厚で、家柄も名高く、容姿も名高く、夫アウソニウスの痛みであり、また誉れである人。
Quae modo septenos quater impletura Decembres,Liquisti natos, pignora nostra, duos.Illa favore Dei, sicut tua vota fuerunt,Florent, optatis accumulata bonis.Et precor ut vigeant: tandemque superstite utroqueNuntiet hoc cineri nostra favilla tuo.
PL 19, 846Aあなたは、七の四倍の十二月〔二十八年〕を満たそうとしていたところで、我々の愛の質、二人の子らを残して去った。その子らは、神の好意により、あなたの願いのとおりに、望んだ善きものに恵まれて、栄えている。私は彼らの栄えを祈る。そしてついに二人とも生き残ったまま我が灰が、あなたの灰にこれを告げられるように。
Parentalia X
第10篇PL 19, 846ANon ego te infletum memori fraudabo querela,Primus nate meo nomine dicte, puer.Murmura quem primis meditantem absolvere verbis,Indolis ut plenae, planximus exsequiis.Tu gremio in proavi funus commune locatus,Invidiam tumuli ne paterere tui.
PL 19, 846A私は、思い起こす嘆きをあなたに惜しんで、悼まれずに去らせはしない。私の名で呼ばれた、初めの子、息子よ。初めの言葉でたどたどしい声を言い終えようと試みていたあなたを、資質に満ちた子として、我々は葬儀で嘆いた。あなたは曽祖父の懐に、共同の葬いとして置かれ、自分の墓が妬まれる〔孤立する〕ことのないようにした。
Parentalia XI
第11篇PL 19, 846BTu quoque maturos, puer immature, doloresIrrumpis moesti luctus acerbus avi,Pastor, chare nepos, spes cujus certa fuit res,Hesperii patris tertia progenies.Nomine, quod casus dederat: quia fistula primumPastorale melos concinuit genito.
PL 19, 846Bあなたもまた、早すぎた子よ、老いて熟した痛みに押し入る、悲しむ祖父の苦い嘆きとなって。パストル〔Pastor。「牧者」の意の名〕よ、愛しい孫よ、その望みは確かな現実だった。父ヘスペリウスの三番目の子。その名は偶然が与えたもの。なぜなら笛が初めて、生まれた子に牧歌の調べを吹き合わせたからだ。
Sero intellectum vitae brevis argumentum:Spiritus afflatis quod fugit e calamis.Occidis emissae percussus pondere testae:Abjecit tecto quam manus artificis.Non fuit artificis manus haec; manus illa cruentiCerta fuit fati, suppositura reum.
PL 19, 846B短い命の証しだったと、遅れて悟られた。吹かれた葦の管から息が逃げていったことが。あなたは、投げ落とされた瓦の重みに打たれて死ぬ。それを職人の手が屋根から投げ落としたのだ。これは職人の手ではなかった。あの手は、血なまぐさい運命の確かな手であり、〔職人を〕身代わりの罪人に仕立てようとしていた。
Ileu! quae vota mihi! quae rumpis gaudia, Pastor!Illa meum petiit tegula missa caput.Dignior o, nostrae gemeres qui fata senectae:Et quererere meas moestus ad exsequias.
PL 19, 846Cああ〔底本は Ileu。Heu(ああ)の誤植と読む〕、私は何という願いを抱いていたことか。パストルよ、あなたは何という喜びを破るのか。あの瓦は、投げられて、私の頭を狙った。ああ、私の老いの運命を嘆くべきは、むしろあなただったのに。悲しんで私の葬儀の場で嘆くべきだったのに。
Parentalia XII
第12篇PL 19, 846CSi qua fuit virtus, cuperet quam femina prudensEsse suam, soror hac Dryadia enituit.Quin etiam multas habuit, quas sexus habereFortior optaret, nobilitasque virum.Docta satis vitamque colo, famamque tueri:Docta bonos mores ipsa, suosque docens.
PL 19, 846C賢い女が自らのものにしたいと願うような徳があるなら、姉妹ドリュアディアはその徳で際立っていた。のみならず、男という強い性も、高貴な男たちも持ちたいと願う多くの徳を備えていた。糸巻き棒で生計を立てることにも、名声を守ることにも、十分に通じ、自らも善き習いに通じ、身内にも善き習いを教えていた。
Et verum vita cui charius: unaque cura,Nosse Deum, et fratrem diligere ante alios.Conjuge adhuc juvenis caruit: sed seria vitamMoribus austeras aequiparavit anus.Produxit celerem per sena decennia vitam,Inque domo, ac tecto, quo pater, oppetiit.
PL 19, 846C真実を命よりも愛し、ただ一つの心がけは、神を知ること、そして誰より兄弟を愛することだった。若くして夫を失ったが、真剣な暮らしの習いによって、厳格な老婦たちに肩を並べた。速く過ぎる生涯を六十年にわたって延ばし、父と同じ家、同じ屋根の下で死んだ。
Parentalia XIII
第13篇PL 19, 846DAvitianum, Musa, germanum meumDona querela funebri:Minor iste natu me, sed ingenio priorArtes paternas imbibit.Verum juventae flore laeto perfrui,Aevique supra puberis
PL 19, 846Dムーサよ、我が兄弟アウィティアヌスに、葬いの嘆きを捧げよ。彼は私より年下だが、才では私に先んじ、父の学芸を吸収した。だが、若さの盛りを楽しく享受することも、成年の
Exire metas, vetuit infesta Atropos.Heu! quanta vitae decora!Quem cultum spei, quem dolorem sauciisGermane pubes deseris!Germane carnis lege et ortu sanguinis,Amore pene filius.
PL 19, 846D境を越えて出ることも、敵意あるアトロポス〔運命の女神〕が禁じた。ああ、命の何と多くの美点が!傷ついた者たちに、どれほどの望みの飾りを、どれほどの痛みを兄弟よ、若者のあなたは残して去るのか!肉の定めと血の生まれによる兄弟よ、愛においてはほとんど息子であった者よ。
Parentalia XIV
第14篇PL 19, 847AO generis clari decus, o mihi funus acerbum,Euroni, e juvenum lecte cohorte gener,Occidis in primae raptus mihi flore juventae,Lactantis nati vix bene note pater.Tu procerum de stirpe satus, praegressus et ipsos,Unde genus clarae nobilitatis erat.
PL 19, 847Aああ、名門の誉れよ、ああ私にとって痛ましい葬いよ、エウロニウスよ、若者の隊列から選ばれた婿よ、あなたは若さの盛りの初めに奪われて死に、乳飲み子にほとんど知られぬままの父よ。あなたは名士の血筋に生まれ、その人々自身をも凌いだ、名高い高貴の家柄がそこから出た人々をも。
Ore decens, bonus ingenio, facundus, et omniDexteritate vigens, praecipuusque fide.Hoc praefecturae sedes, hoc Illyris oraPraeside te experta est, fiscus et ipse cliens.Nil aevi brevitate tamen tibi laudis ademptum.Indole maturus, funere acerbus obis.
PL 19, 847A顔立ち端正で、才に優れ、弁舌豊かで、あらゆる手際に長け、誠実さにおいて際立っていた。長官府の座も、イリュリアの地も、あなたを統治者として経験した。国庫も、被護民も。だが寿命の短さによって、あなたの称賛は何も損なわれなかった。資質は円熟していたが、早すぎる死で去る。
Parentalia XV
第15篇PL 19, 847BEt te germanum, non sanguine, sed vice fratris,Maxime, devinctum naenia nostra canet.Conjux namque meae tu consociate sororiAevi fruge tui destituis viduam.Non domus hoc tantum sensit tua; sensit acerbumSaucia! proh, casum curia Burdigalae,
PL 19, 847B血によってではなく、兄弟の代わりとして兄弟であったあなたをも、マクシムスよ、固く結ばれたあなたを、我が挽歌は歌う。あなたは私の姉妹と結ばれた夫であったが、あなたの生涯の実りを、やもめとなった彼女から取り去って去る。痛みを覚えたのは、あなたの家だけではない。傷ついたああ、ブルディガラの評議会もまた、その無情な運命を感じた。
Te primore vigens, te deficiente relabens:Inque Valentinum te moriente cadens.Heu! quare nato, cur fruge et flore nepotumEreptus nobis, Maxime, non frueris?Sed frueris: divina habitat si portio Manes:Quaeque futura olim gaudia, nosse datur.
PL 19, 847Bあなたが第一人者であったとき栄え、あなたが欠けたとき衰え、あなたが死ぬとき、ウァレンティヌスのうちに倒れ込んだ〔Valentinum の指すものは定かでない〕。ああ、なぜ、息子の、また孫たちの実りと花を、我々から奪われたマクシムスよ、あなたは享受しないのか。いや、享受している。神的な部分がマネス〔死者の霊〕のうちに宿るのなら。来たるべき喜びを、知ることも許されている。
喜びの果実は、それだけ長く続くとも見なされる、今あずかるものを、久しく先に味わっているのだから。
Parentalia XVI
第16篇PL 19, 847CTu quoque vel nuruis mihi nomine, vel vice nataeVeria supremi carmen honoris habe.Cujus si probitas, si forma et fama, fidesqueMorigerae uxoris, lanificaeque manus,Nunc laudanda forent: procul et de manibus imisArcessenda esset vox proavi Eusebii.
PL 19, 847Cあなたもまた、嫁〔底本は nuruis。nurus(嫁)と読む〕という名であれ、娘の代わりであれ、私にとって、ウェリアよ、最後の栄誉の詩を受けよ。その廉直さ、容姿と名声、誠実さ、従順な妻としての、羊毛を紡ぐ手を、今こそ讃えるべきなら、遠く地の底の死者の霊(マネス)のもとから曽祖父エウセビウスの声を呼び起こさねばなるまい。
Qui quoniam functo jam pridem conditus aevo,Transcripsit partes in mea verba suas:Accipe funereas neptis defleta querelas;Conjux Arborii commemoranda mei.Cui parva ingentis luctus solatia linquensDestituis natum: quo magis excrucias.
PL 19, 847C彼はすでに久しく前に生涯を終えて葬られたので、自分の役目を、私の言葉に託した。嘆かれた孫娘よ、葬いの嘆きを受けよ。我がアルボリウスの妻として、偲ばれるべき人よ。夫に、大きな悲しみのわずかな慰めを遺し、息子を見捨てて去る。それがいっそう人を苦しめる。
At tibi dilecti ne desit cura mariti,Juncta colis thalamo nunc monumenta tuo.Hic, ubi primus hymen, sedes ibi moesta sepulcri.Nupta magis dici, quam tumulata potes.
PL 19, 847D愛する夫への心づかいが、あなたに欠けることのないよう、今、あなたは自らの寝所に隣り合う墓所を守っている。最初の婚礼があった所に、悲しい墓の座がある。あなたは葬られたと言うより、嫁いだと言うほうがふさわしい。
Parentalia XVII
第17篇PL 19, 847DNec Herculanum genitum germana meaModulamine naenia tristiTacitum sine honore relinquat;Super indole cujus adultiMagnae bona copia laudis.Verum memorare magis, quam
PL 19, 847D私の姉妹が生んだヘルクラヌスを、悲しい調べの挽歌が、黙したまま、栄誉もなく見捨てることのないように。成人した彼の資質については、大いなる称賛に値する善きものが豊かにある。だが、むしろ思い起こすほうが
Functum laudare decebit.Decus hoc matrisque, meumque,In tempore puberis aeviVis perculit invida fati.Hehe quem, Maxime, fructum?Facunde, et musice, et acer,
PL 19, 847Dふさわしい、亡き者を讃えるよりも。これは母の誉れ、また私の誉れ。成年に達した時期に、妬み深い運命の力が打ち倒した。ああ、いかなる果実を、マクシムス〔「最も大いなる」の意の呼びかけとも取れる〕よ。弁舌豊かで、音楽に通じ、鋭く、
Mentem bonus, ingenio ingens,Volucer pede, corpore pulcher,Lingua catus, ore canorus,Cape munus triste parentum,Lacrymabilis orsa querelae,Quae funereum modulatusTibi moestus avunculus offert.
PL 19, 848A心は善く、才は大きく、足は速く、体は美しく、舌は賢く、声は美しい人よ、親族の悲しい贈り物を受けよ、涙を催す嘆きの手始めを。それを葬いの調べに整えて、悲しむおじがあなたに捧げる。
Parentalia XVIII
第18篇PL 19, 848AQui joca laetitiamque colis, qui tristia damnas,Nec metuis quemquam, nec metuendus agis:Qui nullum insidiis captas, nec lite lacessis,Sed justam et clemens vitam agis, et sapiens:Tranquillos Manes, supremaque mitia SanctiOre pio, et verbis advenerare bonis:
PL 19, 848A冗談と陽気を愛し、悲しみを退け、誰も恐れず、また恐れられる者としてもふるまわぬ者よ、誰をも策略で捕らえず、訴訟で悩ませもせず、正しく、寛容に、また賢く暮らす者よ、サンクトゥス〔人名か。「清廉な者」の意にも取れる〕の安らかなマネスと、穏やかな最期とを、敬虔な口と善き言葉で、崇めよ。
Militiam nullo qui turbine sedulus egit:Praeside laetatus quo Rutupinus ager.Octoginta annos cujus tranquilla senectusNullo mutavit deteriore die.Ergo precare favens: ut, qualia tempora vitae,Talia et ad manes otia Sanctus agat.
PL 19, 848B少しの動揺もなく勤勉に軍務を果たした者。その統治者を得て、ルトゥピアエ〔ブリタニアの地名〕の地は喜んだ。八十年にわたって、その静かな老年は、どの悪い日にも乱されなかった。だから好意をもって祈れ。生涯の時がそうであったように、同じ安らぎを、サンクトゥスがマネスのもとでも送れるように。
Parentalia XIX
第19篇PL 19, 848BTuque Pudentillam verbis affare supremis,Quae famae curam, quae probitatis habes.Nobilis haec, frugi, proba, laeta, pudica, decora,Conjugium Sancti jugiter haec habuit.Inviolata tuens castae praeconia vitae,Rexit opes proprias, otia agente viro.
PL 19, 848Bあなたもプデンティッラに、最後の言葉で呼びかけよ。名声への配慮と廉直さを備えるあなたよ。彼女は気高く、慎ましく、廉直で、快活で、貞節で、品位があり、サンクトゥスとの結婚を絶えず保った。清らかな生の誉れを、傷つけることなく守り、夫が閑居する間、自らの財産を切り盛りした。
Non ideo exprobrans, aut fronte obducta, marito,Quod gereret totam femina sola domum.Heu! nimium juvenis, sed laeta superstite nato,Atque viro, patiens fata suprema obiit.Unanimis nostrae et quondam germana Sabinae,Et mihi inoffenso nomine dicta soror.
PL 19, 848Cだからといって夫を咎めたり、眉をひそめたりはせず、女の身で一人で家全体を切り盛りしていても。ああ、若すぎる身で、しかし息子と夫が生き残り、喜びのうちに、最期の運命を堪えて死んだ。我がサビナと心を一つにし、今は亡きその姉妹であり、私にも、障りのない呼び名で姉妹と呼ばれた人。
今もなお、敬虔な心づかいが、安らかなマネスをあらためて思い起こし、語りかける者の礼を尽くして、プデンティッラを敬う。
Parentalia XX
第20篇PL 19, 848CNec tantum matris spes unica, ephebe Talisi,Consobrine, meis immemoratus eris.Ereptus primis aevi florentis in annis;Jam tamen et conjunx, jam properate, pater.Festinasse putes fatum: ne funus acerbumDuceret hoc genitor, tam cito factus avus.
PL 19, 848C母のただ一つの望みであるばかりでなく、若者タリシウスよ、いとこよ、あなたは私の詩に語られずに終わりはしない。盛りの年の初めに奪われたが、すでに夫であり、すでに父であった、急がされた者よ〔properate は呼格と取った。語形・係りは定かでない〕。運命は急いだのだと思えよう。痛ましい葬いをこの子の父が、これほど早く祖父となって、営むことのないように。
Parentalia XXI
第21篇PL 19, 848DNotitia exilis nobis, Attusia, tecum,Cumque tuo plane conjuge nulla fuit.Verum tu nostrae soror es germana Sabinae.Affinis quoque tu, Regule, nomen habes.Sortitos igitur tam chara vocabula nobis,Stringamus moesti carminis obsequio.
PL 19, 848Dアットゥシアよ、あなたとの面識は薄く、あなたの夫とは、まったく面識がなかった。しかしあなたは、我がサビナの姉妹だ。レグルスよ、あなたも姻族の名を持つ。こうして、我々にとって親しい呼び名を授かった諸君二人を、悲しい詩の務めで結びつけよう。
サントニの地に遠く眠っていても、諸君二人のマネス〔死者の霊〕にまで、葬送の栄誉は届く。
Parentalia XXII
第22篇PL 19, 849ADesinite, o veteres, Calpurnia nomina, Frugi,Ut proprium hoc vestrae gentis habere decus.Nec solus semper Censor Cato, nec sibi solusJustus Aristides his placeant titulis.Nam sapiens quicumque fuit, verumque fidemqueQui coluit, comitem se tibi, Censor, agat.
PL 19, 849A古の者たちよ、カルプルニウス家の名「フルギ(Frugi。質実な)」よ、やめよ、この誉れを自分の一族だけのものとすることを。監察官(Censor)カトーだけが常に、また義人アリステイデスだけが自分ひとりこれらの称号に満足することのないように。というのは、賢者であった者、真実と誠実を尊んだ者は誰であれ、ケンソルよ、あなたの伴侶たるべきだからだ〔Censor は故人の名と取った。カトーの称号「監察官(Censor)」と同じ語に掛ける〕。
Tu gravis et comis, cum justitiaque remissus,Austeris doctus jungere temperiem.Tu non adscito tibi me, nec sanguine juncto,Optasti nostras consociare domos.Nempe aliqua in nobis morum simulacra tuorumEffigies nostri praebuit ingenii.
PL 19, 849Aあなたは重厚で親しみ深く、正義をもって寛大で、厳格な者たちに節度を結びつけることに長けていた。あなたは、私が縁者でも血縁でもないのに、我々の家を結び合わせることを望んだ。きっと私〔nos〕のうちに、あなたの人柄の何らかの面影を、私の気質の姿が示したのだろう。
Aut jam fortunae sic se vertigo rotabat,Ut pondus fatis tam bona vota darent.Si quid apud Manes sentis, fovet hoc tibi mentem;Quod fieri optaras, id voluisse Deum.
PL 19, 849Aあるいは、すでに運命の車輪の回転がこのような善き願いが運命に重みを与えるよう、巡っていたのか。もしマネスのもとで何かを感じるなら、これがあなたの精神を和らげる。あなたが成ることを望んだことを、神もまた望んだのだと。
Parentalia XXIII
第23篇PL 19, 849BQui nomen vultumque patris, Pauline, gerebas,Amissi specimen qui genitoris eras:Propter quem luctus miserae decedere matrisCoeperat, offerret cum tua forma patrem:Redderet et mores, et moribus adderet illud,Paulinus caruit quo pater, eloquium.
PL 19, 849Bパウリヌスよ、父の名と顔を受け継いでいた者よ、亡き父の面影であった者よ。あなたのおかげで、哀れな母の嘆きは和らぎ始めていた。あなたの姿が父を示したからだ。それは人柄をも返し、人柄に加えて、父パウリヌスが持たなかったもの、すなわち雄弁を加えたのだ。
Eriperis laetis, et pubescentibus annis:Crudaque adhuc matris pectora sollicitas.Flemus enim raptam thalami de sede sororem,Heu! non maturo funere, Dryadiam.Flemus: ego in primis, qui matris avunculus, et vosNatorum tamquam diligo progeniem.
PL 19, 849Bあなたは、楽しい、成長してゆく年に奪われ、まだ生々しい母の胸を、再び悩ませる。我々は、寝所の座から奪われた姉妹を嘆くからだ。ああ、ドリュアディアを。時ならぬ葬いで。嘆くのだ。まず私が、母のおじである私が、そして諸君〔vos〕を子らの子孫のように愛しているからだ。
Illa manus inter genitricis, et oscula patrisOccidit, Hispana tum regione procul.Quam tener, et primo, nove flos, decerperis aevo,Nondum purpureas cinctus ephebe genas!Quatuor ediderat nunc facta puerpera partus:Funera sed tumulis jam geminata dedit.
PL 19, 849C彼女は、母の手と父の口づけのあいだで、ヒスパニアの地に遠く離れて死んだ。何とやわらかく、生まれたての花よ、人生の初めに摘み取られたことか、まだ紅い頬に髭の囲みもない青年よ!母は産婦となって、すでに四度の出産を終えていたが、だが、すでに二つの葬いを墓に送っていた。
パウリヌス父よ、これで足りるとせよ。分け前はなされた。残りの子孫は、母に負うべきものとして残されている。
Parentalia XXIV
第24篇PL 19, 849CQui laetum ingenium, mores qui diligit aequos,Quique fidem sancta cum pietate colit:Paulini manes mecum veneratus, amicisInroret lacrymis, annua liba ferens.Aequaevus, Pauline, mihi, natamque sororisIndeptus thalamo: sic mihi pene gener.
PL 19, 849C朗らかな気質と、公正な習いを愛する者、尊ぶべき敬虔とともに誠実を尊ぶ者は、私とともにパウリヌスのマネス〔死者の霊〕を崇め、毎年の供え菓子を捧げ、友としての涙をその上に注ぐがよい。パウリヌスよ、あなたは私と同年で、姉妹の娘を寝所に得た。こうしてほとんど私の婿であった。
Stirpis Aquitanae mater tibi, nam genitoriCossio Vasatum, municipale genus.Scrinia praefecti meritus, rationibus indePraepositus Libycis, praemia opima capis.Nam Correcturae tibi Tarraco Hibera tribunalPraebuit, affectans esse clienta tibi.
PL 19, 849Dあなたの母はアクィタニアの血筋であり、父はウァサテス族のコッシオ〔バザス〕の、自治市の家柄だった。長官の文書局を勤め、そこからアフリカ〔Libycis〕の会計の長となって、豊かな報酬を得る。イベリアのタッラコは、あなたにコッレクトル職〔Correctura。属州を治める官職〕の法廷を提供し、あなたの被護民になろうと望んだ。
Tu socrum pro matre colens, affinis haberiNon poteras, nati cum fruerere loco.Inter concordes vixisti fidus amicos,Duodeviginti functus Olympiadas.
PL 19, 849Dあなたは姑を母のように敬い、息子の立場にあったのだから、姻族とは見なされ得なかった。あなたは、心の合った友たちのあいだで誠実に生き、十八のオリュンピア期〔七十二年〕を全うした。
Parentalia XXV
第25篇PL 19, 849DTe quoque Dryadiam materteram,Flebilibus modulis,Germana genitus, prope filius,Ore pio veneror.Quam thalamo, taedisque jugalibusInvida mors rapuit:
PL 19, 849Dあなたをも、母方のおばドリュアディアを、嘆きの調べで、姉妹の子として生まれ、ほとんど息子である私が、敬虔な口で崇める。寝所と婚礼の松明のさなかに妬み深い死が奪った人を。
Mutavitque thorum feretri viceExsequialis honor.Discebas in me, matertera,Mater uti fieres.Unde modo hoc moestum tibi deferoFilius officium.
PL 19, 850Aそして葬送の栄誉が、婚礼の床を棺台に取り替えた。おばよ、あなたは私において学んでいた、母となることを。それゆえ今、この悲しい務めを、息子として、あなたに捧げる。
Parentalia XXVI
第26篇PL 19, 850AQuin et funereis amitam impartire querelisMusa Cataphroniam.Innuba devotae quae virginitatis amorem,Parcaque anus coluit.Et mihi quod potuit, quamvis de paupere summa,Mater uti, attribuit.
PL 19, 850Aさらに、葬いの嘆きに、父方のおばを加えよ、ムーサよ、カタフロニアを。結婚せず、献身したおとめの身への愛を、質素な老婦として守った人を。貧しい資力のなかから、できる限りのものを、母のように、私に与えてくれた人を。
ゆえに、思い起こされたあなたよ、「幸いあれ(Ave)」。悲しみのうちに呼びかけられ、母に代わる人よ、「健やかであれ(Vale)」。
Parentalia XXVII
第27篇PL 19, 850BAt amita Veneria properiter obiit.Cui brevia mela modifica recino.Cinis uti placidula supera vigeat,Celeripes et adeat loca tacita Erebi.
PL 19, 850Bだが、父方のおばウェネリアは、急いで世を去った。彼女のために、短い調べを節を整えて歌い返す。灰が安らかに上の世で栄え、足速く、エレブス〔冥界の闇〕の静かな場所へ行き着くように。
Parentalia XXVIII
第28篇PL 19, 850BParva etiam fuit Idalia,Nomine praedita quae Paphiae,Et speciem meruit Veneris.Quae genita est mihi pene soror.Filia nam fuit haec amitae,Quam celebrat sub honore pioNaenia, carmine funereo.
PL 19, 850Bイダリアもまた、幼かった。パポスの女神〔ウェヌス〕の名を帯び、ウェヌスの姿に値するほど美しかった。私には、ほとんど姉妹のような身内として生まれた。というのは彼女は、父方のおばの娘であり、そのおばを、敬虔な栄誉のうちに、挽歌が、葬いの歌で讃えるからだ。
Parentalia XXIX
第29篇PL 19, 850CAemilia, hos, vix nota mihi soror, accipe questus,Debent quos cineri moesta Elegea tuo.Conjunxit nostras aequaeva infantia cunas:Uno quamvis tu consule major eras.Invida sed nimium Lachesis properata peregitTempora: et ad Manes funera acerba dedit.
PL 19, 850Cアエミリアよ、私にはほとんど知られなかった姉妹よ、この嘆きを受けよ。悲しむエレゲイア〔哀歌の女神〕が、あなたの灰に負うているこの嘆きを。同じ年頃の幼さが、我々の揺りかごを結びつけた。あなたは執政官一組の年〔一年〕だけ、年上であったが。だが妬み深いラケシス〔運命の女神〕は、急いで時を終わらせ、痛ましい葬いをマネスのもとへ送った。
先に送られたあなたよ、健やかであれ。両親のマネスを敬え、年を重ねてから来る者も、若くして来る者も。
Parentalia XXX
第30篇PL 19, 850DUt generis clari, veterum sic femina morumUrbica, Censoris nobilitata thoro,Ingenitis pollens virtutibus, auctaque et illis,Quas docuit conjux, quas pater, et genitrix:Quas habuit Tanaquil, quas Pythagorea Theano,Quaeque sine exemplo est in nece functa viri.
PL 19, 850D家柄は名高く、同じく古き習いの女、ウルビカ、ケンソル〔夫の名。第XXII篇〕の床によって高貴さを増した人よ。生まれつきの徳に優れ、さらに加えられた夫が教え、父が教え、母が教えた徳によって増した人よ。タナクィル〔エトルリア出身のローマ王妃〕が持ち、ピュタゴラス派のテアノが持っていた徳、また夫の死に際して前例なく自らも死んだ女の徳を〔functa は「死んだ」と取った。誰を指すかは定かでない〕。
Et tibi si fatum sic permutare dedisset,Viveret hoc nostro tempore Censor adhuc.Sed neque tu viduo longum cruciata sub aevo,Protinus optato fine secuta virum.Annua nunc moestis ferimus tibi justa querelis,Cum genero et natis consocer Ausonius.
PL 19, 850Dもし運命が、あなたにこのように入れ替えることを許していたなら、ケンソルは今なおこの我々の時代に生きていただろう。だがあなたも、やもめの長い歳月に苦しめられることなく、望んだ最期をもって、ただちに夫に従った。今、毎年の務めを、悲しい嘆きとともにあなたに捧げる。婿と子らとともに、子らの配偶者の父アウソニウスが。