Urbs I
第I篇PL 19, 869Aローマは、都市のなかで第一、神々の家、黄金のローマ。
Urbs II
第II篇PL 19, 869AConstantinopoli assurgit Carthago priori,Non toto cessura gradu: quia tertia diciFastidit, non ausa locum sperare secundum,Qui fuit ambarum. Vetus hanc opulentia praefert,Hanc fortuna recens. Fuit haec, subit ista, novisqueExcellens meritis, veterem praestringit honorem:
PL 19, 869Aカルタゴは、先に立つコンスタンティノポリスに席を立って礼を示すが、一段をすっかり譲るわけではない。三番目と呼ばれることを嫌い、二番目の座を望むことをあえてしない。その座は両者に共通だったのだ。古い富はカルタゴを先に立て、新しい幸運はコンスタンティノポリスを先に立てる。前者はかつてあり、後者は今や昇り、新しい功績で抜きん出て、古い栄誉をかすませる。
Et Constantino concedere cogit Elissam.Accusat Carthago deos jam plena pudoris,Nunc quoque si cedat, Romam vix passa priorem.Componat vestros fortuna antiqua tumores.Ite pares, tandem memores, quod numine divumAngustas mutastis opes et nomina: tu cumByzantina Lygos, tu Punica Byrsa fuisti.
PL 19, 869Aそしてコンスタンティヌスに、エリッサ〔ディド。カルタゴの建設者〕を譲らせる。カルタゴは、すでに恥に満ちて、神々を責める。今またコンスタンティノポリスに譲るなら、ローマが先に立つことさえほとんど耐えなかったのに。古い運命が、諸君の高ぶりを鎮めるがよい。対等に進め、ついに思い出して、神々の神威によって貧しい富と名を替えたことを。あなた〔コンスタンティノポリス〕がかつてビュザンティオンのリュゴス、あなた〔カルタゴ〕がプニカのビュルサであった時を〔いずれも旧名〕。
Urbs III
第III篇PL 19, 869BTertia Phoebeae lauri domus Antiochia,Vellet Alexandri si quarta Colonia poni.Ambarum locus unus: et has furor ambitionisIn certamen agit. Vitiorum turbida vulgoUtraque, et amentis populi male sana tumultu.Haec Nilo munita quod est, penitusque repostis
PL 19, 869Bアンティオキアは、ポエブスの月桂樹の家、三番目。アレクサンドロスの植民市〔アレクサンドリア〕が四番目に置かれるのを望むならば。両者の座は一つ。野心の狂気が、この二つを争いに駆り立てる。どちらも悪徳が民衆の間に渦巻き、狂った民衆の騒ぎで、ひどく正気を失っている。こちら〔アレクサンドリア〕は、ナイルに守られ、奥深く隠れた
Insinuata locis, fecunda et tuta, superbit.Illa quod infidis opponitur aemula Persis.Et vos, ite pares: Macetumque attollite nomen.Magnus Alexander te condidit: illa SeleucumNuncupat, ingenuum cujus fuit anchora signum,(Qualis inusta solet) generis nota certa. Per omnemNam subolis seriem nativa cucurrit imago.
PL 19, 869B地に入り込み、豊かで安全であることを誇る。あちら〔アンティオキア〕は、不実なペルシア人に対抗して立つ競い手であることを誇る。諸君もまた、対等に進め。マケドニア人の名を高めよ。大アレクサンドロスがあなた〔アレクサンドリア〕を築き、あちらはセレウコスを名のりとする。彼の生まれながらの印は錨であった〔体に錨形の痣があったという〕。(焼き印のように)血筋の確かな印として、子孫の全系列に生まれつきの像が流れ通ったのだ。
Urbs IV
第IV篇PL 19, 869CArmipotens dudum celebrari Gallia gestit:Trevericaeque urbis solium, quae proxima Rheno,Pacis ut in diae gremio secura quiescit:Imperii vires quod alit, quod vestit et armat.Lata per extentum procurrunt moenia collem.Largus tranquillo praelabitur amne Mosella,Longinqua omnigenae vectans commercia terrae.
PL 19, 869C武勇に富むガリアは、とうから称えられることを望んでいる。また、レヌス〔ライン川〕に最も近いトリーアの都の王座も、平和の聖なる懐のなかにあるように安んじて休らう都の。帝国の力を養い、衣をまとわせ、武装させるがゆえに。広い城壁が、延びる丘を越えて走り出る。モーセッラ〔モーゼル川〕が、豊かに、静かな流れで前を過ぎる。あらゆる土地の遠方の商いを運びながら。
Urbs V
第V篇PL 19, 869CEt Mediolani mira omnia: copia rerum;Innumerae cultaeque domus, facunda virorumIngenia et mores laeti; tum duplice muroAmplificata loci species, populique voluptasCircus, et inclusi moles cuneata theatri:Templa, Palatinaeque arces, opulensque Moneta,
PL 19, 869Cミラノのものはすべて驚くべきだ。物の豊かさ。数知れず美しい家々、男たちの雄弁な才と快活な気質。また二重の城壁で広げられた土地の景観、民の楽しみである競技場と、囲われた劇場の楔形の大きな座席。神殿、宮殿の城砦、富める造幣所、
Et regio Herculei celebris sub honore lavacri,Cunctaque marmoreis ornata peristyla signis,Moeniaque in valli formam circumdata labro,Omnia quae magnis operum velut aemula formisExcellunt: nec juncta premit vicinia Romae.
PL 19, 869Dヘラクレスの浴場の名で名高い一帯、大理石の像で飾られたすべての列柱の中庭、堤の形に縁をめぐらされた城壁、これらすべては、大きな造作の形において競うかのように秀でている。隣接するローマの近さも〔これを〕圧しない。
Urbs VI
第VI篇PL 19, 869DNec Capuam pelago, cultuque, penuque potentem,Deliciis, opibus, famaque priore silebo,Fortuna variante vices: quae freta secundis,Nescivit servare modum. Nunc subdita Romae,Aemula tunc. Fidei memor, anne infida, senatumSperneret, an coleret, dubitans, sperare curules
PL 19, 869D私は、海と、耕地と、食糧の蓄えに力あるカプアを、贅沢と富と、昔の名声に力あるカプアを、黙して過ごしはしない。運命が転変を繰り返したカプアを。順風に頼って節度を守ることを知らなかった。今はローマに従属し、そのころは競い手だった。信義を覚えているのか、不実なのか、元老院を侮るべきか尊ぶべきか迷いつつ、高官席を望むことを
Campanis ausa auspiciis, unoque suorumConsule: ut imperium divisi attolleret orbis.Quin etiam rerum dominam, Latiique parentemAppetiit bello, ducibus non freta togatis,Annibalis jurata armis: deceptaque in hostisServitium demens specie transivit herili.
PL 19, 870Aカンパニア人の鳥占いのもと、あえてなし、自分たちの一人を執政官にしようとした。分かたれた世界の支配を高めるために。さらには、万物の女主人にしてラティウムの親〔ローマ〕を戦で攻めた。長衣の将軍たちには頼らず、ハンニバルの武器に誓って。だまされて、敵の隷属へ、愚かにも、主人の見せかけを装う者のもとへ移った。
Mox ut in occasum vitiis communibus actiCorruerunt, Poeni luxu, Campania fastu,(Heu numquam stabilem sortita superbia sedem!)Illa potens, opibusque valens, Roma altera quondam,Comere quae paribus potuit fastigia conis,Octavum rejecta locum vix pone tuetur.
PL 19, 870Aやがて共通の悪徳に駆られて没落へ倒れた。ポエニ人は贅沢で、カンパニアは高慢で。(ああ、高慢は決して安定した座を得なかった!)あの強く、富に力あり、かつてのもう一つのローマが、対等の頂〔conis〕で屋根を飾りえたはずの都が、退けられ、八番目の座を後ろにほとんど守るだけである。
Urbs VII
第VII篇PL 19, 870BNon erat iste locus: merito tamen aucta recenti,Nona inter claras Aquileia cieberis urbes,Itala ad Illyricos objecta colonia montes,Moenibus et portu celeberrima: sed magis illudEminet, extremo quod te sub tempore legit,Solveret exacto cui sera piacula lustro
PL 19, 870Bこの座はもともとあなたのものではなかった。だが新しい功績によって高められ、アクイレイアよ、あなたは名高い都市のうち九番目と呼ばれる、イリュリアの山々に向かって立つイタリアの植民市、城壁と港で名高い。だがそれよりも際立つのは、最近の時代に、マクシムスがあなたを選び、あなたのもとで、五年の期が尽きたのち遅い償いを払わされたことだ〔legit の主語と cui の係りは定かでない。こう取った〕、
Maximus, armigeri quondam sub nomine lixae.Felix, quae tanti spectatrix laeta triumphiPunisti Ausonio Rutupinum marte latronem.
PL 19, 870Bかつて武器持ちの従者〔下働き〕という名で呼ばれたマクシムスが。幸いな都よ、これほどの勝利を喜んで見届け、アウソニアの戦でルトゥピアエの盗賊〔マクシムス。388年〕を罰した。
Urbs VIII
第VIII篇PL 19, 870BPande, duplex Arelate, tuos blanda hospita portus,Gallula Roma Arelas: quam Narbo Martius, et quamAccolit Alpinis opulenta Vienna colonis.Praecipitis Rhodani sic intercisa fluentis,Ut mediam facias navali ponte plateam.Per quem Romani commercia suscipis orbis,
PL 19, 870B開け、二重のアレラスよ、優しい迎え主よ、あなたの港を。小さなガリアのローマ、アレラス(アルル)。ナルボ・マルティウスと、アルプスの入植者を持つ富めるウィエンナが、その隣に住む。急なロダヌス〔ローヌ川〕の流れにこのように断ち切られ、中央の広場を船橋でつくっている。その橋によって、ローマ世界の交易を受け入れ、
Nec cohibes: populosque alios, et moenia ditas:Gallia queis fruitur, gremioque Aquitania lato.
PL 19, 870C留めはしない。ほかの諸民と城市を豊かにする。ガリアは彼らを享受し、アクィタニアも広い懐でそうする。
Urbs IX
第IX篇PL 19, 870CClara mihi post has memorabere nomen IberumEmerita, aequoreus quam praeterlabitur amnis,Submittit cui tota suos Hispania fasces.Corduba non, non arce potens tibi Tarraco certant,Quaeque sinu pelagi jactat se Bracara dives.
PL 19, 870Cこれらのあと、イベリアの名を持つ名高いエメリタ(メリダ)よ、私はあなたを語ろう。海のごとき川がそのかたわらを流れ過ぎる。ヒスパニア全土が、その束桿〔権威の印〕を差し出す。コルドゥバも、城砦に強いタッラコも、あなたと競わない。海の入り江にそびえて誇る富めるブラカラも。
Urbs X
第X篇PL 19, 870CNunc et terrigenis patribus memoremus Athenas,Pallados et Consi quondam certaminis arcem.Paciferae primum cui contigit arbor olivae.Attica facundae cujus mera gloria linguae.Unde per Ioniae populos, et nomen Achaeum,Versa Graia manus, centum se effudit in urbes.
PL 19, 870C今度は、地から生まれた父祖たちのアテナイを語ろう。かつてパッラスとコンスス〔ネプトゥヌスの別名〕の争いの舞台となった城砦を。平和をもたらすオリーブの木が最初に授けられた都、そのアッティカは、雄弁の言葉の純粋な栄光である。そこからイオニアの諸民と、アカイアの名を通して、ギリシア人の一団が転じて、百の都市へと流れ出た。
Urbs XI
第XI篇PL 19, 870DQuis Catinam sileat? quis quadruplices SyracusasHanc ambustorum fratrum pietate celebrem,Illam complexam miracula fontis et amnis.Quam maris Ionii subter vada salsa meantesConsociant dulces placita sibi sede liquores,Incorruptarum miscentes oscula aquarum.
PL 19, 870D誰がカタナを黙って過ごすだろう。誰が四重のシュラクサイを。前者は、焼かれた兄弟〔アンピノモスとアナピアス。火の中から両親を救った〕の情愛で名高く、後者は、泉と川〔アレトゥサとアルペイオス〕の不思議を懐に抱く。その甘い水は、イオニア海の塩辛い浅瀬の下を行きながら、気に入った場所で結び合い、濁らぬ水の口づけを交わす。
Urbs XII
第XII篇PL 19, 871ANon umquam altricem nostri reticebo Tolosam,Coctilibus muris quam circuit ambitus ingens,Perque latus pulchro praelabitur amne Garumna:Innumeris cultam populis, confinia propterNinguida Pyrenes, et pinea Cebennarum,Inter Aquitanas gentes et nomen Iberum.
PL 19, 871A私を育てたトロサ(トゥールーズ)を、私は決して黙さない。焼いた煉瓦の壁の巨大な周りが取り巻く都を。そしてわきを美しい川ガルムナ(ガロンヌ川)が流れ過ぎる。数知れぬ民に栄え、国境近くには雪をいただくピュレネー山脈と、松の茂るケベンナ山脈があり、アクィタニアの諸国民と、イベリアの名のあいだに位置する。
Quae modo quadruplices ex se cum effuderit urbes,Non ulla exhaustae sentit dispendia plebis:Quos genuit cunctos gremio complexa colonos.
PL 19, 871A今しがた自分から四つの都市を送り出したのに、民が尽きて損なわれたとは少しも感じない。自分が生んだ入植者を、すべて懐に抱いているからだ。
Urbs XIII
第XIII篇PL 19, 871ANec tu, Martie Narbo, silebere: nomine cujusFusa per immensum quondam provincia regnum,Obtinuit multos dominandi jure colonos.Insinuant qua se Sequanis Allobroges oris:Excluduntque Italos Alpina cacumina fines:Qua Pyrenaicis nivibus dirimuntur Iberi:
PL 19, 871Aあなたもまた、マルスの町ナルボよ、黙されはしない。その名にちなみ、かつて広大な支配領域にわたって広がった属州は、支配の権利によって多くの入植者を得た。アッロブロゲス人がセクァニ人の境に入り込むところ、アルプスの頂がイタリア人を境から遮るところ、ピュレネーの雪でイベリア人が隔てられるところ、
Qua rapitur praeceps Rhodanus genitore Lemanno,Interiusque premunt Aquitanica rura Cebennae,Usque in Tectosagos paganica nomina Volcas,Totum Narbo fuit. Tu Gallia prima togatiNominis attollis Latio proconsule fasces.Quis memoret portusque tuos, montesque lacusque?
PL 19, 871B父なるレマヌス湖から急流のロダヌスが奔り出るところ、さらに内側ではケベンナ山脈がアクィタニアの野を圧するところ、テクトサゲスの、村人の名であるウォルカエ人にまで至る、そのすべてがナルボであった。あなたは、ガリアで最初に長衣の名〔ローマ市民〕の束桿を、ラティウムから来た属州総督のもとで掲げた。誰があなたの港や、山や、湖を語り尽くせるだろう。
Quis populos vario discrimine vestis, et oris?Quodque tibi quondam Pario de marmore templumTantae molis erat, quantam non sperneret olimTarquinius, Catulusque iterum, postremus et ille,Aurea qui statuit Capitoli culmina Caesar?Te maris Eoi merces, et Iberica ditant
PL 19, 871B誰が、衣や風貌の違いで分かれる諸民を語れるだろう。かつてあなたにパロスの大理石で建てられた神殿も、それほどの規模だった。昔、軽んじはしなかったであろう規模である、タルクィニウスも、再びカトゥルスも、そしてあの最後の者も、カピトリウムの黄金の屋根を据えたカエサルも〔いずれもカピトリウム神殿に関わった者たち〕。あなたを、東の海の商品と、イベリアの
Aequora: te classes Libyci, Siculique profundi:Et quidquid vario per flumina, per freta cursuAdvehitur, toto tibi navigat orbe κατάπλους.
PL 19, 871B海原が富ませる。リビュアやシチリアの深みの船団も。川を渡り海峡を越え、さまざまな航路で運ばれるものはすべて、全世界から、あなたのもとへ入港(κατάπλους)として航海して来る。
Urbs XIV
第XIV篇PL 19, 871CImpia jamdudum condemno silentia, quod te,O patria, insignem Baccho, fluviisque, virisque,Moribus, ingeniisque hominum, procerumque senatu,Non inter primas memorem. Quasi conscius urbisExiguae immeritas dubitem contingere laudes.Non pudor hinc nobis. Nec enim mihi barbara Rheni
PL 19, 871C不敬虔な沈黙を、私はとうから咎めている。あなたを、おお祖国よ、バックス〔ぶどう酒〕と河川と男たちで際立つあなたを、風習と人々の才と、貴族の元老院で際立つあなたを、第一の都市のうちに数えて語らなかったからだ。まるで小さな都市の自覚があって、値しない称賛に触れることをためらうかのようだ。これは私〔nos〕にとって恥ではない。私にはレヌスの蛮族の
Ora, nec Arctoo domus est glacialis in Haemo.Burdigala est natale solum: clementia coeliMitis ubi, et riguae larga indulgentia terrae;Ver longum, brumaeque breves, juga frondea subsuntFervent aequoreos imitata fluenta meatus.Quadrua murorum species, sic turribus altis
PL 19, 872A岸辺はなく、北のハエモスに凍てつく家もない。ブルディガラ(ボルドー)が生まれた土地だ。そこでは天の温和さがやわらかで、潤う大地の恵みも豊かである。春は長く、冬は短く、茂る丘の稜線が下に連なる。海の流れをまねた流れが沸き立つ〔Fervent の主語は明示されず、潮の満ち引きする川の流れと解した〕。城壁の外観は四角〔quadrua は「四角の」の意の珍しい形〕で、高い塔で
Ardua, ut aerias intrent fastigia nubes.Distinctas interne vias mirere, domorumDispositum, et latas nomen servare plateas:Tum respondentes directa in compita portas,Per mediumque urbis fontani fluminis alveum.Quem pater Oceanus refluo cum impleverit aestu,
PL 19, 872Aそびえ、その頂は大気の雲に入る。内側の区切られた道を、家々の配置を、広い広場が名にふさわしいことを、驚嘆せよ。さらに、まっすぐな辻に向き合う門を、都の中央を通る、泉から来る流れの川床を。父オケアヌスが寄せ返す潮で満たしたとき、
Allabi totum spectabis classibus aequor.Quid memorem Pario contectum marmore fontemEuripi fervere freto; quanta umbra profundi!Quantus in amne tumor! quanto ruit agmine praecepsMargine contenti bissena per ostia cursus,Innumeros populi non umquam exhaustus ad usus!
PL 19, 872A海原全体が船団とともに寄せ来るのを、あなたは見るだろう。パロスの大理石で覆われた泉が、エウリポス〔潮流の激しいエウボイアの海峡〕のように沸き立つことを、どう語ろう。深みの影の何と大きいことか。川の膨らみの何と大きいことか。何と大群で急ぎ落ちることか、縁に収められた流れが、十二の口を通って、民の数知れぬ用のために、決して尽きることなく。
Hunc cuperes, rex Mede, tuis contingere castris,Flumina consumpto cum defecere meatu:Hujus fontis aquas peregrinas ferre per urbes,Unum per cunctas solitus portare Choaspem.Salve, fons ignote ortu, sacer, alme, perennis,Vitree, glauce, profunde, sonore, illimis, opace.
PL 19, 872Bメディアの王よ、あなたはこの泉に自軍の陣営が触れることを望んだだろう、流れが使い尽くされて川が涸れたとき。この泉の水を異国の諸都市へ運ぶことを、すべての都を通してただ一つのコアスペス川〔ペルシアの王が水を携えた川〕を運ぶのを常としたあなたが。幸いあれ、源の知られぬ泉よ、聖なる、養い、永遠の、玻璃のように透き、青緑で、深く、鳴り、濁らず、木陰に覆われた泉よ。
Salve, urbis genius, medico potabilis haustu,DIVONA Celtarum lingua, fons addite divis.Non Aponus potu, vitrea non luce NemaususPurior, aequoreo non plenior amne Timavus.Hic labor extremus celebres collegerit urbes.Utque caput numeri Roma inclyta, sic capite isto
PL 19, 872B幸いあれ、都の守護霊よ、薬として飲まれる泉よ、ディウォナ〔ケルトの言葉で「神の泉」の意〕、神々に加えられた泉よ。飲み心地ではアポヌス〔パタウィウム近郊の泉〕も、玻璃の輝きではネマウスス〔ニームの泉〕も、これより清らかではない。海のような流れをもつティマウス〔アドリア海に注ぐ川〕も、これより豊かではない。この労苦が、最後に名高い都市を集め終えるように。名高いローマが〔都市の〕数の頭であるように、この頭によって
Burdigala ancipiti confirmet vertice sedem.Haec patria est: patrias sed Roma supervenit omnesDiligo Burdigalam: Romam colo. Civis in hac sum,Consul in ambabus. Cunae hic, ibi sella curulis.
PL 19, 872Cブルディガラが、二つの頭をもって、その座を固めるように〔ローマを列の頭に、ブルディガラを結びの頭に置いて、列を両端から固める意と取った〕。ここは祖国だ。だがローマは、あらゆる祖国の上に立つ。私はブルディガラを愛し、ローマを敬う。ここでは市民、両方で執政官である〔意は定かでない。両方の祖国のための執政官、と取った〕。揺りかごはここに、高官の椅子はあちらに。