アウソニウスc. 310–395

Idyllia › 全文

Idyllia 全文

Ausonius · PL 19, 877C–908D

Idyllium I

第I篇PL 19, 877C
1

Sancta salutiferi redeunt solemnia CHRISTI:Et devota pii celebrant jejunia mystae.At nos aeternum cohibentes pectore cultum,Intemeratorum vim continuamus honorum.Annua cura sacris, jugis reverentia nobis.Magne Pater rerum, cui terra, et pontus, et aer,

PL 19, 877C

救いをもたらすキリストの聖なる祭りが巡り来る。敬虔な信徒たち〔mystae〕は、奉げた断食を営む。だが我々は、永遠の礼拝を胸に抱いて、汚れなき栄誉の力を絶やさない。聖なる務めには年ごとの配慮、我々には絶えざる畏敬がある。万物の大いなる父よ、汝に、地も海も大気も、

2

Tartaraque et picti servit plaga lactea coeli:Noxia quem scelerum plebes tremit, almaque rursumConcelebrat votis animarum turba piarum:Tu brevis hunc aevi cursum, celeremque caducaeFinem animae donas aeternae munere vitae.Tu mites legum monitus, sacrosque prophetas

PL 19, 877C

タルタルスも、彩られた天の乳白色の帯〔銀河〕も仕えている。悪事に染まった民は汝を恐れ、また恵み深い敬虔な魂の群れは、祈りをもって汝を共に讃える。汝は、この世の短い歩みと、朽ちゆく魂の速やかな終わりに、永遠の生命の賜物を与える。汝は、律法の穏やかな戒めと、聖なる預言者たちを

3

Humano impertis generi, servasque nepotes,Deceptum miseratus Adam: quem capta venenisImplicuit socium blandis erroribus Eva.Tu verbum, Pater alme, tuum, natumque, deumque,Concedis terris totum, similemque, paremque,Ex vero verum, vivaque ab origine vivum.

PL 19, 877C

人類に分け与え、〔その〕子孫を守る、欺かれたアダムを憐れんで。毒に囚われたエバが、甘い誤りで彼を仲間として絡め取ったのである。慈しみ深い父よ、汝は汝の言葉を、子を、神を、全き者として、似た者、等しい者として、地に与える、まことの者からまことの者を、生ける源から生ける者を。

4

Ille tuis doctus monitis hoc addidit unum:Ut super aequoreas nabat qui Spiritus undas,Pigra immortali vegetaret membra lavacro.Trina fides, auctore uno; spes certa salutisHunc numerum junctis virtutibus amplectenti.Tale et terrenis specimen spectatur in oris

PL 19, 877D

彼は汝の戒めに教えられて、ただこれを一つ付け加えた。海の波の上を漂っていた霊が、不滅の洗い〔洗礼〕によって、鈍い肢体を活かす、ということを。三つの信仰〔三位一体の信仰〕、源は一つ。救いの確かな望みは、徳を結び合わせてこの数を抱く者にある。このような例は、地上の岸辺にも見られる、

5

Augustus genitor, geminum sator Augustorum.Qui fratrem, natumque, pio complexus utrumqueNumine, partitur regnum, neque dividit unum,Omnia solus habens, atque omnia dilargitus.Hos igitur nobis trina pietate vigentes,Rectores terrae placidos, coelique ministros,Christe apud aeternum placabilis assere patrem.

PL 19, 877D

アウグストゥスなる父、二人のアウグストゥスを生んだ者〔ウァレンティニアヌス1世と二人の息子〕。彼は弟と子と、そのどちらをも抱き寄せ、情愛に満ちた神威によって支配を分けるが、一つのものを分割しない。すべてを一人で持ちながら、すべてを分け与えて。ゆえに我々のために、三重の情愛によって栄えるこの者たちを、穏やかな地の統治者、天の奉仕者である彼らを、キリストよ、恵み深い者〔placabilis〕として、永遠の父のもとで彼らを守れ。

Idyllium II

第II篇PL 19, 878C
1

Nomine ego Ausonius, non ultimus arte medendi:Et mea si nosses tempora, primus eram.Vicinas urbes colui patriaque domoque,Vasates patria, sed lare Burdigalam.Curia me duplex, et uterque senatus habebatMuneris exsortem, nomine participem.

PL 19, 878C

私は名をアウソニウスといい、医術においては末席ではなかった。もしあなたが私の時代を知っていたなら、第一人者だった。私は近隣の二つの町に、故郷としても住居としても住んだ、故郷はウァサテス(バザス)、住まいはブルディガラ(ボルドー)である。二つの市議会と、双方の議員団が私を擁していた、務めには加わらず、名義だけに加わる者として。

2

Non opulens, nec egens, parcus sine sordibus egi.Victum, habitum, mores semper eadem habui.Sermone impromptus Latio: verum Attica linguaSuffecit culti vocibus eloquii.Obtuli opem cunctis poscentibus artis inemptae:Officiumque meum cum pietate fuit.

PL 19, 878C

富みもせず、貧しくもなく、卑しさなく倹しく暮らした。食事も身なりも習慣も、常に変わらなかった。ラテン語の弁には不得手だった。だがアッティカの言語は洗練された雄弁の言葉づかいで私に足りた。求める人すべてに、買われたのでない術の助けを差し出した。私の務めには情愛が伴っていた。

3

Judicium de me studui praestare bonorum:Ipse mihi numquam, judice me, placui.Officia in multos diverso debita cultu,Personis, meritis, tempore distribui.Litibus abstinui: non auxi, non minui rem.Indice me nullus, sed neque teste perit.

PL 19, 878D

私は、善い人々の評価に値するよう努めた。私自身は、自分が判じる限り、決して自分に満足しなかった。多くの人に、それぞれ異なる敬意で負っている務めを、相手の立場、功績、時に応じて、振り分けた。訴訟を避けた。財産を増やすことも減らすこともなかった。私が告発者となって滅びた者は誰もなく、証人となってもそうだった。

4

Invidi numquam. Cupere atque ambire refugi.Jurare, aut falsum dicere, par habui.Factio me sibi non, non conjuratio junxit.Sincero colui foedere amicitias.Felicem scivi, non qui, quod vellet, haberet:Sed qui per fatum non data non cuperet.

PL 19, 878D

私は決してねたまなかった。欲することも、取り入ることも避けた。誓うことと偽りを言うことを、同じと見なした。徒党も陰謀も、私を自分たちに結びつけはしなかった。偽りない約束で友情を保った。私は、望むものを持つ者が幸いなのではなく、運命によって与えられないものを望まない者が幸いなのだと知っていた。

5

Non occursator, non garrulus, obvia cernens,Valvis et velo condita non adii.Famam, quae posset vitam lacerare bonorum,Non finxi: et veram si scierim, tacui.Ira procul: spes vana procul: procul anxia cura;Inque bonis hominum gaudia falsa procul.

PL 19, 878D

出しゃばりでも、おしゃべりでもなく、目に入るものを見ながら、扉や幕に隠されたものには近づかなかった。善い人々の生活を引き裂きうる噂を、私はでっち上げず、真実を知っても黙した。怒りは遠く、空しい望みも遠く、不安な気苦労も遠く、人々の持つ善きもののなかの偽りの喜びも遠かった。

6

Vitati coetus, ejuratique tumultus,Et semper fictae principum amicitiae.Deliquisse nihil numquam laudem esse putavi,Atque bonos mores legibus antetuli.Irasci promptus, properavi condere motum:Atque mihi poenas pro levitate dedi.

PL 19, 879A

集会は避けられ、騒乱は誓って退けられ、いつも偽りである君主たちの友情も〔避けられた〕。何も過ちを犯さなかったことを、決して称賛だとは思わなかった。法よりも善い習いを重んじた。怒りやすかったが、その動きを急いで鎮めた。そして軽率さへの刑罰を自分に課した。

7

Conjugium per lustra novem, sine crimine, concorsUnum habui: gnatos quattuor edidimus.Prima obiit lactans; at qui fuit ultimus aevi,Pubertate rudi non rudis interiit.Maximus ad summum culmen pervenit honorum,Praefectus Gallis, et Libyae, et Latio,

PL 19, 879A

九つの五年〔四十五年〕の間、罪過なく、睦まじく、ただ一つの婚姻を持った。我々は四人の子をもうけた。最初の娘は乳飲み子のうちに死に、生涯で最後の子は、未熟な思春期にあって、しかし未熟でなく世を去った。長子〔詩人アウソニウス自身〕は栄誉の頂点に達し、ガリアとリビュアとラティウムの近衛長官となった。

8

Tranquillus, clemens, oculis, voce, ore serenus,In genitore suo mente animoque pater.Hujus ego et natum, et generum pro consule vidi.Consul ut ipse foret, spes mihi certa fuit.Matronale decus possedit filia. CujusEgregia et nuptae laus erat, et viduae;

PL 19, 879B

穏やかで、寛大で、目も声も顔も晴れやかで、自分の実の父に対しては、精神と心において〔自分が〕父であった。私はその子と婿が、属州総督(プロコンスル)となったのを見た。彼自身が執政官になるという望みも、私には確かだった。娘は夫人の誉れを備えた。その娘の優れた称賛は、妻としても、やもめとしてもあった。

9

Quae nati, generisque et progeneri. Simul omniumMultiplici illustres vidit honore domos.Ipse nec affectans, nec detrectator honorum,Praefectus magni nuncupor Illyrici.Haec me fortunae larga indulgentia suasit,Numine adorato, vitae abitum petere.

PL 19, 879B

彼女は、息子の、婿の、そして孫娘の婿の、皆の家々が同時に多くの栄誉に輝くのを見た。私自身は、栄誉を求めもせず、拒みもせず、大イリュリクムの長官と称された。この運の豊かな寛大さが私に説いた、神威を拝したのち、生涯の去り際を求めよ、と。

10

Ne fortunatae spatium inviolabile vitaeFatali admorsu stringeret ulla dies.Obtinui: auditaeque preces; spem, vota, timorem,Sopitus placido fine, relinquo aliis.Inter moerentes, sed non ego moestus, amicosDispositis jacui funeris arbitriis.

PL 19, 879B

幸運な生涯の、侵されえない歩みを、どんな日も、運命の咬みつきで切り詰めることのないように。私は叶えられた。祈りは聞き入れられた。望みも願いも恐れも、穏やかな終わりに鎮められて、他の人々に残す。嘆く友らの中で、だが私は悲しまずに、葬儀の手配を整えたうえで横たわった。

11

Nonaginta annos baculo sine, corpore totoExegi, cunctis integer officiis.Haec quicumque leges, non aspernabere fari:Talis vita tibi, qualia vota mihi.

PL 19, 879C

九十年を、杖なしに、体のすべてで、あらゆる務めに欠けることなく、私は過ごした。これを読むあなたは誰であれ、こう言うことをためらいはしまい。あなたの生涯が、私の願いのとおりであるように。

Idyllium III

第III篇PL 19, 879C
1

Salve haerediolum majorum regna meorum,Quod proavus, quod avus, quod pater excoluit.Quod mihi jam senior, properata morte, relinquit.Eheu! nolueram tam cito posse frui.Justa quidem series patri succedere: verumEsse simul dominos, gratior ordo piis.

PL 19, 879C

幸いあれ、小さな相続地よ、わが祖先の王国よ、曽祖父が、祖父が、父が耕したものよ。すでに老いた父が、早まった死によって私に遺したものよ。ああ、こんなに早く享受できるようになることを、私は望んでいなかった。父の後を継ぐのは、確かに正しい順序である。だが共に主人であることは、情愛ある者たちにとってより喜ばしい順序だ。

2

Nunc labor et curae mea sunt. Sola ante voluptasPartibus in nostris. Caetera patris erant.Parvum haerediolum, fateor, sed nulla fuit resParva umquam aequanimis: adde etiam unanimis.Ex animo rem stare aequum puto, non animum ex re.Cuncta cupit Croesus, Diogenes nihilum;

PL 19, 879D

今や労苦と気遣いが私のものだ。以前は楽しみだけが私の分であった。ほかはみな父のものだった。小さな相続地だ、と認めよう。だがどんな物も心の平静な人には小さくなかった。さらに、心を一つにする人々には、と加えよう。私は、物が心に基づいて立つのが公正であり、心が物に基づくのではないと思う。クロイソスはすべてを望み、ディオゲネスは何も望まない。

3

Spargit Aristippus mediis in Syrtibus aurum;Aurea non satis est Lydia tota Midae.Cui nullus finis cupiendi, est nullus habendi.Ille opibus modus est, quem statuas animo.Verum ager iste meus quantus sit, nosce: etiam meNoveris, et noris te quoque, si potis es:

PL 19, 879D

アリスティッポスは、シュルティス〔リビュア沖の浅瀬〕の真ん中で金を投げ捨てる。黄金のリュディア全土も、ミダスには足りない。望むことに終わりのない者には、持つことにも終わりがない。富の限度とは、あなたが心で定める限度である。だが、この私の畑がどれほどの広さか、知れ。そして私をも、あなたは知るだろう。そして、できるなら、あなた自身をも知るだろう。

4

Quamquam difficile est se noscere. Γνῶθι σεαυτὸν.Quam propere legimus, tam cito negligimus.Agri bis centum colo jugera; vinea centumJugeribus colitur, prataque dimidium.Silva supra duplum quam prata, et vinea, et arvum.Cultor agri nobis nec superest, nec abest.

PL 19, 880A

もっとも、己を知ることは難しい。「あなた自身を知れ(Γνῶθι σεαυτὸν)」。我々は〔その格言を〕急いで読むが、同じほど早く忽せにする。私は二百ユゲラ〔面積の単位〕の畑を耕し、ブドウ畑は百ユゲラで耕され、牧草地はその半分である。森は、牧草地、ブドウ畑、耕地の合計の二倍を超える。畑の耕作者は、私〔nos〕に余りもせず、欠けもしない。

5

Fons propter puteusque brevis, tum purus et amnis.Naviger hic refluus me vehit, ac revehit.Conduntur fructus geminum mihi semper in annum.Cui non longa penus, huic quoque prompta fames.Haec mihi nec procul urbe sita est, nec prorsus ad urbem:Ne patiar turba, utque bonis potiar.

PL 19, 880A

すぐそばに泉と浅い井戸があり、さらに清い川もある。ここでは、潮の満ち引きで船の通る川が、私を運び、また運び戻す。作物は、私のために常に二年分が蓄えられる。長い蓄えのない者には、飢えもすぐそばにある。これは私にとって、都から遠くなく、かといってすっかり都に付いてもいない。群衆に苦しめられないように、しかも都の良いものを享受できるように。

6

Et quotiens mutare locum fastidia cogunt,Transeo: et alternis rure, vel urbe fruor.

PL 19, 880A

倦怠が場所を変えるよう迫るたびに、私は移る。そして交互に、田舎と都を楽しむ。

Idyllium IV

第IV篇PL 19, 880B
1

AUSONIUS HESPERIO filio suo salutem.Libellum, quem ad nepotulum meum sororis tuae filium instar protreptici luseram, venturus ipsi praemisi legendum. Hoc enim malui quam ipse recitare, esset ut tibi censura liberior, quae duabus causis impediri solet: Quod aureis nostras audita velocius quam lecta praetereunt, et quod sinceritas judicandi praesentia recitantis oneratur. Nunc tibi utrumque integrum (non obstat nostri verecundia). Sed heus tu, fili dulcissime, habeo quod admoneam, si qua tibi multo sint fucatius concinnata, quam verius, et plus coloris, quam succi habere videantur, ipse sciens fluere permisi, venustula ut essent magis, quam forticula, instar virginum, quas matres student demissis humeris, junceo pectore esse, ut graciles sint. Nosti caetera. Superest, ut dicas, Quid moraris judicationem meam de eo, quod ipse pronuntias esse mendosum? Dicam scilicet, me hujusmodi versibus foris erubescere, haec annis illius magis quam meis scripsi, aut fortasse et meis, δὶς παῖδες οἱ γέροντες. Ad summam, valeat austeritas tua, mihi cum infante ratio est. Vale, fili dulcissime.Sunt etiam Musis sua ludicra; mista CamoenisOtia sunt, mellite nepos; nec semper acerbiExercet pueros vox imperiosa magistri.Sed requie studiique vices rata tempora servant.

PL 19, 880B

アウソニウスより息子ヘスペリウスへ、挨拶を送る。私の幼い孫、すなわちあなたの妹の子のために、勧めの書のつもりで戯れに書いた小冊子を、私は自分が行く前に、読むようにと先に送った。私が自ら朗読するよりもこのほうがよいと思ったのは、あなたの批評がより自由になるからである。批評は二つの理由でとかく妨げられる。すなわち、聞かれたものは読まれたものよりも速く我々の耳を通り過ぎること、そして、判断の誠実さが朗読者の臨席に負担をかけられることである。今やあなたにとって双方とも損なわれていない(私の遠慮は妨げにならない)。だが、聞け、いとしい息子よ、注意しておくことがある。もし何か、真実よりもはるかに装いを凝らして整えられ、汁気よりも色つやのほうが多いと見えるものがあれば、私は承知のうえで流れるに任せた。強いというよりも小綺麗であるように、母親たちが肩を落とし、イグサのように細い胸にさせようとして、きゃしゃにするおとめたちのように。残りはあなたも知っている。あとは、あなたが言うことだけだ。「自分で誤りだと言い立てるものについて、なぜ私の判断を待つのか」と。私は答えよう。こうした詩句を、人前では恥ずかしく思う。これは私の年ではなくあの子の年のために書いた、あるいはおそらく私の年のためにも、「老人は二度子どもになる(δὶς παῖδες οἱ γέροντες)」。要するに、あなたの厳格さには退いてもらおう。私の相手は幼子なのだ。健やかであれ、いとしい息子よ。ムーサたちにも、それぞれの遊びがある。カメナたちには、閑暇が混じっている、蜜のように甘い孫よ。いつも厳しい教師の命令する声が、子どもたちを鍛えるわけではない。休息と勉学の交代は、定められた時を守る。

2

Et satis est puero memori legisse libenter.Et cessare licet. Graio Schola nomine dicta est,Justa laboriferis tribuantur ut otia Musis.Quo magis alternum certus succedere ludum,Disce libens. Longum delenitura laboremIntervalla damus. Studium puerile fatiscit,

PL 19, 880C

覚えのよい子には、喜んで読んだというだけで十分だ。休んでもよい。「スコラ」はギリシア語の名で呼ばれる〔閑暇の意〕、骨折りの多いムーサたちに正当な閑暇が与えられるように、という意味で。だから、遊びが交互に続くことをいっそう確信して、喜んで学べ。長い労苦をやわらげるはずの合間を我々は与える。子どもの勉学は疲れ果てる、

3

Laeta nisi austeris varientur festa profestis.Disce libens, tetrici nec praeceptoris habenasDetestare, nepos. Numquam horrida forma magistri.Ille licet tristis senio, nec voce serenus,Aspera contractae minitetur jurgia frontis,Numquam immanis erit placita assuetudine vultus,

PL 19, 880D

楽しい祝日が、厳しい平日と交代するのでなければ。喜んで学べ。気難しい教師の手綱を、孫よ、憎むな。教師の姿は決して恐ろしくない。老いて陰気で、声も晴れやかでなく、引きつった額で厳しい叱責を脅かそうとも、慣れて好もしくなった顔は、決して恐ろしくはなるまい、

4

Qui semel imbuerit. Rugas nutricis amabit.Qui refugit matrem. Pappos, aviasque trementesAnteferunt patribus seri nova cura nepotes.Sic neque Peliden terrebat Achillea ChironThessalico permixtus equo: nec pinifer AtlasAmphitryoniadem puerum: sed blandus uterque

PL 19, 880D

一度それに染まった者には。乳母のしわを愛するだろう、母を避ける子でも。遅く生まれた孫たちは、おじいちゃんや、震えるおばあちゃんを新しい気がかりとして、父たちより先に立てる。そのようにペレウスの子アキレウスを、ケイロンも怖がらせはしなかった、テッサリアの馬と混じり合ったその者も。松を戴くアトラスも、アンピトリュオンの子〔ヘラクレス〕の少年を。二人とも優しく、

5

Mitibus alloquiis teneros mulcebat alumnos.Tu quoque ne metuas: quamvis schola verbere multoIncrepet, et truculenta senex gerat ora magister.Degeneres animos timor arguit: at tibi constaIntrepidus, nec te clamor, plagaeque sonantes,Nec matutinis agitet formido sub horis:

PL 19, 881A

穏やかな言葉で、幼い教え子たちをなだめた。あなたも恐れるな。たとえ学校が多くの鞭で騒ぎ、老いた教師が荒々しい顔つきをしようとも。恐れは卑しい心を暴く。あなたは確固としていよ、恐れずに。叫びも、鳴り響く打ちも、朝の時間に、恐れが、あなたを揺さぶらぬように。

6

Quod sceptrum vibrat ferulae, quod multa supellexVirgea, quod fallax scuticam praetexit aluta:Quod fervent trepido subsellia vestra tumultu.Pompa loci, et vani fugiatur scena timoris.Haec olim genitorque tuus, genitrixque secutiSecuram placido mihi permulsere senectam.

PL 19, 881A

杖〔ferula〕の笏が振られることも、数多い小枝の道具も、偽りの革が鞭を覆うことも、諸君の腰かけが、怯えた騒ぎで沸き立つことも。場の見せかけ、空しい恐れの舞台だ。避けられるべきだ。かつてこれらの道を歩んだあなたの父と母が、穏やかな私の老年を、安らかになごませた。

7

Tu senium, quodcumque super labentibus annisFata dabunt, qui nomen avi geris indole prima,Prime nepos, vel re vel spe mihi porge fruendum.Nunc ego te puerum: mox in juvenilibus annis,Jamque virum cernam, si fors ita jusserit; aut siInvidia est, sperabo tamen, nec vota fatiscent,

PL 19, 881A

あなたは、過ぎゆく年々の上に、運命がもたらす老いの日を、最初の気質から祖父の名を負う者として、第一の孫よ、現実にであれ望みにであれ、私が味わえるようにせよ。今、私はあなたを少年として見る。やがて青年の年に、さらには成人として見よう、運がそう命じるなら。あるいは妬みがあるなら、それでも私は望もう。願いは衰えない、

8

Ut patris, utque mei non immemor, ardua semperPraemia Musarum cupias: facundus et olimHac gradiare via, qua nos praecessimus: et cuiProconsul genitor, praefectus avunculus instant.Perlege quodcumque est memorabile. Priva monebo.Conditor Iliados, et amabilis orsa Menandri

PL 19, 881B

あなたが父を、また私を忘れず、常にムーサたちの高い褒賞を望み、いつか雄弁となって我々が先に進んだこの道を歩むように、と。あなたには属州総督(プロコンスル)の父、長官の叔父が付いている。記憶に値するものは何でも通読せよ。個々に忠告しよう。イリアスの創り手〔ホメロス〕と、愛すべきメナンドロスの始めたものは、

9

Evolvenda tibi. Tu flexu et acumine vocisInnumeros numeros doctis accentibus effer.Affectusque impone legens. Distinctio sensumAuget, et ignavis dant intervalla vigorem.Ecquando ista meae contingent dona senectae?Quando oblita mihi tot carmina, totque per aevum

PL 19, 881B

あなたが巻物を繰って読むべきものだ。声の抑揚と鋭さで、数知れぬ拍子を、学んだ語勢で声に出せ。読みながら感情を込めよ。区切りは意味を増し、怠惰な者には間合いが活力を与える。いつか、これらの贈り物が私の老年に訪れるだろうか。いつ、私が忘れた多くの詩を、そして生涯を通じて

10

Connexa historiae, soccos aulaeaque regum,Et melicos, lyricosque modos praefando, novabis,Obductosque seni facies puerascere sensus?Te praeeunte, nepos, modulata poemata Flacci,Altisonumque iterum fas est didicisse Maronem.Tu quoque, qui Latium lecto sermone Terenti

PL 19, 881B

歴史に結びついたもの、喜劇の履き物〔soccos〕と王たちの幕〔悲劇〕を、叙情詩と竪琴の調べを前もって語って、あなたは新たにし、老人の覆われた感覚を、子どもに返すだろうか。孫よ、あなたが先に立って、フラックス〔ホラティウス〕の韻律ある詩を、また、高らかに響くマロ〔ウェルギリウス〕を、再び学ぶことが許されよう。テレンティウスよ、あなたもまた、選り抜かれた言葉でラティウムを

11

Comis, et astricto percurris pulpita socco,Ad nova vix memorem diverbia coge senectam.Jam facinus, Catilina, tuum, Lepidique tumultum,Ab Lepido et Catulo jam res et tempora RomaeOrsus, bis senos seriem connecto per annos.Jam lego civili mistum mavorte duellum.

PL 19, 881B

飾り、締めた喜劇の靴で舞台を駆ける者よ、新しい対話へ、ほとんど覚えのない老年を引き入れよ。すでにカティリナよ、あなたの凶行を、またレピドゥスの騒乱を、レピドゥスとカトゥルスからのローマの事績と時代を、始めて、私は十二年にわたり連ねている。すでに私は、内乱と混じり合う戦いを読んでいる。

12

Movit quod socio Sertorius exsul Ibero.Nec rudis haec avus admoneo, sed mille docendoIngenia expertus. Multos lactantibus annisIpse alui: gremioque fovens, et murmura solvens,Eripui tenerum blandis nutricibus aevum.Mox pueros molli monitu et formidine leni

PL 19, 881B

亡命者セルトリウスがイベリア人の味方を得て起こした戦いを。祖父として私が忠告するのは、未熟ゆえではない。千人を教えて才能を試してきたのだ。多くを乳飲み子の年から私自身が育てた。膝に抱いて温め、たどたどしい声を解きほぐし、優しい乳母たちから柔らかな幼年を引き取った。やがて少年たちを、穏やかな戒めと軽い恐れで

13

Pellexi, ut mites peterent per acerba profectus,Carpturi dulcem fructum radicis amarae.Idem vesticipes motu jam puberis aevi,Ad mores, artesque bonas, fandique vigoremProduxi: quamquam imperium cervice negarentFerre, nec insertis praeberent ora lupatis.

PL 19, 881D

誘い込み、苦いことを通して穏やかな進歩を求めさせ、苦い根の甘い実を摘むようにさせた。同じ者たちを、思春期の動きを帯びた、成年に近づいた年齢から、品行へ、善い術へ、語る力へ導いた。彼らが首に支配を負うことを拒み、差し入れた轡に口を差し出さなかったとしても。

14

Ardua temperies, dura experientia, rarusEventus, longo rerum spectatus ab usu,Ut regat indocilem mitis censura juventam.Quae tolerata mihi, donec jam aerumna juvaret,Leniretque usu bona consuetudo laborem.Donec ad Augustae pia munera disciplinae

PL 19, 881D

難しい調整、苛酷な経験、まれな成果。それは長年の事柄の経験を通して見られた、穏やかな批評が、教えを受けつけない若者を導くという成果である。これらを私は耐えた。苦労がもはや好ましくなり、よい習慣が経験によって労苦をやわらげるまで。ついに、皇帝の教育という敬虔な務めに

15

Accirer, varioque accingerer auctus honore:Aurea cum parere mihi palatia jussum.Absistat Nemesis: ferat et fortuna jocantem.Praesedi imperio, dum praetextatus in ostro,Et sceptro, et solio, sibi praefert jura magistri,Majoresque putat nostros Augustus honores.

PL 19, 882A

私が呼ばれ、さまざまな栄誉を増し加えて帯びさせられるまで。黄金の宮殿が私に従うよう命じられたとき。ネメシスは遠ざかれ。運も、戯れる者を許せ。私は支配を司った。少年の縁取りの衣で、紫衣をまとった、笏と玉座を持つアウグストゥスが、師の権利を自分のそれより先に置き、我々の栄誉のほうが大きいと思っていた間。

16

Quos mox sublimi maturus protulit auctu:Quaestor ut Augustis, patri, natoque crearer:Ut praefecturam duplicem, sellamque curulem,Ut trabeam, pictamque togam, mea praemia, consulInduerer: fastisque meis praelatus haberer.His ego quaesivi meritum quamgrande nepoti

PL 19, 882A

その栄誉を、やがて成長した彼は、高い昇進へ押し上げた。私が、アウグストゥスたち、すなわち父と子のために財務官に任じられ、二重の長官職と高官椅子を、礼服と刺繍のトガを、私の褒賞として、執政官としてまとわされ、執政官表では私が先に置かれるものと見なされるように。これらによって、祖父である執政官は、孫のために、どれほど大きな功績を

17

Consul avus: lumenque tuae praeluceo vitae.Quamvis et patrio jamdudum nomine clarus,Posses ornatus, posses honoratus haberi:Accessit tamen ex nobis honor inclytus. Hunc tuEffice, ne sit onus: per te ut connixus in altumConscendas: speresque tuos, te consule, fasces.

PL 19, 882B

獲得したことか。私はあなたの生涯の前に光をかざす。あなたはすでに、父祖の名で名高く、飾られ、栄誉を与えられた者とみなされうるにしても、それでも私〔nos〕からさらに名高い栄誉が加わった。これを、あなたは重荷とならぬようにせよ。あなた自身の努力で、高みへと登れ。そしてあなたが執政官となって、あなたの束桿を望め。

Idyllium V

第V篇PL 19, 882B
1

Carmina prima tibi cum jam puerilibus annisTraderet assidui permulcens cura magistri,Imbueretque novas aures, sensusque sequaces,Ut respondendas docili quoque murmure vocesEmendata rudi proferret lingua palato,Addidimus nil triste senes: ne cura monendi

PL 19, 882B

少年の年ごろに、最初の詩を絶えず気を配る教師の配慮がなだめつつ授け、新しい耳と、従順な思いを染めて、応答すべき言葉を、素直なつぶやきで矯正された舌が、まだ未熟な口蓋から発するようにしたとき、老いた我々は、何の暗いこともつけ加えなかった。戒めの気遣いが

2

Laederet, aut dulces gustus vitiaret amaris.At modo, cum motu vigeas jam puberis aevi,Fortiaque a teneris possis secernere; et ipseAdmonitor morumque tibi, fandique videri:Accipe non praecepta quidem, sed vota precantisEt gratantis avi, festum ad solemne nepotis.

PL 19, 882C

傷つけたり、甘い味わいを苦さで損なったりしないように。だが今は、あなたが思春期の動きに満ちて、強いものと柔らかなものを区別でき、自らも品行と語り方についての忠告者であるよう見える年になったので、受けよ。教えではなく、祈る者の願いを、そして孫の祝いの日に喜ぶ祖父の願いを。

3

. . . . . . . . . . . . . . .Adnuito, ut reducem fatorum a fine senectamSospes agam: festumque diem, dubitataque cernamSidera, deposito prope conclamatus in aevo.Hoc, mellite nepos, duplicato fenore partumNatali accedente tuo: munusque salutis

PL 19, 882C

……うなずいてくれ〔前に欠けがあり、呼びかけの相手は定かでない〕、運命の終わりから連れ戻された老年を無事に過ごし、祝日と、疑われていた星々とを見られるように。命の終わりにほとんど死者として呼ばれた私が。蜜のように甘い孫よ、これは二倍の利息で得られた、あなたの誕生日が加わったことで。そして健康の賜物は、

4

Plenius hoc nostrae, quod jam tibi puberis aeviCrescit honos, juvenemque senex jam cerno nepotem.Sexta tibi haec primo remeat trieteris ab anno,Septembris notis referens natalibus idus,Idus alma dies, geniis quoque culta deorum.Sextiles Hecate Latonia vindicat idus;

PL 19, 882C

いっそう満ちたものになる。すでにあなたに思春期の年の栄誉が育ち、老いた私が、若者となった孫を見るからだ。この六度目の三年期(trieteris)が、最初の年から数えて、あなたのもとに巡り来る、九月のイドゥスを、誕生日の印として思い起こさせつつ。イドゥスは養う日、神々の守護霊にも崇められる。八月〔Sextilis〕のイドゥスをラトナの娘ヘカテが自分のものとし、

5

Mercurius Maias superorum adjunctus honori.Octobres olim genitus Maro dedicat idus.Idus saepe colas bissenis mensibus omnes,Ausonii quicumque mei celebraveris Idus.Vale, nepos dulcissime.

PL 19, 882D

五月のイドゥスを、神々の栄誉に連なるメルクリウスが。十月のイドゥスを、かつて生まれたマロ〔ウェルギリウス〕が捧げる。あなたは十二か月のすべてのイドゥスをしばしば祝うがよい、わがアウソニウスのイドゥスを祝う者として、誰であれ。健やかであれ、いとしい孫よ。

Idyllium VI

第VI篇PL 19, 882D
1

AUSONIUS GREGORIO filio salutem.An umquam vidisti nebulam pictam in pariete? Vidisti utique et meministi. Treviri quippe in triclinio Aeoli fucata est pictura haec: Cupidinem cruci affigunt mulieres amatrices, non istae de nostro saeculo, quae sponte peccant, sed illae heroicae, quae sibi ignoscunt, et plectunt deum, quarum partem in lugentibus campis Maro noster enumerat. Hanc ego imaginem specie et argumento miratus sum. Denique mirandi stuporem transtuli ad ineptiam poetandi. Mihi praeter lemma nihil placet. Sed commendo tibi errorem meum: naevos nostros, et cicatrices amamus; nec soli nostro vitio peccasse contenti, affectamus ut amentur. Verum quid ego huic eclogae studiose patrocinor? Certus sum, quodcumque meum scieris, amabis, quod magis spero, quam ut laudes. Vale, ac dilige parentem.Aeris in campis, memorat quos Musa Maronis,Myrteus amentes ubi lucus opacat amantes,Orgia ducebant Heroides, et sua quaeque,Ut quondam occiderant, lethi argumenta gerebant,

PL 19, 882D

アウソニウスより息子グレゴリウスへ、挨拶を送る。壁に描かれた雲を、あなたはこれまでに見たことがあるか。確かに見て、覚えているだろう。トリーアの、アエオルスの食堂にこの絵は彩色されている。愛する女たちが、クピドを十字架にかけるのだ。我々の世の、自ら罪を犯す女たちではなく、自らを赦して神を罰する、あの英雄時代の女たちである。その一部を、我々のマロ〔ウェルギリウス〕が、嘆きの野で数え上げている。私はこの絵を、姿と主題において驚嘆した。実に、驚嘆の茫然を、詩を作る拙さへと移した。私は題辞のほかに気に入るところがない。だが私の誤りをあなたに託す。我々は自分の黒子や傷跡を愛するものだ。自分の欠点で罪を犯しただけで満足せず、それらが愛されることを求める。だが、私はなぜこの牧歌のために熱心に弁護するのか。あなたは私のものなら何であれ知れば愛するだろうと確信している。それを、称賛するだろうことよりも、私はいっそう望んでいる。健やかであれ、そして父を愛せ。マロのムーサが語る、大気の野で、ミルテの森が、狂おしい恋人たちに陰を落とすところで、英雄時代の女たちが秘儀の踊りを導き、めいめいが、かつて死んだそのままに、死の証をたずさえていた。

2

Errantes silva in magna, et sub luce malignaInter arundineasque comas, gravidumque papaver,Et tacitos sine labe lacus, sine murmure rivos:Quorum per ripas nebuloso lumine marcentFleti olim regum et puerorum nomina flores,Mirator Narcissus, et Oebalides Hyacinthus,

PL 19, 883B

大きな森をさまよい、悪意ある薄明かりの下、葦の穂と、重たいケシのあいだ、汚れなく静かな湖と、ざわめきのない小川のあいだを。その岸辺には、霞んだ光のなかでしおれる、かつて嘆かれた王や少年たちの名をもつ花々が、自分に見とれるナルキッソス、オイバロスの子ヒュアキントス、

3

Et Crocus auricomans, et murice pictus Adonis,Et tragico scriptus gemitu Salaminius Aeas.Omnia quae lacrymis et amoribus anxia moestisExercent memores obita jam morte dolores,Rursus in amissum revocant Heroidas aevum.Fulmineos Semele decepta puerpera partus

PL 19, 883B

黄金の髪のクロコス、紫貝の色に染まったアドニス、そして悲劇の嘆きに銘された、サラミスのアイアス。これらすべてが、涙と悲しい恋に思い悩み、死を迎えたのちも、覚えている苦しみを繰り返し、女たちを、再び失われた時代へと呼び戻す。騙された産婦セメレは、雷にまつわる出産を

4

Deflet, et ambustas lacerans per inania cunasVentilat ignavum simulati fulminis ignem.Irrita dona querens, sexu gavisa virili,Moeret in antiquam Caenis revocata figuram.Vulnera siccat adhuc Procris: Cephalique cruentamDiligit et percussa manum. Fert fumida testa

PL 19, 883C

嘆き、焼けた揺りかごを虚空で引き裂きつつ、偽りの雷の力ない火を、扇ぎたてる。空しい贈り物を嘆き、男の性を喜んだカイニス〔男に変えられ、死後に女の姿に戻された〕は、元の姿に呼び戻されて悲しむ。プロクリスはなお傷を乾かし、ケパロスの血に染まった手を打たれながらも愛する。煙る土器に灯火を携えるのは、

5

Lumina Sestiaca praeceps de turre puella.Et de nimboso saltum Leucate minaturMascula Lesbiacis Sappho peritura sagittis.Harmoniae cultus Eriphyle moesta recusat,Infelix nato, nec fortunata marito.Tota quoque aeriae Minoia fabula Cretae,

PL 19, 883C

塔から真っ逆さまに落ちたセストスの娘〔ヘロ〕。雨雲のかかるレウカスの岬から跳ぶと脅すのは、レスボスの矢に滅びようとする、男勝りのサッポー。悲しむエリピュレは、ハルモニアの装身具を拒む。子にも不幸、夫にも恵まれなかった彼女が。高く開けたクレタの、ミノスにまつわる物語もすべて、

6

Picturarum instar tenui sub imagine vibrat.Pasiphae nivei sequitur vestigia tauri.Licia fert glomerata manu deserta Ariadne.Respicit abjectas desperans Phaedra tabellas.Haec laqueum gerit: haec vanae simulacra coronae:Daedaliae pudet hanc latebras subiisse juvencae.

PL 19, 883C

絵のように、薄い影の下で揺れ動く。パシパエは雪のように白い牡牛の足跡を追う。見捨てられたアリアドネは、手に巻いた糸玉を持つ。パイドラは絶望して、投げ捨てた書き板を顧みる。ある者は縄を持ち、ある者は空しい冠の像をもつ。ある者は、ダイダロスの牝牛の隠れ家に入ったことを恥じる。

7

Praereptas queritur per inania gaudia noctesLaodamia duas vivi functique mariti.Parte truces alia strictis mucronibus omnesEt Thisbe, et Canace, et Sidonis horret Elissa.Conjugis haec, haec patris, et haec gerit hospitis ensem.Errat et ipsa olim, qualis per Latmia saxa

PL 19, 883D

ラオダメイアは、生きている夫と亡き夫との二夜の、奪われた喜びを、虚空のなかで嘆く。別の一角では、抜き身の剣を持つ荒々しい者たちが皆、ティスベ、カナケ、シドンのエリッサ〔ディド〕の姿で恐ろしく立つ。この女は夫の、この女は父の、この女は客人の剣を持つ。月〔ルナ〕自身もさまよう。かつてラトモスの岩を縫って

8

Endymioneos solita affectare sopores,Cum face, et astrigero diademate Luna bicornis.Centum aliae veterum recolentes vulnera amorum,Dulcibus et moestis refovent tormenta querelis.Quas inter medias furvae caliginis umbramDispulit inconsultus Amor stridentibus alis.

PL 19, 883D

エンデュミオンの眠りを求めてさまよったときのように、松明と星を戴く冠をつけた、二つの角の月が。昔の恋の傷を思い返す、百人のほかの女たちが、甘く悲しい嘆きで、その苦しみを温め直す。そのただなかへ、黒い霧の影を軽率なアモルが、鳴る翼で散らして現れた。

9

Agnovere omnes puerum: memorique recursuCommunem sensere reum, quamquam humida circumNubila et auratis fulgentia cingula bullis,Et pharetram, et rutilae fuscarent lampados ignem:Agnoscunt tamen: et vanum vibrare vigoremOccipiunt: hostemque unum loca non sua nactum,

PL 19, 884A

皆がその少年を見分けた。思い出に立ち返り、彼を共通の罪人だと感じた。まわりの湿った雲や、金の飾り玉で輝く帯や、箙や、赤い松明の火が、その姿を暗くしていたが。それでも見分ける。そして空しい力を振るい始める。自分の場所でない所に来た、ただ一人の敵を、

10

Cum pigros ageret densa sub nocte volatus,Facta nube premunt; trepidantem et cassa parantemSuffugia, in coetum mediae traxere catervae.Eligitur moesto myrtus notissima luco,Invidiosa deum poenis. Cruciaverat illicSpreta olim memorem Veneris Proserpina Adonin.

PL 19, 884A

濃い夜のなか、重い飛翔を進めていたところを、雲を作って取り囲む。おののいて空しい逃げ場をつくろうとする彼を、群れの真ん中へ引きずり込んだ。悲しみの森から、最もよく知られたミルテが選ばれる。神々の刑罰ゆえに忌まれる木だ。そこでかつて、蔑まれたプロセルピナが、ウェヌスを覚えているアドニスを苦しめた。

11

Hujus in excelso suspensum stipite Amorem,Devinctum post terga manus, substrictaque plantisVincula moerentem, nullo moderamine poenaeAffigunt: reus est sine crimine, judice nulloAccusatus Amor. Se quisque absolvere gestit,Transferat ut proprias aliena in crimina culpas.

PL 19, 884A

その木の高い幹に、吊るされたアモルを、手を背に縛り、足裏にきつく巻いた縄の下で悲しむ彼を、刑罰に何の手加減もなく打ちつける。罪過なき被告、判事もなく告発されるアモル。誰もが自分を免責しようと望み、自分の咎を他人の罪過に移そうとする。

12

Cunctae exprobrantes tolerati insignia lethiExpediunt. Haec arma putant, haec ultio dulcis,Ut quo quaeque periit, studeat punire dolore.Haec laqueum tenet, haec speciem mucronis inanemIngerit: illa cavos amnes, rupemque fragosam,Insanique metum pelagi, et sine fluctibus aequor.

PL 19, 884B

皆が、自分が耐えた死の印を、責めながら取り出す。これらを武器と思い、これを甘い復讐と考え、めいめいが死んだその手段で、苦痛によって罰しようと努める。ある女は縄を持ち、ある女は剣の空虚な形を突きつける。別の女はくぼんだ川、ごつごつした岩、荒れ狂う海の恐れ、波のない海原を〔示す〕。

13

Nonnullae flammas quatiunt, trepidoque minanturStridentes nullo igne faces. Rescindit adultumMyrrha uterum lacrymis lugentibus: inque paventemGemmea fletiferi jaculatur succina trunci.Quaedam ignoscentum specie ludibria tantumSola volunt: stylus ut tenuis sub acumine puncti

PL 19, 884B

何人かは炎を振り、おびえる者を火のない、きしむ松明で脅す。ミュラは育った胎を、嘆く涙で裂き、おびえる者に涙を生む幹の、宝石のような琥珀を投げつける。ある者たちは、赦すように見せかけて、ただ嘲りだけを望む。細い尖筆が、先の尖った点で

14

Eliciat tenerum, de quo Rosa nata, cruorem.Aut pubi admoveant petulantia lumina lychni.Ipsa etiam simili genitrix obnoxia culpaeAlma Venus tantos penetrat secura tumultus.Nec circumvento properans suffragia natoTerrorem ingeminat, stimulisque accendit amaris

PL 19, 884C

バラが生まれたもとの、柔らかな血を引き出すように、と。あるいは、少年の下腹に、悪戯な灯火の光を近づけるように、と。母である者さえ、同じ咎に責めを負う養い手のウェヌスは、これほどの騒ぎのなかへ、不安もなく入り込む。囲まれた息子に、助け舟を急いで出すこともなく、恐怖を倍加させ、苦い刺で

15

Ancipites furias: natique in crimina confertDedecus ipsa suum: quod vincula caeca maritiDeprenso Mavorte tulit: quod pube pudendaHellespontiaci ridetur forma Priapi.Quod crudelis Eryx; quod semivir Hermaphroditus.Nec satis in verbis. Roseo Venus aurea serto

PL 19, 884C

揺れ動く怒りを燃やし、息子の罪に自分自身の恥を寄せる。夫〔ウルカヌス〕の見えない縄を、マルスとともに捕らえられて受けたこと、恥ずべき陰部でヘレスポントスのプリアポスの姿が笑われること、残酷なエリュクス、半ば男のヘルマプロディトスのこと。それでも言葉では足りない。黄金のウェヌスは、バラの花環で

16

Moerentem pulsat puerum, et graviora paventem.Olli purpureum mulcato corpore roremSutilis expressit crebro rosa verbere: quae, jamTincta prius, traxit rutilum magis ignea fucum.Inde truces cecidere minae: vindictaque majorCrimine visa suo, Venerem factura nocentem.

PL 19, 884C

悲しむ少年を打つ。さらに重いことを恐れる彼を。傷つけられた彼の体から、縫い合わされたバラが紫の露を、頻繁な打擲で絞り出した。バラは、すでに以前から染まっていたが、火のようにいっそう赤い染料を帯びた。それで荒々しい脅しは弱まった。復讐は、彼の罪過より大きく見え、ウェヌスを加害者にしてしまうものだった。

17

Ipsae intercedunt Heroides, et sua quaequeFunera crudeli malunt ascribere fato.Tum grates pia mater agit cessisse dolentes,Et condonatas puero dimittere culpas.Talia nocturnis olim simulacra figurisExercent trepidam casso terrore quietem,

PL 19, 884D

女たち自身が間に入り、めいめいが自分の死を、むしろ残酷な運命のせいにしたいと言う。そこで情愛深い母は、悲しむ女たちが譲歩し、少年の咎を赦して放免したことに感謝する。このような幻が、夜の姿で、時としておののく眠りを、空しい恐怖でかき乱す。

18

Quae postquam multa perpessus nocte CupidoEffugit; pulsa tandem caligine somniEvolat ad superos, portaque evadit eburna.

PL 19, 884D

これらを、長い夜に耐え抜いたクピドは、逃れた。眠りの闇がついに払われると、上の世界へ飛び立ち、象牙の門〔偽りの夢が出る門〕から出た。

Idyllium VII

第VII篇PL 19, 885A
1

AUSONIUS PAULO suo salutem.Pervincis tamen, et operta Musarum mearum, quae initiorum velabat obscuritas, quamquam non profanus irrumpis, Paule charissime. Quamvis enim te non ejus vulgi existimem, quod Horatius arcet ingressu, tamen sua cuique sacra. Nec idem Cereri quod Libero, etiam sub iisdem cultoribus. Poemata quae in alumnam meam luseram, rudia et inchoata ad domesticae solatium cantilenae, cum sine metu et arcana securitate fruerentur, proferre ad lucem caligantia coegisti: verecundiae meae scilicet spolium concupisti, aut quantum tibi in me juris esset ab invito indicari. Nae tu Alexandri Macedonis pervicaciam supergressus, qui fatalis jugi lora, cum solvere non posset, abscidit, et Pythiae specum, quod nefas erat petere, penetravit. Utere igitur ut tuis pari jure, sed fiducia dispari. Quippe tua possunt populum non timere, meis etiam intra me erubesco.Ut voluisti, Paule, cunctos Bissulae versus habes:Lusimus quos in Suevae gratiam virgunculae,Otium magis foventes, quam studentes gloriae.Tu molestus flagitator lege molesta carmina.

PL 19, 885A

アウソニウスより自分のパウルスへ、挨拶を送る。それでもあなたは勝った。私のムーサたちの隠されたもの、入門の秘められた暗がりが覆っていたものに、あなたは、俗人としてではないが、踏み込んできた、いとしいパウルスよ。あなたをホラティウスが入るのを拒むあの俗衆の者とは思わないが、それでもそれぞれに自らの祭儀がある。ケレスとリベルは同じではなく、同じ崇拝者のもとでもそうだ。私が養い子について戯れに作った詩は、拙く未完成で、家庭の慰みの小唄として、恐れなく、秘められた安らぎを享受していたのに、あなたは暗がりのまま光のもとへ出すことを強いた。私の遠慮の戦利品を求めたのか、あるいは、あなたが私に対してどれほどの権利を持つかを、私の意に反して示させたかったのか。まことに、あなたは、運命の軛の綱を解けずに断ち切り、求めることが不敬であったピュティアの洞穴に分け入ったマケドニアのアレクサンドロスの頑固さをも超えた。ならば使え、自分のものとして同じ権利で、だが同じではない確信で。あなたの詩は民衆を恐れずにいられようが、私のものは、私の内ですら恥ずかしい。望んだとおり、パウルスよ、ビッスラの詩はすべてあなたの手にある。スエビ族の少女の気に入られるよう、戯れに作ったものだ。栄光を求めるよりも、閑暇を大事にしながら。煩わしい催促人のあなたよ、煩わしい詩を読め。

2

Tibi, quod intristi, exedendum est; sic vetus verbum jubet;Compedes, quas ipse fecit, ipsus ut gestet faber.Ad lectorem hujus libelli.Carminis incompti tenuem lecture libellum,Pone supercilium.Seria contractis expende poemata rugis.

PL 19, 885B

あなたがこねたものは、あなたが食べねばならぬ。古いことわざはそう命じる。自分で作った足かせを、鍛冶屋自身がはめるように。この小冊子の読者へ。粗野な詩の薄い小冊子を読もうとする者よ、眉をひそめるな。真面目な詩は、しわを寄せて量れ。

3

Nos Thymelen sequimur.Bissula in hoc schedio cantabitur, aut Erasinus.Admoneo, ante bibas.Jejunis nil scribo, meum post pocula si quisLegerit, hic sapiat.Sed magis hic sapiet, si dormiet: et putet ista

PL 19, 885C

私〔nos〕はテュメレ〔劇場の祭壇。道化の舞台〕に従う。この小品では、ビッスラが歌われる。あるいはエラシヌス〔Erasinus が何を指すかは定かでない〕が。忠告する、先に飲め。私は素面の者には何も書かない。杯のあとで、もし誰かが私のを読むなら、その者は賢くなろう。だがその者は、眠ればもっと賢くなる。そしてこれを

4

Somnia missa sibi.Ubi nata sit Bissula, et quomodo in manus domini venerit.Bissula trans gelidum stirpe et lare prosata Rhenum,Conscia nascentis Bissula Danubii,Capta manu, sed missa manu, dominatur in ejusDeliciis, cujus bellica praeda fuit.

PL 19, 885C

自分に送られた夢と思え。ビッスラはどこで生まれ、どのようにして主人の手に来たか。ビッスラは、凍てつくレヌス〔ライン川〕の向こうで、血筋も住まいも生まれ、生まれ出るダヌビウス〔ドナウ川〕の水源を知るビッスラは、手で捕らえられたが、手で解き放たれ、その者の愛玩のなかで主となっている。かつては、その者の戦利品だったのに。

5

Matre carens, nutricis egens, nescivit heraiImperium . . . . . . . . . . .Fortunae ac patriae quae nulla opprobria sensit,Illico inexperto libera servitio.Sic Latiis mutata bonis, Germana maneretUt facies, oculos caerula, flava comas.

PL 19, 885C

母を欠き、乳母を欠き、女主人の支配を知らず……運命にも祖国にも、何の恥辱も感じず、経験なき隷属から、ただちに自由の身となった。こうしてラティウムの良さに改められても、ゲルマニアの面立ちは変わらぬまま、目は青く、髪は金色であった。

6

Ambiguam modo lingua facit, modo forma puellam,Haec Rheno genitam praedicat, haec Latio.De eadem Bissula.Delicium, blanditiae, ludus, amor, voluptas,Barbara, sed quae Latias vincis alumna pupas,Bissula nomen tenerae rusticulum puellae,

PL 19, 885D

時に言葉が、時に姿が、その少女を曖昧にする。一方はレヌスの生まれと告げ、他方はラティウムの生まれと告げる。同じビッスラについて。愛玩、愛撫、遊び、愛、快楽、異国の者だが、ラティウムの少女たちに勝る養い子よ、ビッスラ、この柔らかな少女の、田舎じみた名は、

7

Horridulum non solitis, sed domino venustum.Ad pictorem, de Bissulae imagine.Bissula nec ceris, nec fuco imitabilis ullo,Naturale decus fictae non commodat arti.Sandyx, et cerussa, alias simulate puellas,Temperiem hanc vultus nescit manus, ergo age, pictor,

PL 19, 885D

見慣れぬ者には粗野だが、主人には愛らしい。画家へ、ビッスラの肖像について。ビッスラは蝋にも、どんな染料にも写しえず、生まれつきの美を、作られた技には貸さない。サンデュクス〔赤い顔料〕と鉛白は、ほかの少女たちを写せ。この顔の釣り合いを、手は知らない。ゆえに、画家よ、さあ、

8

Puniceas confunde rosas, et lilia misce.Quique erit ex illis color aeris, ipse sit oris.Ad eumdem.Pingere si nostram pictor meditaris alumnam,Aemula Cecropias ars imitetur apes.

PL 19, 886A

赤いバラを混ぜ合わせ、ユリを溶かせ。それらから生まれる空気の色が、そのまま彼女の顔の色であれ。同じ者へ。画家よ、我々の養い子を描こうとするなら、技は、ケクロプスのミツバチ〔アテナイのミツバチ〕に倣え。

Idyllium VIII

第VIII篇PL 19, 886A
1

Jane, veni: novus anne, veni: renovate veni, Sol,Consulis Ausonii Latiam visure curulem.Ecquid ab Augusta nunc majestate secundum,Quod mireris, habes? Roma illa, domusque Quirini,Et toga purpurei rutilans praetexta senati,Hoc capite aeternis signat sua tempora Fastis.

PL 19, 886A

ヤヌスよ、来い。新しい年よ、来い。新たにされた太陽よ、来い。執政官アウソニウスのラティウムの高官椅子を見ようとする者として〔visure は単数の呼びかけで、太陽に係るらしい〕。アウグストゥスの威光に次ぐものとして、今、驚嘆するようなものを、持っているか。あのローマ、クィリヌスの家、紫衣の元老院の輝く縁取りのトガは、この頭をもって、自らの時代を永遠の執政官表に記す。

2

Anne, bonis coepte auspiciis, da vere salubriApricas ventorum animas, da roscida CancroSolstitia, et gelidum Boream Septembribus horis.Mordeat Autumnas frigus subtile pruinas;Et tenuata modis cesset mediocribus Aestas.Sementem notus humificet. Sit Bruma nivalis,

PL 19, 886B

年よ、よい吉兆とともに始まる者よ、健やかな春には日だまりの風の息を与えよ。蟹座のもとには露を帯びた夏至を与え、九月の時には冷たいボレアスを与えよ。微かな寒さが、秋の霜を噛め。夏は程よく薄まってやむように。南風〔ノトス〕が種まきを湿らせよ。冬は雪を降らせよ、

3

Dum pater antiqui renovatur Martius anni.Spiret odorato florum nova gratia Maio,Julius et segetes coquat, et mare temperet Euris.Sirius ardentem non augeat igne Leonem.Discolor arboreos variet Pomona sapores.Mitiget autumnus, quod maturaverit aestas,

PL 19, 886B

古い年の父なる三月が新たにされるまで。香る五月に、花々の新しい魅力が息づけ。七月は穀物を熟させ、東風で海を和らげよ。シリウスは、燃える獅子座を火で強めるな。色さまざまのポモナが、樹々の味わいを変化させよ。夏が熟させたものを、秋はやわらげ、

4

Et genialis hiems parta sibi dote fruatur.Pacem mundus agat: nec turbida sidera regnent.Nulla tuos, Gradive, offendat stella penates,Quae non aequa tibi: non Cynthia; non celer ArcasFinitimus terris: non tu, Saturne, supremoUltime circuitu. Procul a Pyroente remotus

PL 19, 886C

宴の冬は、自分に得た嫁資を享受せよ。世界は平和を営め。乱れた星々が支配しないように。グラディウスよ、どの星もあなたの家を損ねるな、あなたに味方しない星は。キュンティア〔月〕も、地に隣り合う足速いアルカス〔Arcas がどの星を指すかは定かでない〕も、またサトゥルヌスよ、最も外の周回を回る最後の者であるあなたも。ピュロエイス〔火星〕から遠く離れて

5

Tranquillum properabis iter. Vos cominus ite,Stella salutigeri Jovis, et Cythereie Vesper.Nonnumquam hospitibus facilis Cyllenius adsit.Jane, veni: novus anne, veni: renovate veni, Sol.Hostibus edomitis qua Francia mixta SuevisCertat ad obsequium, Latiis ut militet armis:

PL 19, 886C

あなたは穏やかな道を急ぐがよい。諸君は近くに並んで進め、救いをもたらすユピテルの星と、キュテラの星ウェスペルよ。キュレネの神〔メルクリウス〕も、ときに客人たちに好意的に臨め。ヤヌスよ、来い。新しい年よ、来い。新たにされた太陽よ、来い。敵が討ち平らげられたところ、スエビ人と混ざったフランク人〔Francia〕が、ラティウムの武器で従軍すべく、従順を競っているところで、

6

Qua vaga Sauromates sibi junxerat agmina Chuni,Quaque Getes sociis Histrum assultabat Alanis.Hoc mihi praepetibus victoria nuntiat alis.Jam venit Augustus, nostros ut comat honores,Officio exornans, quos participare cupisset.Jane, veni: novus anne, veni: renovate veni, Sol.

PL 19, 886C

サルマタイ人がさすらうフン人の軍勢を自分に加えていたところ、ゲタイ人が同盟したアラニ人とともにヒステル〔ドナウ川〕を襲っていたところで。これを勝利が、翼の速い使いで私に告げる。いまやアウグストゥスが来る、我々の栄誉を飾るために。自らも分かち合いたかったほどのものを、礼をもって彩りながら。ヤヌスよ、来い。新しい年よ、来い。新たにされた太陽よ、来い。

7

Aurea venturo, Sol, porrige gaudia Jano:Fascibus Ausonii succedet Caesar in annum,Quintam Romulei praetextam habiturus honoris.Ecce ubi se cumulat mea purpura (mitibus audiAuribus hoc, Nemesis), post me dignatur oririAugustus consul. Plus quam conferre videtur

PL 19, 886D

太陽よ、来るヤヌスに黄金の喜びを差し出せ。アウソニウスの束桿のあとに、カエサルが年に入る、ロムルスの栄誉の縁取りのトガを五度目にまとおうとして。見よ、私の紫衣が高く積まれる(穏やかな耳でこれを聞け、ネメシスよ)。私のあとに、アウグストゥスが執政官として昇ることをよしとする。彼は、私を自分と並べる以上のことを

8

Me sibi: qui jussit nostros praecedere fasces.Jane, veni: novus anne, veni: renovate veni, Sol;Coge secuturos bis sena per ostia menses,Tu tropicum soli da cedere; rursus et illumTerga dare, ut duplex tropicus varietur ab astro,Et quater a ternis properet mutatio signis.

PL 19, 886D

しているように見える。私の束桿が先に行くよう命じた者なのだから。ヤヌスよ、来い。新しい年よ、来い。新たにされた太陽よ、来い。続く月々を、十二の門を通して押し進めよ。あなたは、至点が太陽に道を譲るようにせよ〔第4–6行の係りは定かでなく、このように取った〕。そして太陽が再び背を向けるようにして、二重の至点が星によって変わり、三つずつの星座から、四度の変化が急ぐように。

9

Aestivos impelle dies, brumamque morantemNoctibus acceleret promissus Caesaris annus.Illum ego si cernam, tum terque quaterque beatus,Tunc ero bis consul, tunc tangam vertice coelum.

PL 19, 887A

夏の日々を駆り立て、遅れる冬を、約束されたカエサルの年が、夜々とともに早めるように。その年を私が見るなら、そのとき私は三度も四度も幸いで、そのとき二度執政官となり、そのとき頭で天に触れよう。

Idyllium IX

第IX篇PL 19, 887A
1

Anne, bonis coepte auspiciis, felicia cernisConsulis Ausonii primordia, prome coruscum,Sol aeterne, caput: solitoque illustrior, almoLumine purpureum jubar exsere lucis Eoae.Anne, pater rerum, quas Jani mense bifrontisVolvis in hibernum glaciali fine Decembrem,

PL 19, 887A

年よ、よい吉兆とともに始まる者よ、あなたは幸運な執政官アウソニウスの始まりを見ている。輝く頭を現せ、永遠の太陽よ。常にもまして輝き、命を養う光によって、東の光の紫の輝きを現せ。年よ、万物の父よ、あなたはヤヌスの二面の月〔一月〕から凍てつく終わりの冬の十二月へと万物を転がす。

2

Anne, veni, et festum veteris novus aspice Jani.Solemnes pervade vias, bissenaque mundoCurricula aequatis varians per tempora signis,Praecipitem aeterna perfer vertigine cursum;Sic prono raptate polo contraria PhoebusUt momenta ferat servata parte dierum,

PL 19, 887B

年よ、来い。新しい年として、古きヤヌスの祝祭を見よ。恒例の道を駆け巡れ、そして世界のために十二の周回を、等しくされた星座の時々で変えながら、永遠の回転で、急ぐ進路を運べ。傾く天極にさらわれる者〔年〕よ、こうしてポエブスが逆向きの時の動きを、日々の一部を保ちつつ運ぶように、

3

Et novus hiberno reparet sua lumina pulsu.Menstrua ter decies redeunt dum cornua Lunae,Exortus, obitusque manu volvente rotabis,Legitimum Phoebi cohibens per signa meatum.

PL 19, 887B

そして新たな者として、冬の衝撃から自らの光を回復するように。月の毎月の角が三十度〔ter decies は字のとおりなら三十度。意味は定かでない〕めぐり戻るあいだ、昇りと沈みを、回す手で巡らせるだろう。星座を通るポエブスの定められた歩みを保ちながら。

Idyllium X

第X篇PL 19, 887B
1

Transieram celerem nebuloso lumine Navam,Addita miratus veteri nova moenia vico:Aequavit Latias ubi quondam Gallia Cannas:Infletaeque jacent inopes super arva catervae.Unde iter ingrediens nemorosa per avia solum,Et nulla humani spectans vestigia cultus,

PL 19, 887B

私は霞がかった光のなか、流れの速いナウァ川〔ナーエ川〕を渡り終えていた。古い村に新しい城壁が加えられているのに驚きながら――かつてガリアがラティウムのカンナエ〔ハンニバルがローマ軍を破った地〕に並んだ所だ。弔われぬ貧しい群れが野の上に横たわっている。そこから私は、木深い人けのない道をただ一人進み、人の手の入った跡など一つも見ずに、

2

Praetereo arentem sitientibus undique terrisDumnissum, riguasque perenni fonte Tabernas,Arvaque Sauromatum nuper metata colonis:Et tandem primis Belgarum conspicor orisNivomagum, divi castra inclyta Constantini.Purior hic campis aer: Phoebusque sereno

PL 19, 887C

四方を渇いた土地に囲まれて乾くドゥムニッススを通り過ぎ、絶えず湧く泉に潤うタベルナエを過ぎ、近ごろ入植者に区画された、サルマタイ人の野を過ぎる。そしてついにベルガエ人の領の最初の境に、ノウィオマグス〔底本は Nivomagum。ノイマーゲン〕、神なるコンスタンティヌスの名高い陣営を見る。ここでは野の空気がいっそう澄んでいる。ポエブスは晴れ渡った

3

Lumine purpureum reserat jam sudus Olympum.Nec jam consertis per mutua vincula ramisQuaeritur exclusum viridi caligine coelum:Sed liquidum jubar, et rutilam visentibus aethramLibera perspicui non invidet aura diei.In speciem cum me patriae, cultumque nitentis

PL 19, 887C

光で、いまや雲なく紫の天〔Olympus〕を開く。もはや枝々が互いの縛めに絡み合って、緑の暗がりに閉ざされた空を探すこともない。澄んだ輝きと、見る者に赤く染まる大気を、透きとおる昼の自由な風は惜しまない。故郷の姿と、輝くブルディガラ〔ボルドー〕の装いを思わせて、

4

Burdigalae blando pepulerunt omnia visu,Culmina villarum, pendentibus edita ripis,Et virides Baccho colles, et amoena fluentaSubterlabentis tacito rumore Mosellae.Salve, amnis laudate agris, laudate colonis,Dignata imperio debent cui moenia Belgae:

PL 19, 887D

すべてが心地よい眺めで私の心を打った。崖のように垂れた岸にそびえる別荘の屋根も、バックスのおかげで緑なす丘も、下を静かな響きで流れるモーセッラの快い流れも。ようこそ、野に讃えられ、農夫に讃えられる川よ、帝権の座にふさわしいとされた城壁を、ベルガエ人が負う川よ。

5

Amnis odorifero juga vitea consite Baccho,Consite gramineas amnis viridissime ripas:Naviger, ut pelagus; devexas pronus in undas,Ut fluvius; vitreoque lacus imitate profundo;Et rivos trepido potis aequiparare meatu,Et liquido gelidos fontes praecellere potu,

PL 19, 887D

香り高いバックスのためにブドウの尾根を植えられた川よ、草の生えた岸を植えられて、どの川よりも緑なす川よ。あなたは海のように舟を通し、傾く波へ身を傾けては川のようであり、ガラスの深みで湖に似て、せせらぐ流れで小川に並びうる。澄んだ飲み水で冷たい泉にまさる。

6

Omnia solus habes, quae fons, quae rivus, et amnis,Et lacus, et bivio refluus manamine pontus.Tu placidis prolapsus aquis, nec murmura ventiUlla, nec occulti pateris luctamina saxi.Non superante vado rapidos reparare meatusCogeris, exstantes medio non aequore terras

PL 19, 887D

泉も小川も川も、湖も、二筋に引き返す流れをもつ海も、すべてをあなたはただ一人で持つ。あなたは穏やかな水を滑り、風のざわめきも、隠れた岩との格闘も、何一つ耐えることがない。浅瀬に打ち勝たれて速い流れを取り戻すよう強いられはせず、水のただ中に突き出た陸に

7

Interceptus habes: justi ne demat honoremNominis, exclusum si dividat insula flumen.Tu duplices sortite vias, et cum amne secundoDefluis, ut celeres feriant vada concita remi:Et cum per ripas, nusquam cessante remulco,Intendunt collo malorum vincula nautae.

PL 19, 888A

遮られてもいない。それは正しい名の名誉を損なわぬためだ、島が閉じ込められた流れを二つに分けたりすれば。あなたは二つの道を授かった川、順流に乗って下れば、速い櫂が騒ぐ浅瀬を打つ。また岸沿いに、曳き綱が決して緩むことなく、水夫たちが首に帆柱の綱を張って引くときも。

8

Ipse tuos quotiens miraris in amne recursus,Legitimosque putas prope segnius ire meatus?Tu neque limigenis ripam praetexeris ulvis,Nec piger immundo perfundis littora coeno,Sicca sed in prima aspergis vestigia lympha.I nunc, et Phrygiis sola levia consere crustis,

PL 19, 888A

あなた自身、自分の流れが戻るのを幾度驚くことか、本来の流れのほうがむしろ鈍く進むと思うのか。あなたは泥に生まれる藻で岸を縁取らず、怠惰に汚い泥で岸辺を浸すこともなく、水際で、乾いた足跡に水をふりかけるだけ。行け、今、フリュギアの大理石の板で滑らかな床を敷き詰めよ、

9

Tendens marmoreum laqueata per atria campum.Ast ego despectis, quae census opesque dederunt,Naturae mirabor opus, non, cura nepotum,Laetaque jacturis ubi luxuriatur egestas.Hic solidae sternunt humentia littora arenae,Nec retinent memores vestigia pressa figuras.

PL 19, 888B

格天井の広間に大理石の平原を広げながら。だが私は、財産と富が与えるものを蔑み、自然の業に感嘆しよう、放蕩者たちの気遣いではなく、損失を喜び、窮乏が奢り放題になる場ではなく。ここでは固い砂が湿った岸を敷きつめ、踏まれた跡も、形を覚えてとどめることがない。

10

Spectaris vitreo per levia terga profundo,Secreti nihil amnis habens. Utque almus apertoPanditur intuitu liquidis obtutibus aer,Nec placidi prohibent oculos per inania venti:Sic demersa procul durante per intima visuCernimus, arcanique patet penetrale fluenti:

PL 19, 888B

あなたは滑らかな背のガラスの深みを通して見通される、何一つ秘めるものをもたぬ川。恵み深い空気が澄んだ眼差しに開かれた視界を広げ、穏やかな風が虚空を見る目を妨げぬように、そのように沈んだものを、遠くまで奥へ続く視線で我々は見分け、隠れた流れの奥室が現れる。

11

Cum vada lene meant, liquidarum et lapsus aquarumProdit caerulea dispersas luce figuras:Quod sulcata levi crispatur arena meatu:Inclinata tremunt viridi quod gramina fundo.Utque sub ingenuis agitatae fontibus herbaeVibrantes patiuntur aquas: lucetque, latetque

PL 19, 888B

浅瀬がやさしく流れ、水の滑りが青い光でちらばった形を現すとき、砂が軽い流れに筋を刻まれて波打つさまや、緑の底で草が傾いて震えるさまを。また湧き水のもとで揺れる草が震える水を受けるように。光り、また隠れる

12

Calculus: et viridem distinguit glarea muscum.Nota Caledoniis talis pictura Britannis,Cum virides algas, et rubra corallia nudatAestus, et albentes concharum germina baccas,Deliciasque hominum locupletes, quaeque sub undisAssimulant nostros imitata monilia cultus.

PL 19, 888C

小石。砂利は緑の苔を分け隔てる。このような絵はカレドニアのブリタンニア人に知られている、潮が緑の海藻と赤い珊瑚をあらわにし、貝の芽である白みがかった粒〔真珠〕を、人々の豊かな愛玩の品を、また水の下で我々の飾りを真似て首飾りに似せるものを、あらわにするときに。

13

Haud aliter placidae subter vada laeta Mosellae,Detegit admixtos non concolor herba lapillos.Intentos tamen usque oculos errore fatigantInterludentes examina lubrica pisces.Sed neque tot species, obliquatosque natatus,Quaeque per adversum succedunt agmina flumen,

PL 19, 888C

それと変わらず、穏やかなモーセッラの楽しげな浅瀬の下で、色の異なる草が混じった小石をあらわにする。だが凝らした目をなおも惑わせて疲れさせるのは、戯れ遊ぶ、滑らかな魚たちの群れだ。しかし、これほど多くの種類も、斜めに泳ぐさまも、流れに逆らって進む群れも、

14

Nominaque, et cunctos numerosae stirpis alumnos,Edere fas. Haud ille sinit, cui cura secundaeSortis, et aequorei cessit tutela tridentis.Tu mihi flumineis habitatrix Nais in oris,Squamigeri gregis ede choros, liquidoque sub alveoDissere caeruleo fluitantes amne catervas.

PL 19, 888D

名前も、数多い一族の子らすべても、述べることは許されない。それを許さぬのは、第二の分け前を司り、海の三叉の矛の守りを受け持った者〔ネプトゥヌス〕だ。あなた、川辺に住むナイス〔水の精〕よ、私のために鱗ある群れの踊りを述べよ、澄んだ川床の下で青い流れに漂う群れを語れ。

15

Squameus herbosas Capito interlucet arenas,Viscere prae tenero fartim congestus, aristis,Nec duraturus post bina trihoria mensis.Purpureisque Salar stellatus tergora guttis,Et nullo spinae nociturus acumine Redo,Effugiensque oculos celeri levis Umbra natatu.

PL 19, 888D

鱗あるカピト〔チャブの類〕が草深い砂の上に光る、柔らかな身のゆえに、腹いっぱい棘を詰め込まれ、食卓では三時間を二度過ぎれば保たぬもの〔mensis は mensa(食卓)の与格・奪格と取った〕。紫の斑点で背に星を散らしたサラル〔マスの類〕、背骨の棘で傷つけることのないレド〔不詳の魚〕、素早い泳ぎで目を逃れる軽やかなウンブラ〔カワヒメマスの類〕。

16

Tuque per obliqui fauces vexate Saravi,Qua bis terna fremunt scopulosis ostia pilis,Cum defluxisti famae majoris in amnem,Liberior laxos exerces, Barbe, natatus.Tu melior pejore aevo, tibi contigit omniSpirantum ex numero non inlaudata senectus.

PL 19, 889A

またあなた、曲がりくねるサラウス〔ザール川。モーゼル川の支流〕の峡谷を抜けて揉まれた者よ、そこでは六つの口が岩の橋脚のあいだで轟くが〔ostia は橋脚のあいだの六つの水路とも、六つの河口とも取れる〕、より名高い川へ流れ下ったとき、あなたはより自由に、ゆるやかな泳ぎを営む、バルブス〔ニゴイの類〕よ。あなたは年を取るほど良くなる、生きとし生けるもののうち老いにも称えを欠かぬ運に恵まれた。

17

Nec te Puniceo rutilantem viscere, Salmo,Transierim, latae cujus vaga verbera caudaeGurgite de medio summas referuntur in undas,Occultus placido cum proditur aequore pulsus.Tu loricato squamosus pectore, frontemLubricus, et dubiae facturus fercula coenae,

PL 19, 889A

赤く染まる身をもつサケよ、あなたをも私は見過ごすまい、幅広い尾のさまよう打撃は流れの真ん中から水面へと返される、隠れた脈打ちが穏やかな水面に現れるとき。あなたは胸を甲冑のように鱗で覆い、額は滑らかで、選びに迷う宴の皿となるべき者、

18

Tempora longarum fers incorrupte morarum,Praesignis maculis capitis: cui prodiga nutatAlvus, opimatoque fluens abdomine venter.Quaeque per Illyricum, per stagna binominis Istri,Spumarum indiciis caperis, Mustela, natantum,In nostrum subvecta fretum, ne lata Mosellae

PL 19, 889A

長い遅れの時を傷まずに耐える者よ、頭の斑点で際立つ。その腹は惜しげなく垂れ、肥えた下腹から流れ出る腹が揺れる。またイリュリクムを抜け、二つの名をもつヒステル〔ドナウ川〕の沼を抜け、漂う泡の印で捕らえられるムステラ〔カワメンタイ〕よ、我々の水域へ運び上げられた、モーセッラの広い

19

Flumina tam celebri defraudarentur alumno.Quis te naturae pinxit color? atra supernePuncta notant tergum, quae lutea circuit Iris.Lubrica caeruleus perducit tergora fucus.Corporis ad medium fartim pinguescis; at illincUsque sub extremam squallet cutis arida caudam.

PL 19, 889B

流れが、これほど名高い養い子を奪われぬようにと。自然のどんな色があなたを描いたのか。上には黒い斑点が背に印され、それを黄色の輪が取り巻く。滑らかな背を青い彩りが貫く。体の中ほどまで満ちて肥え、だがそこから尾の先端の下まで、皮は乾いてざらつく。

20

Nec te delicias mensarum, Perca, silebo,Amnigenos inter pisces dignande marinis,Solus puniceis facilis contendere mullis:Nam neque gustus iners, solidoque in corpore partesSegmentis coeunt, sed dissociantur aristis.Hic etiam Latio risus praenomine, cultor

PL 19, 889B

食卓の悦びであるペルカ〔パーチ〕よ、あなたも黙しはしない、川に生まれる魚のうち、海の魚に比すべき者よ、ただ一匹、赤いヒメジと難なく競い合える。味は鈍くなく、固い身では切り身が一つにまとまり、棘で分かれる。ここにもまた、ラテンの個人名のゆえに笑われる〔lucius はルキウスという名と同形〕、

21

Stagnorum, querulis vis infestissima ranis,Lucius, obscuras ulva coenoque lacunasObsidet. Hic nullos mensarum lectus ad usus,Fervet fumosis olido nidore popinis.Quis non et virides vulgi solatia TincasNorit, et Alburnos praedam puerilibus hamis,

PL 19, 889C

沼の住人、鳴き騒ぐカエルにとって最も恐ろしい力であるカワカマスが、藻と泥で暗い窪みを占める。これは食卓の用には選ばれず、煙る居酒屋で臭い匂いを立てて煮え立つ。誰が知らぬだろう、庶民の慰みである緑のテンチを、子どもらの釣り針の獲物であるアルブルヌス〔ブリークの類〕を、

22

Stridentesque focis opsonia plebis Alausas?Teque inter species geminas, neutrumque et utrumque,Qui necdum Salmo, nec jam Salar, ambiguusqueAmborum medio Fario intercepte sub aevo?Tu quoque flumincas inter memorande cohortes,Gobio, non major geminis sine pollice palmis,

PL 19, 889C

炉で音を立てる、庶民の菜のアラウサ〔ニシンの類〕を。また二つの種のあいだにあって、どちらでもなくどちらでもあり、まだサケではなく、もはやサラルでもない曖昧な、二者の中間の年頃に捕らわれたファリオ〔マスの類〕よ、あなたを。あなたもまた川の群れ〔底本は flumincas。flumineas と読む〕の中で語られるべきだ、ゴビオ〔カマツカの類〕よ、親指のない二つの掌より大きくはなく、

23

Praepinguis, teres, ovipara congestior alvo;Propexique jubas imitatus Gobio Barbi.Nunc pecus aequoreum celebrabere, magne Silure:Quem velut Actaeo perductum tergora olivoAmnicolam Delphina reor. Sic per freta magnumLaberis, et longi vix corporis agmina solvis,

PL 19, 889C

ひどく肥え、丸く、卵を宿す腹で詰まっている。ゴビオは、梳かれたバルブスのたてがみを真似ている。いまや水の群れとして称えられよう、大いなるシルルス〔ナマズの類〕よ。アッティカのオリーブ油を背に塗られたような、川に住むイルカと私は思う。そう海原を大きく滑り、長い体の連なりをやっと解き放つ、

24

Aut brevibus defensa vadis, aut fluminis ulvis.At cum tranquillos moliris in amne meatus,Te virides ripae, te caerula turba natantum,Te liquidae mirantur aquae; diffunditur alveoAestus, et extremi procurrunt margine fluctus.Talis Atlantiaco quondam balaena profundo,

PL 19, 889D

浅い瀬や川の藻に守られながら。だが川で静かな進みを企てると、緑の岸が、青い泳ぐ者の群れが、澄んだ水があなたに驚く。川床に潮が広がり、縁の波が岸の端まで走り出る。そのようにかつて大西洋の深みで鯨が、

25

Cum vento motuve suo telluris ad orasPellitur, exclusum fundit mare, magnaque surguntAequora, vicinique timent decrescere montes.Hic tamen, hic nostrae mitis Balaena Mosellae,Exitio procul est, magnoque honor additus amni.Jam liquidas spectasse vias, et lubrica pisces

PL 19, 889D

風か自らの動きで陸の岸辺へ追われるとき、閉ざされていた海を注ぎ出し、大きな海原が立ち上がり、近くの山々は縮むのを恐れる。だが、ここ、ここでは我々のモーセッラの穏やかな鯨は破滅から遠く、大いなる川に栄誉が加わる。もう十分に眺めた、澄んだ水路と、魚の滑らかな

26

Agmina, multiplicesque satis numerasse catervas.Inducant aliam spectacula vitea pompam:Sollicitentque vagos baccheia munera visus:Qua sublimis apex longo super ardua tractuEt rupes, et aprica jugi, flexusque, sinusqueVitibus assurgunt, naturalique theatro.

PL 19, 890A

群れを。数多の群れも十分に数えた。ブドウの景観は別の行列を導き入れよ。バックスの賜物はさまよう視線を引きつけよ。そこでは高い頂が長く連なる険しさの上に、岩壁も、尾根の陽だまりも、曲がりも、入り江も、ブドウの木々とともに、自然の劇場となってそびえる。

27

Gauranum sic alma jugum vindemia vestit,Et Rhodopen, proprioque nitent Pangaea Lyaeo.Sic viret Ismarius super aequora Thracia collis.Sic mea flaventem pingunt vineta Garumnam.Summis quippe jugis tendentis in ultima clivi,Conseritur viridi fluvialis margo Lyaeo.

PL 19, 890A

ガウルス〔カンパニアの山。ロドペ以下はトラキアの山〕の尾根を、このように恵み深い収穫のブドウが覆い、ロドペを覆い、パンガイオンは自らのリュアエウス〔バックス〕で輝く。イスマロスの丘もトラキアの海の上でこうして緑に映える。私のブドウ畑も、黄金色のガルムナ〔ガロンヌ川〕をこう彩る。頂の尾根から果ての傾斜に及ぶ地では、川辺の縁は緑のリュアエウス〔バックス〕で植えられる。

28

Laeta operum plebes, festinantesque coloniVertice nunc summo properant, nunc dejuge dorso,Certantes stolidis clamoribus. Inde viatorRiparum subjecta terens, hinc navita labens,Probra canunt seris cultoribus: astrepit ollisEt rupes, et silva tremens, et concavus amnis.

PL 19, 890A

労働に陽気な民と、急ぐ農夫たちがいまは頂の高みで、いまは尾根の背から急ぎ、愚かしい叫び声を競い合う。そこから旅人は岸の低い道を踏みしめ、こちらから船頭は滑り下りつつ、遅れて働く農夫たちを罵る歌を歌う。彼らに応えて岩壁も、震える森も、うつろな川も鳴り響く。

29

Nec solos hominum delectat scena locorum.Hic ego et agrestes Satyros, et glauca tuentesNaidas, extremis credam concurrere ripis,Capripedes agitat cum laeta protervia Panas,Insultantque vadis, trepidasque sub amne sororesTerrent, indocili pulsantes verbere fluctum.

PL 19, 890B

この場所の舞台は人間たちだけを楽しませるのではない。ここでは野のサテュロスたちと、青緑の眼差しのナイスたち〔水のニンフ〕が、岸の端で出会うと私は信じよう、陽気な悪ふざけが山羊足のパンたちを駆り立てるとき、彼らは浅瀬に跳びかかり、川の下で怯える姉妹たちを脅かす。習わぬ打ち方で水を打ちながら。

30

Saepe etiam mediis furata e collibus uvasInter Oreiadas Panope fluvialis amicas,Fugit lascivos paganica numina Faunos.Dicitur et medio cum sol stetit igneus orbe,Ad commune fretum, Satyros vitreasque sorores,Consortes celebrare choros; cum praebuit horas

PL 19, 890B

しばしば、丘の中腹からブドウを盗んだ川のパノペ〔水のニンフ〕が、親しい山のニンフ〔Oreiades〕たちのあいだで、村里の神威であるはしゃぐファウヌスたちから逃げる。また、燃える太陽が天の真ん中にとどまる正午には、共通の水辺へサテュロスたちと、透きとおる姉妹たちが、組となって踊りを催すと言われる。時を与えるのは

31

Secretas hominum coetu flagrantior aestus.Tunc insultantes sua per freta ludere Nymphas,Et Satyros mersare vadis, rudibusque natandiPer medias exire manus: dum lubrica salsiMembra petunt, liquidosque fovent pro corpore fluctus.Sed non haec spectata ulli, nec cognita visu,

PL 19, 890C

人間たちの集まりから離れた時を、いよいよ燃える暑さだ。そのときニンフたちは跳ねて自分たちの水域で戯れ、サテュロスたちを浅瀬に沈め、泳ぎを知らぬその手のただ中をすり抜ける。軽口のサテュロスたちが〔salsi は「機知ある、好色な」の意と取った〕滑らかな身を追い、体の代わりに澄んだ波を抱くあいだ。だが、これは誰にも見られず、目で知られもしなかった、

32

Fas mihi sit pro parte loqui; secreta tegatur,Et commissa suis lateat reverentia rivis.Illa fruenda palam species, cum glaucus opacoRespondet colli fluvius; frondere videnturFluminei latices, et palmite consitus amnis.Quis color ille vadis, seras cum protulit umbras

PL 19, 890C

そのことを私が一部だけ語ることは許されよう。秘められたことは覆われ、託された自らの小川のうちに、その畏れは隠れているがよい。公然と楽しむべきはあの光景だ、青緑の川が暗い丘に応えるとき。流れの水は茂るように見え、川はブドウの蔓を植えられたかのようだ。あの浅瀬の色はどれほどか、ヘスペルス〔宵の明星〕が遅い影を

33

Hesperus, et viridi profundit monte Mosellam?Tota natant crispis juga motibus, et tremit absensPampinus, et vitreis vindemia turget in undis;Annumerat virides derisus navita vites,Navita caudiceo fluitans super aequora lembo,Per medium qua sese amni confundit imago

PL 19, 890D

もたらし、緑の山の影をモーセッラに注ぐとき。尾根のすべてが波立つ動きに泳ぎ、そこにないブドウの葉が震え、ガラスの波の中でブドウの実りが膨らむ。嘲られた船頭が緑のブドウの木を数える、丸木舟で水面に漂う船頭が、川の真ん中で影が混じり合うところで、

34

Collis, et umbrarum confinia conserit amnis.Haec quoque quam dulces celebrant spectacula pompas,Remipedes medio certant cum flumine lembi,Et varios ineunt flexus, viridesque per orasStringunt attonsis pubentia germina pratis!Puppibus et proris alacres gestire magistros,

PL 19, 890D

丘が、そして川が影の境を織り合わせるところで。この光景もまた、何と快い行列を繰り広げることか、櫂の足をもつ小舟が川の中ほどで競い、さまざまな曲がりに入り、緑の岸沿いに刈り込まれた草地の若芽をかすめる!艫と舳先で、敏捷な舵取りたちが躍るのを、

35

Impubemque manum super amnica terga vagantemDum spectat transire, dein sua seria ludoPosthabet: excludit veteres nova gratia curasTales Cumano despectat in aequore ludosLiber, sulphurei cum per juga consita Gauri,Perque vaporiferi graditur vineta Vesevi;

PL 19, 890D

また髭なき若者の一団が川面をさまよい行くのを見るあいだ、人は真剣事を遊びの後ろに回す。新しい楽しみが古い心配を締め出す。このような遊びを、クマエの海の上からリベルが見下ろす、硫黄のガウルスの尾根のブドウの植えられた頂を、湯気立つウェスウィウスの畑を歩むとき。

36

Cum Venus, Actiacis Augusti laeta triumphis,Ludere lascivos fera praelia jussit Amores,Qualia Niliacae classes Latiaeque triremesSubter Apollineae gesserunt Leucados arces;Aut Pompeiani Mylasena pericula belliEuboicae referunt per Averna sonantia cymbae,

PL 19, 891A

また、アクティウムのアウグストゥスの勝利を喜んだウェヌスが、戯れるアモルたちに激しい戦いを演じさせたとき、ナイルの艦隊とラティウムの三段櫂船がアポロの城塞のレウカス〔アクティウム対岸の岬〕の下で交えたのと同じ戦いを。あるいはポンペイウスの戦のミュライの危機を〔Mylasena はシチリアのミュライの。セクストゥス・ポンペイウスとの海戦の地〕、エウボイア系の小舟がアウェルヌス湖の鳴り響く水域を渡って再演するとき、

37

Innocuos ratium pulsus, pugnasque jocantesNaumachiae, Siculo quales spectante Peloro,Caeruleus viridi reparat sub imagine pontus.Non aliam speciem petulantibus addit ephebisPubertasque, amnisque, et picti rostra phaseli.Hos Hyperionio cum sol perfuderit aestu,

PL 19, 891A

筏〔船〕の害のない突撃と、戯れの戦いを、模擬海戦の、シチリアのペロルス岬が見守った戦いのようなものを、青い海が緑の映像のもとに再び現す。血気盛んな若者たちに、ほかの光景を加えるわけではない、若さも、川も、彩色された小舟の舳先も。ヒュペリオンの子の太陽がこの者たちを熱で浸すとき、

38

Reddit nautales vitreo sub gurgite formas,Et redigit pandas inversi corporis umbras.Utque agiles motus dextra laevaque frequentant,Et commutatis alternant pondera remis,Unda refert alios simulacra humentia nautas.Ipsa suo gaudet simulamine nautica pubes,

PL 19, 891B

川はガラスの渦の下に水夫たちの姿を返し、逆さまの体のたわんだ影を作り出す。彼らが右へ左へと敏捷な動きを繰り返し、櫂を持ち替えて重みを代わる代わる移すと、波は湿った似姿としてもう一組の水夫たちを返す。水夫の若者たち自身が、自分の似姿に喜び、

39

Fallaces fluvio mirata redire figuras.Sic ubi compositos ostentatura capillos,Candentem late speculi explorantis honoremCum primum charae nutrix admovit alumnae,Laeta ignorato fruitur virguncula ludo,Germanaeque putat formam spectare puellae:

PL 19, 891B

川から偽りの姿が返るのに驚く。ちょうど、整えた髪を見せようとする幼い娘に、乳母が、探るように映す鏡の広く白く輝く面を愛しい養い子の前に初めて差し出したとき、幼い娘は知らなかった遊びを喜び、姉妹の少女の姿を見ていると思い込む。

40

Oscula fulgenti dat non referenda metallo,Aut fixas praetentat acus, aut frontis ad oramVibratis coeptat digitis extendere crines:Talis ad umbrarum ludibria nautica pubesAmbiguis fruitur veri falsique figuris.Jam vero accessus faciles qua ripa ministrat,

PL 19, 891B

輝く金属に、返されることのない口づけをし、差した髪留めを試し、額の縁へと震える指で髪を伸ばそうとする。そのように水夫の若者たちは、影の戯れに、真と偽の曖昧な姿を楽しむ。さて、岸が容易な近づき口を与えるところでは、

41

Scrutatur toto populatrix turba profundoHeu! male defensos penetrali flumine pisces!Hic medio procul amne trahens humentia lina,Nodosis decepta plagis examina vertit;Ast hic tranquillo qua labitur agmine flumen,Ducit corticeis fluitantia retia signis.

PL 19, 891C

略奪する群衆が深みの隅々まで探る、ああ、奥の流れに守りきれなかった魚たちを!ある者は川の中ほど遠くで濡れた網を引き、結び目のある網にだまされた魚の群れをひっくり返し、だがある者は、流れが静かな列で滑るところで、コルクの印で浮かぶ網を導く。

42

Ille autem scopulis subjectas pronus in undas,Inclinat lentae convexa cacumina virgae,Indutos escis jaciens lethalibus hamos.Quos ignara doli postquam vaga turba natantumRictibus invasit, patulaeque per intima faucesSera occultati senserunt vulnera ferri,

PL 19, 891C

また別の者は岩の下の水へ身を乗り出し、しなやかな竿の反った穂先を傾け、致命の餌で覆われた釣り針を投げる。それを策略を知らぬ泳ぐ者のさまよう群れが口で襲うと、開いた喉の奥で隠れた鉄の傷を遅れて感じるが、

43

Dum trepidant, subit indicium, crispoque tremoriVibrantis setae nutans consentit harundo.Nec mora: et excussam stridenti verbere praedamDextera in obliquum raptat puer. Excipit ictumSpiritus, ut fractis quondam per inane flagellisAura crepat, motoque assibilat aere ventus.

PL 19, 891D

彼らがもがくうちに、合図が現れ、細かな震えに震える釣り糸の動きに、竿が揺れて応える。間をおかず、少年は右手で、ひゅうと鳴る一振りで弾き出した獲物を斜めにさらう。大気はその一撃を受け止め、ちょうど、ときに鞭が打ち鳴らされて、虚空にそよ風がはぜ、動かされた空気がひゅうと鳴るように。

44

Exsultant udae super arida saxa rapinae,Luciferique pavent lethalia tela diei.Quique sub amne suo mansit vigor, aere nostroSegnis anhelatis vitam consumit in auris.Jam piger invalido vibratur corpore plausus;Torpida supremos patitur jam cauda tremores,

PL 19, 891D

濡れた獲物が乾いた岩の上で跳ねる、光を運ぶ昼の致命の矢〔光線〕を恐れて。自らの川の下で残っていた活力は、我々の空気の中で鈍り、喘ぐ息のうちに命を使い果たす。いまや鈍い羽ばたきが弱った体を震わせ、しびれた尾が最後の震えを受ける。

45

Nec coeunt rictus; haustas sed hiatibus aurasReddit mortiferos exspirans branchia flatus.Sic ubi fabriles exercet spiritus ignes,Accipit alterno cohibetque foramine ventosLanea sagineis alludens parma cavernis.Vidi egomet quosdam lethi sub fine trementes

PL 19, 892A

口はもう閉じない。開いた口で吸った空気を、息絶えるえらが、死をもたらす吐息として返す。ちょうど鍛冶の火を息が煽るとき、風を交互の孔から受け、また留める――脂のふくれた空洞と戯れる、毛織りの小盾〔ふいごを指すか〕。私自身、死の間際に震える何匹かを見た、

46

Collegisse animas: mox in sublime citatos,Cernua subjectum praeceps dare corpora in amnem,Desperatarum potientes rursus aquarum.Quos impos damni puer inconsultus ab altoImpetit, et stolido captat prensare natatu.Sic Anthedonius Boeotia per freta Glaucus

PL 19, 892A

息を集めたのを。やがて高みへ跳ね上がり、頭から真っ逆さまに下の川へ身を投じ、望みを失った水を再び手にしたのを。損失に我を忘れた少年は、考えなしに高みから襲いかかり、愚かな泳ぎでつかまえようとする。そのようにアンテドンのグラウコス〔漁師から海神になった者〕は、ボイオティアの海を渡り、

47

Gramina gustatu postquam exitialia CircesExpertus, carptas moribundis piscibus herbasSumpsit, Carpathium subiit novus accola pontum.Ille hamis et rete potens, scrutator opertiNereos, aequoream solitus convertere Tethyn,Inter captivas fluitavit praedo catervas.

PL 19, 892A

キルケの致命の草を味わって試したのち、瀕死の魚たちから摘んだ草を取って、新たな住人としてカルパトスの海に入った。釣り針と網に長けた彼は、隠れたネレウス〔海〕を探る者、海のテテュス〔海〕をひっくり返すのを常とし、捕らわれた群れのなかを、略奪者として漂った。

48

Talia despectant longo per caerula tractuPendentes saxis instanti culmine villae.Quas medius dirimit sinuosis flexibus erransAmnis, et alternas comunt praetoria ripas.Quis modo Sestiacum pelagus, Nepheleidos HellesAequor: Abydeni freta quis miretur ephebi?

PL 19, 892B

このような光景を、長く連なって青い水を、岩にかかる別荘が、迫り出す屋根から見下ろす。その別荘を、曲がりくねって行く川が真ん中で隔て、邸宅が両岸を代わる代わる飾る。いまさら誰がセストスの海を、ネペレの娘ヘッレの海〔ヘレスポントス〕を、アビュドスの若者〔レアンドロス〕の海峡を、驚こうか。

49

Quis Chalcedonio constratum ab littore pontum,Regis opus Magni, mediis Euripus ubi undisEuropaeque Asiaeque vetat concurrere terras?Non hic dira freti rabies, non saeva furentumPraelia Caurorum. Licet hic commercia linguaeJungere, et alterno sermonem texere pulsu.

PL 19, 892B

カルケドンの岸から橋で覆われた海を誰が、大王の事業であり、エウリポス〔海峡〕が水のただ中でヨーロッパとアジアの地が出会うのを妨げる所を。ここには海の恐ろしい荒れ狂いも、荒れ狂うカウルス〔北西風〕たちの凄まじい戦いもない。ここでは言葉の交わりを結び、交互の掛け声で会話を織ることができる。

50

Blanda salutiferas permiscent littora voces,Et voces, et pene manus. Resonantia utrimqueVerba refert, mediis concurrit fluctibus Echo.Qui potis, innumeros cultusque, habitusque retexens,Pandere tectonicas per singula praedia formas!Non hoc spernat opus Gortynius aliger, aedis

PL 19, 892C

優しい岸辺は互いに安否の声を交わす、声を、そしてほとんど手をも。両側で響く言葉をエコーが返し、水のただ中で出会う。誰にできようか、数知れぬ装いと姿を解き明かし、一つ一つの屋敷の建築の形を描き出すことが!ゴルテュンの翼ある者〔ダイダロス〕は、この仕事を軽んじまい、エウボイア人の町〔クマエ〕に

51

Conditor Euboicae, casus quem fingere in auroConantem Icarios, patrii pepulere dolores.Non Philo Cecropius; non qui laudatus ab hosteClara Syracosii traxit certamina belli.Forsan et insignes hominumque operumque laboresHic habuit decimo celebrata volumine Marci

PL 19, 892C

神殿を建てた者は、――イカロスの災難を金で象ろうと試みたとき、父の悲しみに押し返された者だが。アテナイのピロンも、敵に称えられシュラクサイの戦の名高い争いを引き延ばした者〔アルキメデス〕も軽んじまい。おそらく、人と業の際立った労苦をここにもったのは、マルクス〔マルクス・テレンティウス・ウァッロ〕の第十巻で称えられた

52

Hebdomas; hic clari viguere Menecratis artes,Atque Ephesi spectata manus, vel in arce MinervaeIctinus, magico cui noctua perlita fucoAllicit omne genus volucres, perimitque tuendo.Conditor hic forsan fuerit Ptolemaidos aulaeDinochares, quadro cui in fastigia cono

PL 19, 892C

七人組〔hebdomas。ウァッロの『ヘブドマデス』は名高い人を七人ずつの組にして描いた〕であったかもしれない。ここでは名高いメネクラテスの技が栄え、エペソスで知られた手腕も、またミネルウァの城塞のイクティノスも、その魔法の染料を塗られたフクロウはあらゆる種類の鳥を引きつけ、見つめるだけで殺す。ここでは、プトレマイスの宮廷の建設者ディノカレスがいたかもしれない、その者のために四角い円錐の頂へ

53

Surgit, et ipsa suas consumit Pyramis umbras,Jussus ob incesti qui quondam foedus amorisArsinoen Pharii suspendit in aere templi.Spirat enim tecti testudine vera Magnetis,Affictamque trahit ferrato crine puellam.Hos ergo aut horum similes est credere dignum

PL 19, 892D

ピラミッドが立ち上がり、自らの影を消してしまう、かつて近親の愛の契りのゆえに命じられて、アルシノエをファロスの神殿の空中に吊した者。屋根の穹窿には真のマグネス石が息づいていて、鉄の髪を付けられた少女像を引き寄せるのだ。だから、彼ら、あるいは彼らに似た者たちが、と信じるのが当然だ、

54

Belgarum in terris scenas posuisse domorum,Molitos celsas fluvii decoramina villas.Haec est nativi sublimis in aggere saxi;Haec procurrentis fundata crepidine ripae;Haec refugit, captumque sinu sibi vindicat amnem.Illa tenens collem, qui plurimus imminet amni,

PL 19, 892D

ベルガエ人の地に館の舞台を据えたと、川の飾りとして高い別荘を造ったのだと。この別荘は天然の岩の堤の上に高くそびえ、こちらは張り出した岸の縁に基礎を置き、こちらは退いて、懐に取り込んだ川を自分のものとする。あちらは、川の上に最も大きく迫る丘を占めて、

55

Usurpat faciles per culta, per aspera visus;Utque suis fruitur dives speculatio terris.Quin etiam riguis humili pede condita pratisCompensat celsi bona naturalia montis,Sublimique minans irrumpit in aethera tecto,Ostentans altam, Pharos ut Memphitica, turrim.

PL 19, 893A

視線を、耕された地にも荒れ地にも楽々と走らせ、その豊かな眺めが自らの領地を享受するさまよ。それどころか、潤う牧草地に低い足で建てられたものは、高い山の自然の利点を補い、高い屋根で威嚇するように天空へ突き入り、メンフィスのファロス〔エジプトの灯台〕のように高い塔を誇示する。

56

Huic proprium est clausos consepto gurgite piscesApricas scopulorum inter captare novales.Haec summis innixa jugis labentia subterFlumina despectu jam caligante tuetur.Atria quid memorem viridantibus assita pratis?Innumerisque super nutantia tecta columnis?

PL 19, 893A

この館に固有のことは、囲いで閉じた淵に閉じ込められた魚を、日当たりのよい岩のあいだの開墾地で捕らえることだ。あの館は、高い尾根に寄りかかって、下を流れる川を、もう霞む眺めで見守る。緑なす牧草地のそばの広間を、私が何と語ろうか。数知れぬ柱の上にたわむ屋根を。

57

Quid quae sulphurea substructa crepidine fumantBalnea, ferventi cum Mulciber haustus operto,Volvit anhelatas tectoria per cava flammas,Inclusum glomerans aestu exspirante vaporem?Vidi ego defessos multo sudore lavacriFastidisse lacus et frigora piscinarum,

PL 19, 893A

硫黄の土台の上に築かれて湯気を立てる浴場を、ウルカヌス〔Mulciber〕が覆われた竈で煮えたぎって吸い込まれ、喘ぐ炎を屋根の空洞に転がし、熱が息吐くなかに閉じ込められた蒸気を渦巻かせるとき、何と語ろうか。私は、浴場の多くの汗に疲れた者たちが、水槽の湖や冷たいプールを厭うのを見た。

58

Ut vivis fruerentur aquis; mox amne refotosPlaudenti gelidum flumen pepulisse natatu.Quod si Cumanis huc afforet hospes ab oris,Crederet Euboicas simulacra exsilia BaiasHis donasse locis: tantus cultusque nitorqueAllicit, et nullum parit oblectatio luxum.

PL 19, 893B

生きた水を楽しむために。すぐに川で元気を取り戻し、水を打つ泳ぎで冷たい流れを押しのけたのを。もしクマエの岸から旅人がここに来たなら、エウボイア系のバイアエ〔クマエ近くの湯治場〕が、この地に小さな似姿〔exsilia は exilia(小さな)と読む〕を贈ったと信じたであろう。それほどの装いと輝きが人を引きつけ、しかも楽しみが贅沢を生むことはない。

59

Sed mihi qui tandem finis tua glauca fluentaDicere, dignandumque mari memorare Mosellam?Innumeri quod te diversa per ostia lateIncurrunt amnes? quamquam differre meatusPossent; sed celerant in te consumere nomen.Namque et Pronaeae Nemesaeque adjuta meatu

PL 19, 893B

だが私にとって、あなたの青緑の流れを語り、海に比すべきモーセッラを語ることに、いつ終わりがあるのか。数知れぬ川が、さまざまな河口を通ってあなたに広く流れ込むのだから。それらは流れを他へそらすこともできたが、むしろ急いで自らの名をあなたのうちに使い尽くす。実際、プロナエア〔底本は Pronaeae。プルミアのことか〕とネメサの流れに助けられて

60

Sura tuas properat non degenerare sub undas,Sura interceptis tibi gratificata fluentis:Nobilius permixta tuo sub nomine, quam siIgnoranda patri confunderet ostia ponto:Te rapidus Gelbis, te marmore clarus ErubrusFestinant famulis quamprimum allambere lymphis,

PL 19, 893C

スラ〔モーゼル川の支流〕は、あなたの波の下で品位を落とさぬよう急ぎ、スラは、取り込んだ流れをあなたに差し出して喜ばせた。あなたの名のもとで混じるほうがより高貴だ、もし父なる海に知られぬ河口を混ぜ合わせるよりは。速いゲルビス〔キル川〕は、大理石で名高いエルブルスは、従者の水で一刻も早くあなたを舐めようと急ぐ。

61

Nobilibus Gelbis celebratus piscibus: illePraecipiti torquens cerealia saxa rotatu,Stridentesque trahens per levia marmora serrasAudit perpetuos ripa ex utraque tumultus.Praetereo exilem Lesuram, tenuemque Drachonum,Nec fastiditos Salmonae usurpo fluores.

PL 19, 893C

高貴な魚で名高いケルビス。あちら〔エルブルス〕は急な回転で穀物の石臼を回し、滑らかな大理石の上に軋む鋸を引きながら、両岸から絶え間ない騒音を耳にする。私は細いレスラと痩せたドラホヌスを過ぎ、軽んじられたサルモナの流れを取り上げることもしない。

62

Naviger undisona dudum me mole SaravusTorta veste vocat: longum qui distulit amnem,Fessa sub Augustis ut volveret ostia muris.Nec minor hoc, tacitum qui per sola pinguia labensStringit frugiferas felix Alisontia ripas,Mille alii, prout quemque suus magis impetus urget,

PL 19, 893C

舟の通るサラウスが、波音の高い水量で、とうに私を曲がりくねる衣をまとって呼んでいる。それは長い流れを引き延ばし、疲れた河口をアウグスタ〔トリーア〕の城壁の下で転がすためだ。これに劣らぬ、静かに肥えた地を滑り、実り豊かな岸をかすめる幸いなアリソンティア、ほかの千の川も、それぞれの勢いが駆り立てるままに、

63

Esse tui cupiunt. Tantus properantibus undisAmbitus, aut moles. Quod si tibi, dia Mosella,Smyrna suum vatem, vel Mantua clara dedisset:Cederet Iliacis Simois memoratus in oris,Nec praeferre suos auderet Tibris honores.Da veniam mihi, Roma potens. Pulsa, oro, facessat

PL 19, 893D

あなたのものになりたがる。急ぐ波には、それほどの広がりか、あるいは重みがある。もし、神々しいモーセッラよ、あなたにスミュルナが自分の詩人を、あるいは名高いマントゥアが与えていたなら、イリオンの岸で語られるシモイスも道を譲り、ティベリスも自らの栄誉を先に立てようとはしなかったろう。許してほしい、力あるローマよ。願わくは追い払われて去れ、

64

Invidia, et Latiae Nemesis non cognita linguae,Imperii sedem, Romaeque tuere parentes.Salve, magne parens frugumque virumque Mosella.Te clari proceres, te bello exercita pubes,Aemula te Latiae decorat facundia linguae.Quin etiam mores, et laetum fronte severa

PL 19, 893D

妬みも、ラテンの言葉に知られぬネメシス〔応報の女神〕も。帝国の座を、ローマの父祖たちを守れ。ようこそ、穀物と人の大いなる親モーセッラよ。名高い貴人たちが、戦に鍛えられた若者が、ラテンの言葉に張り合う雄弁があなたを飾る。それどころか、気風と、厳しい顔のなかの陽気な

65

Ingenium, natura tuis concessit alumnis.Nec sola antiquos ostentat Roma Catones:Aut unus tantum justi spectator et aequiPollet Aristides, veteresque illustrat Athenas.Verum ego quid laxis nimium spatiatus habenisVictus amore tui praeconia detero? conde,

PL 19, 894A

才気を、自然はあなたの養い子たちに授けた。ローマだけが古のカトたちを誇るのではない。また、正しさと公平の見張りであるアリステイデスがただ一人力をもち、古のアテナイを輝かせるのでもない。だが私は、手綱を緩めてあまりに遠くまで駆け、あなたへの愛に負けて、賛辞をすり減らすのか。収めよ、

66

Musa chelyn, pulsis extremo carmine nervis.Tempus erit, cum me studiis ignobilis otiMulcentem curas, seniique aprica foventem,Materiae commendet honos: cum facta viritimBelgarum, patriosque canam decora inclyta mores.Mollia subtili nebunt mihi carmina filo

PL 19, 894A

ムーサよ、竪琴を。歌の終わりに弦を打ち終えて。時が来るだろう、名もなき閑暇の学びで心配を和らげ、老いの陽だまりに身を温める私に、主題の名誉が勧めるときが。そのとき私は、一人ひとりのベルガエ人の功績と、祖国の気風の名高い誉れを歌おう。ピエリスたち〔ムーサ〕は私のために柔らかな歌を細い糸で紡ぎ、

67

Pierides, tenuique aptas subtegmine telasPercurrent: dabitur nostris quoque purpura fusis.Quis mihi tum non dictus erit? memorabo quietosAgricolas: legumque catos, fandique potentes,Praesidium sublime reis: quos curia summosMunicipum vidit proceres, propriumque senatum:

PL 19, 894B

細い緯糸にふさわしい織物を走らせるだろう。私の紡錘にも紫が与えられるだろう。そのとき私に語られぬ者があろうか。静かな農夫たちを語ろう。法に賢く、弁舌に力ある者、被告の高い守りとなる者たち。町の議事堂が最上の市民の指導者、自らの元老院と見た者たち。

68

Quos praetextati celebris facundia ludiContulit ad veteris praeconia Quintiliani.Quique suas rexere urbes, purumque tribunalSanguine, et innocuas illustravere secures;Aut Italum populos, aquilonigenasque BritannosPraefecturarum titulo tenuere secundo.

PL 19, 894B

また、少年たちの名高い学校の雄弁が古のクインティリアヌスの賛辞に並ぶほどに高めた者たち。また、自らの町を治め、血に汚れぬ法廷と、害をなさぬ斧を輝かせた者たち。あるいはイタリアの民と、北に生まれたブリタンニア人を、次席の長官職の名で治めた者たち。

69

Quique caput rerum Romam, populumque patresqueTantum non primo rexit sub nomine: quamvisPraefuerit primis. Festinat solvere tandemErrorem fortuna suum: libataque supplensPraemia, jam veri fastigia reddet honorisNobilibus repetenda nepotibus. At modo coeptum

PL 19, 894B

また、万物の頭たるローマと、民と元老院を、ほとんど第一の名のもとで治めた者――第一の者らの上に立ってはいたが。運命は、ついに自らの誤りを解こうと急いでいる。ついぞ僅かしか味わわれなかった褒賞を満たして、いまや真の栄誉の頂を返すだろう、高貴な子孫に求め直されるべきものとして。だがいま始めた

70

Detexatur opus: dilata et laude virorum,Dicamus laeto per rura virentia tractuFelicem fluvium, Rhenique sacremus in undis.Caeruleos nunc, Rhene, sinus, hyaloque virentemPande peplum, spatiumque novi metare fluenti,Fraternis cumulandus aquis. Nec praemia in undis

PL 19, 894C

仕事は織り終えられよう。男たちへの賞賛は後に回し、緑なす野を陽気に流れる、幸いな川を語ろう、そしてレヌスの波に捧げよう。いま、レヌス〔ライン川〕よ、青い懐を、ガラスのように緑の衣を広げ、新しい流れの広がりを測れ、兄弟の水で満たされることになる川よ。褒美は水のなかだけに

71

Sola, sed Augustae veniens quod moenibus urbisSpectavit junctos Natique Patrisque triumphos,Hostibus exactis Nicrum super, et Lupodunum,Et fontem Latiis ignotum annalibus Histri.Haec profligati venit modo laurea belli:Mox alias aliasque feret. Vos pergite juncti,

PL 19, 894C

あるのではない、アウグスタの町の城壁へ来て、子と父の連なる凱旋を見たことも〔褒賞だ〕、ネッカル川とルポドゥヌム〔ネッカル河畔の町〕の向こうへ敵が追われ、ラテンの年代記に知られぬヒステルの源の向こうへも追われたのち。これは決した戦の月桂冠で、いまやって来たもの。すぐにさらに別の冠を、また別のを運ぶだろう。諸君、連れ立って進め、

72

Et mare purpureum gemino propellite tractu.Neu vereare minor, pulcherrime Rhene, videri:Invidiae nil hospes habet. Potiere perenniNomine: tu fratrem, famae securus, adopta.Dives aquis, dives nymphis, largitor utriqueAlveus extendet geminis divortia ripis,

PL 19, 894D

そして紫の海を二筋の流れで押し進めよ。より小さく見えるのを恐れるな、いと美しいレヌスよ。客人は妬みを何も持たない。あなたは永遠の名を得る。あなたは名声に安んじて、兄弟を迎え入れよ。水に富み、ニンフに富み、両者に惜しみなく与える川床が、二つの岸に分かれ道を広げ、

73

Communesque vias diversa per ostia fundet.Accedent vires, quas Francia, quasque Chamaves,Germanique tremant: tunc verus habebere limes.Accedet tanto geminum tibi nomen ab amni.Cumque unus de fonte fluas, dicere bicornis.Haec ego, VIVISCA ducens ab origine gentem,

PL 19, 894D

共通の道を、別々の河口へと注ぎ出すだろう。力が加わるだろう、フランク人〔Francia〕もカマウィ人も、ゲルマン人も震えるほどの。そのときあなたは真の国境となる。これほどの川からあなたに双子の名が加わり、一つの源から流れるのに、二つの角をもつと呼ばれるだろう。以上を、ウィウィスキ族の出自から家系を引く私が、

74

Belgarum hospitiis nunc per nova foedera notus,Ausonius, nomen Latium, patriaque, domoqueGallorum extremos inter, celsamque Pyraenen,Temperat ingenuos qua laeta Aquitania mores,Audax exigua fide concino. Fas mihi sacrumPerstrinxisse amnem tenui libamine Musae.

PL 19, 894D

ベルガエ人のもてなしにより、いま新たな絆で知られる、アウソニウス、ラテンの名をもち、郷里も家もまたガリア人の果ての地と高いピュレネ〔ピレネー山脈〕のあいだ、陽気なアクィタニアが生まれ良き気風を和らげるところにある私が、乏しい竪琴〔fides〕で大胆に歌う。私に許されよ、聖なる川にムーサの細やかな献酒で軽く触れることが。

75

Nec laudem affecto; veniam peto. Sunt tibi multi,Alme amnis, sacros qui sollicitare fluoresAonidum, totamque solent haurire Aganippen.Ast ego, quanta mei dederit se vena liquoris,Burdigalam cum me in patriam, nidumque senectaeAugustus pater, et natus, mea maxima cura,

PL 19, 895A

名声を求めるのではない。許しを乞う。あなたには多くの者がいる、恵み深い川よ、アオニアのムーサたち〔Aonides〕の聖なる流れをかき立て、アガニッペ〔ムーサの泉〕を丸ごと汲み干すのを常とする者が。だが私は、私の流れの水脈がどれほど湧き出るにせよ、ブルディガラ〔ボルドー〕、故郷、老いの巣へと私をアウグストゥスなる父と、私の最大の気がかりである子が

76

Fascibus Ausoniis decoratum et honore curuliMittent, emeritae post tempora disciplinae,Latius Arctoi praeconia persequar amnis.Addam urbes, tacito quas subterlaberis alveo:Moeniaque antiquis te prospectantia muris:Addam, praesidiis dubiarum condita rerum,

PL 19, 895A

ラテンの束桿と高官椅子の栄誉で飾って送り出すとき、務めを終えた教職の時が過ぎたのち、私は北の川の賛辞をより広く語り尽くそう。私は、あなたが静かな川床で下を流れて過ぎる町々を加えよう、古い城壁であなたを望む城市を。加えよう、不安定な情勢の守りとして建てられた、

77

Sed modo securis non castra, sed horrea Belgis.Addam felices ripa ex utraque colonos,Teque inter medios hominumque boumque labores,Stringentem ripas, et pinguia culta secantem.Non tibi se Liger anteferet, non Axona praeceps;Matrona non, Gallos Belgasque intersita fines;

PL 19, 895B

だがいまは安泰なベルガエ人にとって陣営ではなく穀倉であるものを。両岸の幸いな入植者たちを加えよう、人と牛の労苦のただ中にあって、岸をかすめ、肥えた耕地を断ち割って流れるあなたを。リゲル〔ロワール川〕はあなたに優ることなく、急流のアクソナ〔エーヌ川〕もそうだ。ガリア人とベルガエ人の境に挟まれたマトロナ〔マルヌ川〕もそうではない。

78

Santonico refluus non ipse Carantonus aestu.Concedes gelido Durani de monte volutusAmnis: et auriferum postponet Gallia Tarnem.Insanumque ruens per saxa rotantia lateIn mare purpureum, dominae tamen ante MosellaeNumine adorato, Tarbellicus ibit Aturrus.

PL 19, 895B

サントネスの潮で逆流するカラントヌス〔シャラント川〕も優らない。冷たいドゥラニウス〔ドルドーニュ川〕の山から転がり来る川は〔底本は Concedes。Concedet と読む〕譲り、ガリアは金を産むタルニス〔タルン川〕を後に置くだろう。荒れ狂って、転がる岩の上を広く流れ下り、紫の海へと入るタルベッリ人のアトゥルス〔アドゥール川〕も、とはいえ女主モーセッラの神威を先に拝してから行くだろう。

79

Corniger externas celebranda Mosella per oras,Nec solis celebranda locis, ubi fonte supremoExseris auratum taurinae frontis honorem:Quaque trahis placidos sinuosa per arva meatus:Vel qua Germanis sub portubus ostia solvis:Si quis honos tenui volet adspirare camenae,

PL 19, 895B

角ある川モーセッラよ、異国の岸々でも讃えられるべき、源流にあって、牛の額の金の栄誉を現すその地だけで讃えられるべきでもない、曲がりくねって畑を通り静かな流れを引く所でも、またゲルマンの港の下で河口を解く所でも。もし名誉が、私の細やかなカメナ〔詩神〕に息を吹き込むなら、

80

Perdere si quis in his dignabitur otia musis,Ibis in ora hominum, laetoque fovebere cantu.Te fontes, vivique lacus, te caerula noscentFlumina: te veteres pagorum gloria luci;Te Druna, te sparsis incerta Druentia ripis,Alpinique colent fluvii, duplicemque per urbem

PL 19, 895C

もし誰かがこれらのムーサに閑暇を費やすことをよしとするなら、あなたは人々の口にのぼり、陽気な歌に暖められるだろう。泉が、生きた湖が、青い川々が、あなたを知るだろう。あなたを〔知るだろう〕、村々の誉れである古い森が。ドルナ〔ローヌ川の支流〕が、散った岸で定まらぬドルエンティアが、アルプスの川々が、あなたを敬い、二重の町を貫いて

81

Qui meat, et dextrae Rhodanus dat nomina ripae.Te stagnis ego caeruleis, magnumque sonorisAmnibus, aequoreae te commendabo Garumnae.

PL 19, 895C

流れるロダヌス〔ローヌ川〕が、右の岸にその名を与える。私は青い沼に、轟く川々に大いなるあなたを、海のようなガルムナ〔ガロンヌ川〕にあなたを託そう。

Idyllium XI

第XI篇PL 19, 895D
1

AUSONIUS SYMMACHO salutem.Latebat inter nugas meas libellus ignobilis, utinamque latuisset, neque indicio suo tamquam sorex periret. Hunc ego cum velut gallinaceus Euclionis situ chartei pulveris eruissem, excussum relegi, atque ut avidus fenerator, improbum nummum malui occupare, quam condere. Dein cogitans mecum non illud Catullianum, Cui dono lepidum novum libellum? sed ἀμαλακώτερον et verius, Cui dono illepidum rudem libellum? non diu quaesivi. Tu enim occurristi, quem ego si mihi potestas sit ex omnibus deligendi, unum semper elegerim. Misi itaque ad te frivola gerris Siculis vaniora, ut cum agis nihil, haec legas, et ne nihil agas, defendas. Igitur iste nugator libellus jam diu secreta quidem, sed vulgi lectione laceratus perveniet tandem in manus tuas. Quem tu aut ut Aesculapius redintegrabis ad vitam, aut ut Plato, juvante Vulcano, liberabis infamia, si pervenire non debet ad famam. Fuit autem ineptiolae hujus ista materia in expeditione, quod tempus, ut scis, licentiae militaris est: super mensam meam facta est invitatio, non illa de ludibrii convivio, ut Graeco more biberetur, sed illa de Flacci ecloga, in qua propter mediam noctem, et novam lunam, et Muraenae auguratum, ternos ter cyathos attonitus petit vates. Hunc locum de ternario numero illico nostra illa poetica scabies coepit exsculpere: cujus morbi quoniam facile contagium est, utinam ad te quoque prurigo commigret, et fuco tuae emendationis adjecto impingas spongiam, quae imperfectum opus equi male spumantis absolvat. Ac ne me gloriosum neges, coeptos inter prandendum versiculos ante coenae tempus absolvi, hoc est, dum bibo, et paulo ante, quam biberem. Sit ergo examen pro materia et tempore. Sed tu quoque hoc ipsum paulo hilarior et dulcior lege: namque injurium est de poeta male sobrio lectorem abstemium judicare. Neque me fallit fore aliquem, qui hunc jocum nostrum acutis naribus et caperata fronte condemnet, negetque me omnia, quae ad ternarium, et novenarium numeros pertinent attigisse: quem ego verum dicere fatebor, juste negabo. Quippe si bonus est, quae omisi, non oblita mihi, sed praeterita existimet. Dehinc qualiscumque est, cogitet secum, quam multa de his non reperisset, si ipse quaesisset. Sciat etiam me nec omnibus erutis usum, et quibusdam oblatis abusum. Quam multa enim de ternario sciens neglexi tempora, et personas, genera, et gradus, novem naturalia metra cum trimetris, totam grammaticam et musicam, librosque medicininos, ter maximum Hermem, et amatorem primum philosophiae, Varronisque numeros, et quidquid profanum vulgus ignorat. Postremo, quod facile est, cum ipse multa invenerit, comparet se, atque me: occupatum, cum otioso: pransum, cum abstemio: jocum et ludum meum, diligentiam et calumniam suam. Alius enim alio plura invenire potest, nemo omnia. Quod si alicui et obscurus videbor, apud eum me sic tuebere: Primum ejusmodi idyllia nisi vel obscura sint, nihil futura: deinde numerorum naturam non esse scirpum, ut sine nodo sint. Postremo si etiam tibi obscurus fuero, cui nihil neque neglectum est, neque non intellectum: tum vero ego beatus, quod affectavi, assequar, me ut requiras, me desideres, de me cogites. Vale.Ter bibe, vel totiens ternos; sic mystica lex est,Vel tria potanti, vel ter tria multiplicanti,Imparibus novies ternis contexere coebum.Juris idem tribus est, quod ter tribus. Omnia in istis:

PL 19, 895D

アウソニウスよりシュンマクスへ、挨拶を送る。私の戯れ書きのなかに、名もなき小冊子が隠れていた。いっそ隠れたままであればよかったのに、そして自らの告げ口でトガリネズミのように滅びることがなければ。私はこれを、エウクリオの雄鶏のように紙の埃の澱から掘り出し、はたいて読み返し、欲深い金貸しのように、質の悪い銭でも蔵にしまうより貸し出すほうを選んだ。それから私は、カトゥルスの「誰に私は洒落た新しい小冊子を贈ろうか」ではなく、もっと無骨に(ἀμαλακώτερον)、より真実に近く、「誰に私は洒落ぬ粗い小冊子を贈ろうか」と考え、長くは探さなかった。そこにあなたが現れたからだ。すべての人の中から選ぶ力が私にあるなら、私はいつもあなた一人を選ぶであろう。そこで私はあなたに、シチリアの小魚〔gerrae。つまらぬ話の意〕よりも空しい、取るに足らぬものを送る。あなたが何もしていないときにこれを読み、そして何もしないことのないよう、これを弁護してもらうためだ。さて、この戯れの小冊子は、すでに久しく秘められてはいたが、俗な読者に引き裂かれて、ついにあなたの手に渡るだろう。あなたはこれを、アスクレピオスのように生へと立ち返らせるか、あるいはプラトンのように、ウルカヌスの助けを借りて不名誉から解き放つだろう――もし名声に至るべきでないのなら〔プラトンが自作の詩を火に投じたという話を指す〕。この取るに足らぬ遊びの題材は、出陣の折にあった。その時は、ご存じのとおり、軍の放縦が許される時である。私の食卓の上で誘いがなされたが、それは、ギリシア風に飲むための嘲りの宴にまつわるものではなく、フラックス〔ホラティウス〕の小詩に由来するもので、そこでは真夜中のため、新月のため、ムレナの鳥卜官就任のために、詩人が呆然として三の三倍の杯を求める。三の数についてのこの箇所を、私のあの詩の疥癬は、たちまち彫り出し始めた。この病いは移りやすいので、あなたにもかゆみが移ればよいのに。そしてあなたの訂正の彩りを加えて、海綿を投げつけ、よく泡を吹かない馬の未完の作品を仕上げてほしい〔画家が海綿を投げつけて馬の泡を描き出したという故事〕。私が自慢屋でないなどとは言わせぬために言えば、昼食のあいだに始めた小さな詩を、私は夕食の時刻の前に仕上げた。すなわち、飲んでいるあいだに、そして飲む少し前に。ゆえに吟味は、題材と時に見合ってなされるがよい。だがあなたも、この点を少し陽気に、少し優しく読め。しらふでない詩人について素面の読者が判断するのは不当だからだ。また、鋭い鼻としかめた額でこの冗談を断罪し、三と九の数に関わることすべてに私が触れていないと言う者がいるであろうことも、私は承知している。その者が真実を言うことは認めよう。だが正当に言うことは否もう。もしその者が善良であれば、私が省いたものを、私が忘れたのではなく、通り過ぎたのだと考えるはずだ。さらに、その者がどんな人物であれ、自分で探したなら、これらについてどれほど多くを見つけられなかったかを、よく考えるがよい。また知れ、私はすべてを掘り出して用いたのでもなく、いくつかは手に入ったのに使い捨てたのだということを。実際、三の数について、私は知りながらどれほど多くを無視したことか。時、人物、類、段階、三脚韻とともに九つの自然な韻律、文法と音楽の全体、医書、三重に偉大なヘルメス、哲学の最初の愛好者、ウァッロの数、そして俗な民が知らぬすべてのことを。最後に、これは容易なことだが、自ら多くを見つけたなら、自分と私を比べるがよい。忙しい者と暇な者、食事を済ませた者と酒を飲まぬ者、私の冗談と遊びと、彼の勤勉と中傷とを。人は他の人より多くを見つけることができるが、すべてを見つけられる者はいない。もし誰かに私が不明瞭に見えるなら、その人の前で、あなたはこう私を弁護してほしい。第一に、この種の小詩は、不明瞭でなければ何ものでもなくなる。第二に、数の本性は、結び目のないイグサではない。最後に、あなたにさえ私が不明瞭であるなら――あなたにとって見逃されたことも、理解されないことも、何一つないのだから――そのときこそ私は幸いである、私が望んだものを手に入れるのだから。すなわち、あなたが私を求め、私を恋い、私のことを考えてくれるように。健やかであれ。三度飲め、あるいはその三倍を。これが奥義の定めだ、三杯を飲む者にも、三の三倍を重ねる者にも、奇数の三を九度、コエブム〔coebum は語義不詳。数の連なりの意と解した〕につなぎ合わせよ。掟は三にも三の三倍にも同じである。すべてはこれらのうちにある――

2

Forma hominis coepti, plenique exactio partus,Quique novem novies fati tenet ultima finis.Tres Ope progeniti fratres, tres ordine partae ( Al. Parcae) .Vesta, Ceres, et Juno, secus muliebre sorores.Inde trisulca Jovis sunt fulmina. Cerberus inde.Inde Tridens: triplexque Helenes cum fratribus ovum.

PL 19, 896D

宿り始めた人の形と、満ちた出産の完遂、そして九の九倍〔八十一年〕に運命の最後を保つ境。オプス〔サトゥルヌスの妻〕から生まれた三人の兄弟、順に生まれた三人の〔女〕(別本では「パルカエ」)。ウェスタ、ケレス、ユノ、女の性の姉妹たち。ここからユピテルの三叉の雷。ここからケルベロス。ここから三叉の矛。そしてヘレネと兄弟たちの三重の卵。

3

Ter nova Nestoreos implevit purpura fusos.Et toties terno cornix vivacior aevo.Quam novies terni glomerantem saecula tractusVincunt aeripedes ter terno Nestore cervi,Tres quorum aetates superat Phoebeius oscen.Quem novies senior Gangeticus anteit ales,

PL 19, 897A

三たび新たな紫が、ネストルの紡錘〔三世代を生きた寿命〕を満たした。さらに同じ回数〔三倍〕の生涯を生きて長命のカラス。世紀を積み重ねるそのカラスを、九の三倍の長さの生涯で青銅の足のシカたちが、ネストルの三の三倍の齢で上回る。彼ら〔シカ〕の三つの齢を、ポエブスの卜占の鳥〔カラス〕が上回る。その鳥より九倍年長な、ガンジスの鳥が先んじる、

4

Ales cinnameo radiatus tempora nido.Tergemina est Hecate, tria virginis ora Dianae.Tres Charites, tria Fata, triplex vox, trina elementa,Tres in Trinacria Siredones. Omnia terna.Tres volucres, tres semideae, tres semipuellae.Ter tribus ad palmam jussae certare Camenis,

PL 19, 897A

肉桂の巣で額に輝きを戴く鳥〔不死鳥〕。ヘカテは三重、おとめディアナの顔は三つ。三人のカリテス〔三美神〕、三つの運命、三重の声、三つの元素、トリナクリア〔シチリア〕には三人のセイレン。すべては三つ組。三羽の鳥、三人の半神、三人の半ばは少女。三の三倍のカメナたち〔ムーサ〕が、ヤシ〔勝利の印〕を争うよう命じられ、

5

Ore, manu, flatu, buxo, fide, voce canentes.Tres sophiae partes, tria Punica bella, trimestresAnnorum coelique vices, noctisque per umbramTergemini vigiles. Ter clara instantis EoiSigna canit serus deprenso Marte satelles.Et qui conceptus triplicatae vespere noctis,

PL 19, 897B

口で、手で、息で、黄楊の笛で、弦で、声で歌う。知恵の三つの部分、三度のポエニ戦争、三か月ごとの年と天の移り変わり、夜の影の中の三交替の見張り。迫る曙の三度の明るいしるしを、戦神が捕らえられたあと遅れた従者〔雄鶏〕が歌う。そして、三重になった夜の夕べに宿された者〔ヘラクレス〕が、

6

Jussa quater ternis affixit opima tropaeis.Et lyrici vates numero sunt Mnemonidarum,Tres solas quondam tenuit quas dextera Phoebi:Sed Citheron totiens ternas ex aere sacravitRelligione patrum, qui sex sprevisse timebant.Trina Terentino celebrata trinoctia ludo:

PL 19, 897B

命じられた豊かな獲物を、四かける三の戦勝碑〔十二の功業〕に打ちつけた。また抒情詩人は、ムネモシュネの娘たち〔ムーサ〕と同じ数〔九人〕である。かつてポエブスの右手が持っていたのは、三人だけだった。だがキテロン〔底本は Citheron。人名か地名か定かでない〕は、その三倍の数を青銅で奉献した、先祖の信仰ゆえに、六体を軽んじるのを恐れた者が。テレントゥム〔Terentum〕の競技〔世紀祭〕で祝われた三夜の祭、

7

Qualia bis genito Thebis Trieterica Baccho.Tres primas Thracum pugnas tribus ordine bellis,Juniadae patrio inferias misere sepulcro.Illa etiam thalamos per trina aenigmata quaerens,Qui bipes, et quadrupes foret, et tripes omnia solus,Terruit Aoniam volucris, leo, virgo, triformis

PL 19, 897B

二度生まれたバックスのためにテバイで祝われる、三年ごとの祭のような。トラキア人の最初の三組の闘いを、順に三つの試合で、ユニウスの子ら〔ユニウス家の葬礼競技〕は、父の墓への供物として送った。あの怪物もまた、三重の謎によって婚姻の部屋を求め、二本足で、四本足で、三本足でもあるのはただ一つ何者か、と、アオニア〔ボイオティア〕を脅かした、鳥・獅子・おとめの三つの姿をもつ

8

Sphinx, volucris pennis, pedibus fera, fronte puella.Trina in Tarpeio fulgent consortia templo.Humana efficiunt habitacula ter genus artes,Parietibus quae saxa locat, quae culmine tigna,Et quae supremo comit tectoria cultu.Hinc Bromii quadrantal, et hinc Sicana medimna.

PL 19, 897C

スフィンクスが。翼は鳥、足は獣、顔は少女。タルペイアの神殿〔ユピテル、ユノ、ミネルウァ〕に三柱の連れ合いが輝く。人の住まいを作るのは三種の技、壁に石を置く技、屋根に梁を置く技、そして最後の仕上げに塗り壁を飾る技。ここから、バックスの四分の一壺〔quadrantal。酒の升〕、ここから、シチリアのメディムナ〔medimna。穀物の升〕。

9

Hoc tribus, haec geminis tribus explicat usus agendi.In Physicis tria prima, Deus, mundus, data forma.Ter genus omnigenum, genitor, genitrix, generatum.Per trinas species trigonorum regula currit,Aequilatus, vel crure pari, vel in omnibus impar.Tres coit in partes numerus perfectus: ut idem

PL 19, 897C

前者は三で、後者は二つの三で、用い方を示す。自然学では最初の三つは、神、世界、与えられた形。あらゆる種を生む三つの類、生み手、産み手、生まれたもの。三角形の規則は三つの種を貫いて走る、等辺のもの、等脚のもの、すべての辺で等しくないもの。完全な数は三つの部分に集まる。すなわち同じ数が

10

Congrege ter trino per ter tria dissolvatur.Tres primus, par, impar habet, mediumque: sed ipseUt tres, sic quinque, et septem quoque dividit unus.Et numero in toto positus sub acumine centri,Distinguit solidos coebo pergente trientes,Aequipares dirimens partes ex impare terno,

PL 19, 897D

三の三倍の群れによって、三の三倍へ分解されるように。三は第一のものとして、偶と奇と中項をもつ。だが一だけが三を分けるように、五も七も分ける。そして全体の数のうち、中心の頂点の下に置かれ、コエブス〔coebus。前出の coebum に同じ〕が進むと、固い三分の一の部分を区別し、奇数の三から、等しい部分を分かち、

11

Et paribus triplex medium: cum quattuor et sexBisque quaternorum secernitur omphalos idem.Jus triplex, tabulae quod ter sanxere quaternae,Sacrum, privatum, et populi commune quod usquam est.Interdictorum trinum genus: unde repulsusVi fuero, aut Utrobi fuerit, Quorumve bonorum.

PL 19, 897D

そして偶数たちのあいだで三重のものが中心となる。四と六と、四の二倍とのあいだで、同じ臍(omphalos)が分けられる。三重の法は、四枚の板が三度定めたもの〔十二表法〕、聖なるもの、私のもの、そして民に共通のもの。禁令に三種ある。すなわち、そこから私が暴力で追い払われた(Unde vi)、二者のいずれ(Utrubi)、いかなる財産(Quorum bonorum)。

12

Triplex libertas, capitisque minutio triplex.Trinum dicendi genus est, sublime, modestum,Et tenui filo. Triplex quoque forma medendi,Quoi logos, aut methodos, cuique experientia nomen.Et medicina triplex, servare, cavere, mederi.Tres oratorum cultus, regnata Colosso

PL 19, 898A

自由は三重、人格喪失〔capitis minutio〕も三重。語りの様式は三つ、崇高、中庸、そして細い糸〔簡素〕。治療の形もまた三つ、あるものには理論(logos)、あるものには方法(methodos)、あるものには経験という名をもつ。医術も三つ、保つこと、避けること、癒すこと。弁論家の三つの様式がある。巨像に治められた

13

Quem Rhodos, Actaeae quem dilexistis, Athenae,Et quem de scenis tetrica ad subsellia traxitProsa Asiae, in causis numeros imitata chororum.Orpheos hinc tripodes, quia sunt tria, terra, aqua, flamma.Triplex sideribus positus, distantia, forma.Et modus, et genitrix modulorum musica triplex,

PL 19, 898A

ロドスが好んだ様式、アッティカのアテナイよ、あなたが愛した様式、そして舞台から厳めしい法廷の席へと引き寄せたアジアの散文の様式、法廷で合唱隊の韻律を真似る。ここからオルペウスの三脚が、三つのもの、土と水と炎ゆえに〔ある〕。星々の三つの配置、隔たり、形。そして拍子と、調べの母である音楽も三重で、

14

Mixta libris, secreta astris, vulgata theatris.Martia Roma triplex, equitatu, plebe, senatu.Hoc numero tribus, et sacro de monte Tribuni.Tres equitum turmae: tria nomina nobiliorum.Nomina sunt chordis tria: sunt tria nomina mensi.Geryones triplex: triplex compago Chimaerae.

PL 19, 898B

書物に混じり、星々に秘され、劇場に広まる。戦神のローマは三重、騎士団、平民、元老院。この数によって部族があり、聖なる山からの護民官がある。騎士の三つの騎兵隊。貴族の三つの名。弦には三つの名があり、月には三つの名がある。ゲリュオンは三重、キマイラの組み立ても三重。

15

Scylla triplex commissa tribus, cane, virgine, pisce.Gorgones, Harpyiaeque, et Erynnies agmine terno.Et tres fatidicae nomen commune Sibyllae:Quarum tergemini fatalia carmina libri:Quos ter quinorum servat cultura virorum.Ter bibe. Tres numerus super omnia, tres Deus unus.

PL 19, 898B

スキュラは三重、犬、おとめ、魚の三つがつなぎ合わされた。ゴルゴンたち、ハルピュイアたち、エリニュスたちも三つの群れで。また三人の予言者は、共通の名をシビュラという。彼女たちの運命の歌は三巻の書にあり、それを三の五倍の人々〔十五人の祭儀官〕の務めが守っている。三度飲め。三の数は万物にまさり、三にして一なる神。

16

Hic quoque ne ludus numero transcurrat inerti,Ter decies ternos habeat, deciesque novenos.

PL 19, 898B

この遊びもまた、空しい数で通り過ぎぬよう、三を三十度、九を十度、すなわち九十の〔行〕をもつがよい。

Idyllium XII

第XII篇PL 19, 898C
1

AUSONIUS PAULO suo salutem.Misi ad te technopaegnion inertis otii mei inutile opusculum. Versiculi sunt monosyllabis coepti, et monosyllabis terminati. Nec hic modo stetit scrupea difficultas, sed accessit ad miseriam cogitandi, ut idem monosyllabum quod esset finis extremi versus, principium fieret insequentis. Dic ergo, O mora, et o poena, rem vanam quippe curavi. Exigua est, et fastiditur inconnexa, et implicatur, cum sit aliquid nihili, vel deprehenditur. Laboravi tamen, ut haberet aut historicon quippiam, aut dialecticon. Nam poeticam, vel sophisticam levitatem necessitas observationis exclusit. Ad summam, non est quod mireris, sed paucis litteris additis, est cujus miserearis, neque aemulari velis: et si huc quoque descenderis, majorem molestiam capias ingenii, et facundiae detrimento, quam oblectationem imitationis affectu.Versus monosyllabis coepti, et finiti, ita ut a fine versus ad principium recurrant.Res hominum fragiles alit, et regit, et perimit fors.Fors dubia, aeternumque labans: quam blanda fovet spes.Spes nullo finita aevo: cui terminus est mors.

PL 19, 898C

アウソニウスより自分のパウルスへ、挨拶を送る。私はあなたに、怠惰な閑暇の遊びである『技巧詩(テクノパエグニオン)』を、役に立たぬ小品として送る。その詩行は単音節語で始まり、単音節語で終わる。しかも岩だらけの難しさはここで止まらず、考える苦労がさらに加わった。すなわち、一行の終わりとなる同じ単音節語が、次の行の始まりにならねばならないのだ。〔この形が、以下の詩行の行頭と行末の語のつながりである。訳文では行末の語を原語で( )に添える。〕さあ言え、おお遅滞よ、おお罰よ、私は実に空しいことに心を砕いたのだ。それは乏しく、結びつかぬものとして嫌われ、無価値なものとして絡み合い、あるいは見破られる〔本文が崩れているらしく、文意は推測による〕。それでも私は、そこに歴史にかかわる何か、あるいは論理にかかわる何かがあるようにと苦労した。詩的な軽やかさや、詭弁的な軽やかさは、守るべき規則の必要が締め出したのである。要するに、驚くべきものではないが、文字を少し足せば(mireris から miserearis へ)、憐れむべきものではあり、競おうと思うものでもない。もしあなたがここまで降りて来るなら、模倣の意欲による楽しみよりも、才と雄弁の損失による煩わしさのほうを大きく受けるであろう。単音節語で始まり、終わる詩行。行の終わりから次の行の始めへ戻るようにしたもの。運が人間の脆い事柄を養い、導き、滅ぼす。(fors)運は不確かで、永遠に揺らぐもの。甘い希望がそれを温める。(spes)希望は、いかなる年月にも終わらぬもの。その終わりは死である。(mors)

2

Mors avida, inferna mergit caligine quam nox.Nox obitura vicem: remeaverit aurea cum lux.Lux dono concessa deum: cui praevius est sol.Sol, cui nec furto Veneris latet armipotens Mars.Mars nullo de patre satus: quem Thressa colit gens.Gens infrena virum: quibus in scelus omne ruit fas.

PL 19, 898D

死は貪欲で、夜がそれを冥界の闇に沈める。(nox)夜は、黄金の光が戻れば、その番を譲って去るもの。(lux)光は神々の賜物として与えられたもの。それに先立つのは太陽。(sol)太陽には、ウェヌスの密通に忍ぶ武勇のマルスも隠れ得ない。(Mars)マルスは父なくして生まれ、トラキアの民が崇める。(gens)男たちの手綱なき民、彼らにとっては、法が悪のすべてへと崩れ落ちる。(fas)

3

Fas hominem mactare sacris: ferus iste loci mos.Mos ferus audacis populi: quem nulla tenet lex.Lex naturali quam condidit imperio jus.Jus genitum pietate hominum, jus certa Dei mens.Mens, quae coelesti sensu rigat emeritum cor.Cor vegetum mundi instar habens, animae vigor, ac vis.

PL 19, 899A

祭儀で人を屠ることが許される。その土地の野蛮な習わし。(mos)大胆な民の野蛮な習わし。いかなる法もそれを抑えない。(lex)法とは、法理が自然の命令によって据えたもの。(jus)法理は人の敬虔から生まれたもの、法理は神の定まった精神。(mens)精神は、天上の思いによって、練られた心を潤すもの。(cor)心は、世界にも等しい生気をもち、魂の活力、そして力。(vis)

4

Vis tamen hic nulla est: verum est jocus et nihili res.Ut in vetere verbo est, sequitur ver hyemem, ubi jam similium nugarum subtexo nequitiam, et hi versiculi monosyllabis terminantur, exordio tamen libero, quamquam fine legitimo. Sed laboravi, ut quantum posset videri apud aures indulgentissimas absurda concinerent, insulsa reciperent, hiulca congruerent: denique haberent et amara dulcedinem, et inamoena venerem, et aspera lenitatem. Quae quidem omnia quoniam insuavis materia devenustat, lectio benigna conciliet. Tu quoque mihi tua crede securior, quippe meliora. Sed, ut quod per adagionem coepimus, proverbio finiamus, mutuum muli scabunt.Monosyllabi tantum in fine positi.Aemula dis, naturae imitatrix, omniparens ars.Pacato ut studeat ludus meus, esto operi dux.Arcta, inamoena licet, nec congrua carminibus lex.

PL 19, 899A

だが、ここには力などない。これは実に冗談、無価値の事柄。(res)古い言葉にあるとおり、春は冬に続く。いま私は、同様の戯れの愚かしさをさらに織り足す。これらの詩行も単音節語で終わるが、始まりは自由で、終わりだけが規則に従う。だが私は、できるかぎり、きわめて寛大な耳の前で、不条理なものが調和して歌い、味気ないものが受け入れられ、割れたものがぴたりと合うよう苦労した。実に、苦いものにも甘さが、愛想のないものにも優美が、粗いものにも穏やかさがあるように。そのすべてを、不快な題材が優美さから遠ざけるのだから、好意ある読みが取りなすがよい。あなたもまた、あなた自身の作を私に安心して委ねよ、それらのほうが良いのだから。だが、諺で始めたことは諺で終えよう。ラバは互いに掻き合う〔互いに褒め合うことの諺〕。行末にだけ単音節語を置いたもの。神々に張り合い、自然を模し、万物を産む技。(ars)私の遊びがパカトゥス〔ラティヌス・パカトゥス・ドレパニウス。この篇の後半を献じた相手〕のために励むよう、この作品の導き手となれ。(dux)窮屈で愛想なく、詩にふさわしくない規則であるにせよ。(lex)

5

Judice sub tanto fandi tamen accipiet jus.Quippe et ridiculis data gloria, ni prohibet fors.De membris.Indicat in pueris septennia prima novus dens.Pubentes annos robustior anticipat vox.Invicta et ventis, et solibus, est hominum frons.

PL 19, 899B

しかしこれほどの審判者のもとで、語る権利を受けるだろう。(jus)実に笑うべきものにも栄誉は与えられる、運が妨げぬかぎり。(fors)体の部分について。少年において、最初の七年を新しい歯が告げる。(dens)より力強い声が、思春期の年々に先立って告げる。(vox)風にも日にも負けないのは、人の額。(frons)

6

Edurum nervi cum viscere consociant os.Palpitat irrequies, vegetum, teres, acre, calens cor.Unde vigent sensus, dominatrix quos vegetat mens.Atque in verba refert modulata lege loquax os.Quam validum est, hominis quota portio, caeruleum fel!Quam tenue, et molem quantam fert corpoream crus!

PL 19, 899C

筋と肉とが、固い骨を結び合わせる。(os)休みなく脈打つ、生気あり、丸く、鋭く、熱い心臓。(cor)そこから感覚は活気づく、主人たる精神がそれを養う。(mens)そして調べを整えた法則で言葉へと運ぶのは、おしゃべりな口。(os)何と強いことか、人の体のどれほどの部分か、青黒い胆汁は!(fel)何と細く、しかもどれほどの体の重さを支えることか、脚は!(crus)

7

Pondere sub quanto nostrum moderatur iter pes!Inconnexa.Saepe in conjugiis fit noxia, si nimia est dos.Sexus uterque potens, sed praevalet imperio mas.Qui recte faciet, non qui dominatur, erit rex.Vexat amicitias, et foedera dissociat lis.

PL 19, 899C

どれほどの重みの下で、我々の歩みを導くことか、足は!(pes)つながりのないもの。結婚においてしばしば害となる、持参金が多すぎるなら。(dos)どちらの性も力あるが、支配では男がまさる。(mas)正しく行う者が王となるのであって、支配する者ではない。(rex)争いは友情を悩ませ、盟約を引き裂く。(lis)

8

Incipe, quidquid agas: pro toto est prima operis pars.Insinuat coelo, disque inserit emeritos laus.Et disciplinis conferta est, et vitiis urbs.Urbibus in tutis munitior urbibus est arx.Auro magnus honos. Auri pretium tamen est aes.Longa dies operosa viro, sed temperies nox.

PL 19, 899D

何をするにせよ始めよ。仕事の最初の部分は全体に当たる。(pars)賞賛は、功を成した者たちを天へ滑り込ませ、神々の列に入れる。(laus)町は学びにも悪徳にも満ちている。(urbs)安全な町々のなかで、町よりもさらに堅固なのは砦。(arx)金には大きな名誉がある。だが金の値は青銅である。(aes)長い昼は人に労苦を、だが夜は和らげる。(nox)

9

Qua caret Aethiopum plaga, pervigil, irrequies gens.Semper ubi aeterna vertigine clara nitet lux.De Deis.Sunt et coelicolum monosyllaba. Prima deum Fas,Quae Themis est Graiis. Post hanc Rhea, quae Latiis Ops.Tum Jovis et Consi germanus, Tartareus Dis.

PL 19, 899D

それ〔夜〕を欠くエチオピア人の地は、不眠で休みのない民。(gens)そこでは永遠の回転のうちに、澄んだ光がいつも輝く。(lux)神々について。天に住む者たちにも単音節の名がある。神々の最初はファス、(Fas)これはギリシア人にはテミス。次にレア、これはラテン人にはオプス。(Ops)それからユピテルとコンスス〔ネプトゥヌス〕の兄弟、タルタルスのディス。(Dis)

10

Et soror et conjux fratris, regina deum, Vis.Et qui quadrijugo curru pater invehitur Sol.Quique truces belli motus ciet armipotens Mars:Quem numquam pietas, numquam bona sollicitat Pax,Nec cultor nemorum reticebere, Maenalide Pan,Nec Genius domuum, Larunda progenitus Lar.

PL 19, 900A

兄の妹にして妻、神々の女王、ウィス〔ユノを指す。Vis と呼ぶ由来は定かでない〕。(Vis)また、四頭立ての戦車で運ばれる父、太陽神ソル。(Sol)また、戦の荒々しい動きをかき立てる、武勇のマルス。(Mars)彼を敬虔が決して、善き平和も決して動かすことはない。(Pax)また森の住人よ、あなたも黙されまい、マイナロス山のパンよ。(Pan)また家々の守護霊、ラルンダから生まれたラル〔家の守り神〕。(Lar)

11

Fluminibusque Italis praepollens sulfureus Nar.Quaeque piat divum perjuria, nocticolor Styx.Velivolique maris constrator Leuconotos Libs.Et numquam in dubiis hominum bona destituens Spes.De Cibis.Nec nostros reticebo cibos, quos priscus habet mos,

PL 19, 900A

またイタリアの川々にまさる硫黄のナル。(Nar)神々の偽誓を贖わせる、夜の色のステュクス。(Styx)帆の飛ぶ海を平らにする、白い南風(Leuconotos)のリプス〔南西風〕。(Libs)そして人間の不安のなかでも、善きものを決して見捨てぬ希望(スペス)。(Spes)食べ物について。我々の食べ物も黙さない。古い習わしが持つもの、

12

Irritamenta quibus additur aequoreum sal.Olim communis pecori cibus, atque homini glans.Ante equidem campis quam spicea suppeteret frux.Mox ador, atque adoris de polline pultificum far.Instruxit mensas quo quondam Romulidum plebs.Hinc cibus, hinc potus, cum dilueretur aqua puls.

PL 19, 900B

それに味付けとして、海の塩が加えられる。(sal)昔、家畜にも人にも共通の食物はドングリだった。(glans)穂をつける作物が野に満ちるよりも前に。(frux)やがてスペルト小麦、そのスペルト小麦の粉から作る粥用の粗挽き。(far)それでかつてロムルスの子孫の平民は食卓を整えた。(plebs)これは食べ物にも飲み物にもなった、粥が水で薄められると。(puls)

13

Est inter fruges morsu piper aequiparans git.Et Pelusiaco de semine plana, teres lens.Et duplici defensa putamine quinquegenus nux.Quodque cibo et potu placitum, labor acer apum, mel.Naturae liquor iste novae: cui summa natat fex.De Historiis.

PL 19, 900B

穀物のなかには、噛めばコショウに並ぶギト〔ニゲラ〕がある。(git)またペルシオンの種から、平たく丸いレンズ豆。(lens)また二重の殻に守られた、五種類ある堅果。(nux)また食にも飲にも好まれる、ミツバチの激しい労苦の産物、蜜。(mel)これは新しい性質の液体、その上にかすが浮かぶ。(fex)故事について。

14

Solamen tibi, Phoebe, novum dedit Oebalius flos.Flore alio reus est Narcissi morte sacer fons.Caedis Adoneae mala gloria fulmineus sus.Perjurum Lapitham Junonia ludificat nubs.Ludit et Aeacidem Parnassia Delphicolae fors.Treicium Libycum freta Cimmeriumque secat bos.

PL 19, 900C

ポエブスよ、あなたに新しい慰めを与えたのは、オエバリアの少年〔ヒュアキントス〕の花。(flos)別の花〔ナルキッソス〕の死のゆえに罪を負うのは、聖なる泉。(fons)アドニスの殺害の悪名は、稲妻のような猪のもの。(sus)偽誓のラピテス人〔イクシオン〕を、ユノの雲が惑わす。(nubs)アイアコスの子〔ピュッロスか。デルポイの両義の託宣に惑わされた〕を、パルナッソスの、デルポイに住む神の運も弄ぶ。(fors)トラキアの、リビュアの、キンメリアの海峡を牛が裂いて進む。(bos)

15

Non sine Hamadryadis fato cadit arborea trabs.Quo generata Venus Saturnia desecuit falx.Sicca inter rupes Scythicas stetit alitibus crux.Unde Prometheo de corpore sanguineus ros.Adspergit cautes, et dira aconita creat cos.Ibycus ut periit, vindex fuit altivolans grus.

PL 19, 900C

ハマドリュアスの運命なしに倒れはしない、樹の梁は。(trabs)ウェヌスが生まれたそのものを切り落としたのは、サトゥルヌスの鎌。(falx)スキュティアの岩のあいだに、鳥たちのために乾いた十字架が立っていた。(crux)そこからプロメテウスの体から血の露が、(ros)岩々にふりかかり、恐ろしいトリカブトを岩が生む。(cos)イビュコスが死んだとき、仇を討ったのは高く飛ぶツル。(grus)

16

Aeacidae ad tumulum mactata est Andromachae glos.Carcere in Argivo Philopoemena lenta adiit mors.Tertia opima dedit spoliatus Aremoricus Lars.Sera venenato potu abstulit Annibalem nex.Res Asiae quantas letho dedit immeritas fraus!Ultrix flagravit de rupibus Euboicis fax.

PL 19, 900D

アイアコスの子の墓に、アンドロマケの夫の姉妹〔ポリュクセネ〕が屠られた。(glos)アルゴスの牢の中で、フィロポイメンのもとへ遅い死が来た。(mors)三度目の戦利品を、はぎ取られたアレモリカの首領〔Lars はエトルリアの王の称。Aremoricus の指すものは定かでない〕が差し出した。(Lars)毒の杯で、遅い死がハンニバルを奪った。(nex)どれほどのアジアの事柄を、いわれなく死に引き渡したことか、欺きは!(fraus)復讐の松明が、エウボイアの岩から燃え上がった。(fax)

17

Stat Jovis ad cyathum, generat quem Dardanius Tros.Praepetibus pennis super aera vectus homo Cres.Intulit incestam tibi vim Philomela ferus Thrax.Barbarus est Lydus, servus Geta, femineus Phryx.Fallaces Ligures: nullo situs in pretio Car.Vellera depectit nemoralia vestifluus Ser.

PL 19, 900D

ユピテルの杯のそばに立つ者〔ガニュメデス〕を儲けたのは、ダルダノスの血筋のトロス。(Tros)俊敏な翼で空高く運ばれた人間、クレタの人〔ダイダロス〕。(Cres)ピロメラよ、あなたに汚らわしい暴力を加えたのは、野蛮なトラキア人。(Thrax)リュディア人は蛮族、ゲタイ人は奴隷、フリュギア人は女々しい。(Phryx)リグリア人は欺く者。カリア人は値のない者として扱われる。(Car)森の毛〔絹〕を梳くのは、衣をたなびかせるセレス人。(Ser)

18

Nota in portentis Thebana tricorporibus Sphinx.Nota et parvorum cunis muliebre secus Strix.De vere primo.Annus ab exortu cum floriparum reserat ver,Cuncta vigent: nemus omne viret: nitet auricomum rus.Et fusura umbras radicitus exigitur stirps.

PL 19, 901A

三つの体の怪物のなかで名高いのは、テバイのスフィンクス。(Sphinx)また幼子の揺りかごに知られる、女の性の怪鳥ストリクス。(Strix)春の初めについて。年が、始まりから、花を産む春を開くとき、(ver)すべてが生気づき、森はすべて緑になり、金の髪の野が輝く。(rus)また、影を広げる株が、根からせり出される。(stirps)

19

Non denso ad terram lapsu glomerata fluit nix.Florum spirat odor, Libani ceu montis honor thus.Per interrogationem et responsionem.Quis subit in poenam capitali judicio? vas.Quid si lis fuerit nummaria, quis dabitur? praes.Quis Mirmilloni contenditur? aequimanus Thrax.

PL 19, 901A

もはや雪が、固まって地へ密に滑り落ちることはない。(nix)花々の香りが漂う、レバノン山の誉れである乳香のように。(thus)問いと答えによるもの。死刑の判決で刑に服する者は誰か。出頭の保証人(vas)。もし争いが金銭の件なら、誰が立てられるか。債務の保証人(praes)。ミュルミッロと組み合わされるのは誰か。互角のトラクス(Thrax)。

20

Inter virtutes quod nomen Mercurio? fur.Thuribula, et paterae, quae tertia vasa deum? lanx.Cincta mari quaenam tellus creat Hippocratem? Cos.Grex magis, an regnum Minoida sollicitat? grex.Quid praeter nubem Phaeacibus impositum? mons.Dic, cessante cibo, somno quis opimior est? glis.

PL 19, 901B

徳のうち、メルクリウスにはどの名が当たるか。盗人(fur)。香炉と灌酒皿のほか、神々の三つ目の器は何か。大皿(lanx)。海に囲まれ、ヒッポクラテスを生んだ地は何か。コス(Cos)。ミノスの娘を悩ませたのは、群れか王国か。群れ(grex)。雲のほか、パイアケス人の上に置かれたものは何か。山(mons)。言え、食べ物が絶えたとき、眠りにより肥えるのは誰か。ヤマネ(glis)。

21

Tergora dic clypeis accommoda quae faciat? glus.Sponte ablativi casus quis rectus erit? spons.Quadrupes oscinibus quis jungitur auspiciis? mus.Quid fluitat pelago, quod non natat in fluvio? pix.Bissenas partes quis continet aequipares? as.Tertia defuerit si portio, quod reliquum? bes.

PL 19, 901B

盾に適した皮を作るものは何と言え。膠(glus)。奪格 sponte の主格は何か。spons。四つ足で鳴き鳥の卜占に結びつけられるのは何か。ネズミ(mus)。海では浮かぶのに、川では浮かばぬものは何か。ピッチ(pix)。等しい十二の部分を含むのは何か。アス(as)〔ローマの貨幣・重さの単位。十二ウンキア〕。三分の一が欠けたなら、残りは何か。ベス(bes)〔as の三分の二〕。

22

De litteris monosyllabis Graecis ac Latinis.Dux elementorum studiis viget in Latiis Α.Et suprema notis adscribitur Argolicis Ω.Hta quod Aeolidum, quodque ε valeo hoc Latiare Ε.Praesto, quod E Latium semper breve, Dorica vox Ε.Hoc tereti argutoque sono negat Attica gens Ο.

PL 19, 901B

ギリシア語とラテン語の単音節の文字について。ラテンの学びでは文字の長として栄える、A〔ギリシア文字のアルファと同形〕。またアルゴスの文字では最後に記される、オメガ。アイオリス人のエータ〔Hta〕であり、イプシロンの値をもつ、このラテンの E。ラテン語ではつねに短い E に当たり、ドリス方言の音を担う、イプシロン。アッティカの民が、丸く澄んだこの音で否と言う、オミクロン。

23

Ω quod et Ο Graecum compensat Romula vox Ο.Littera sum Iotae similis, vox plena jubens, Ι.Cecropiis ignota notis ferale sonans U.Pythagorae bivium ramis pateo ambiguis Y.Vocibus in Graiis numquam ultima conspicior Μ.Zeta jacens, si surgat, erit nota, quae legitur Ν.

PL 19, 901C

オメガに当たり、ギリシアのオミクロンをも補う、ローマ語の音 O。私はイオタに似た文字、満ちた声で命じる、I。アテナイの文字には知られず、不吉に響く〔vae(ああ)の音〕、U。ピュタゴラスの二又の道、曖昧な枝で開く、Y。ギリシア語の語では決して語末に見られない、ミュー。横になったゼータ(Z)は、立ち上がればニューと読まれる文字(N)となる。

24

Maeandrum, flexusque vagos imitata vagor Ξ.Dividuum Betae monosyllabon Italicum Β.Non formam, at vocem Deltae gero Romuleum Δ.Hostilis quae forma jugi est, hanc efficiet Π.Ausonium si P scribas, ero Cecropium Ρ.Et Rho quod Graecum, mutabitur in Latium Ρ.

PL 19, 901C

マイアンドロス〔曲がりくねる川〕と、さまよう曲がりを真似て、私はさまよう、クシー。ベータの分かれた形に当たる、イタリアの単音節の B。ローマの D である私は、デルタの形ではなく音を担う。敵対する軛の形をなすもの、それを作るのは、ピー。ラテンの P を書くなら、私はアテナイのローになる。そしてギリシアのロー(Rho)は、ラテンの R に変わるだろう。

25

Malus ut antemnam fert vertice, sic ego sum Τ.Spiritus hic, flatu tenuissima vivificans Η.Haec tribus in Latio tantum addita nominibus Κ,Praevaluit postquam Gammae vice functa prius C,Atque aliam pro se titulo replicata dedit, Q.Ansis cincta duabus erit cum Iota, leges Θ

PL 19, 901D

帆柱が頂に帆桁を載せるように、私はタウ(T)である。これは気息。ごく細い息で生かす、H〔エータ〕。ラテンでは三つの名にだけ加えられる、K〔カッパ〕、その前はガンマの代わりを務めた C が優勢となったのちには、また C は重ねられて、自分のかわりに別の文字 Q を示した。二つの取っ手に囲まれたイオタが入っていれば、あなたはテータと読むだろう、

26

In Latio numerus denarius, Argolicum Χ.Haec gruis effigies Palamedica porrigitur Φ.Cappa fui quondam Boeotia, nunc Latium Κ.Furca, tricornigera specie, pene ultima sum Ψ.Grammaticomastiae.Elogodaedalia strides modo qui nimium trux,

PL 19, 901D

ラテンでは十の数であり、アルゴスの文字ではキー。ツルの姿を示すパラメデスの文字を、これは広げる、ファイ。私はかつてボイオティアのカッパであり、いまはラテンの K。私は叉、三つの角をもつ姿で、ほとんど最後にあるプシー。文法家を笞打つ詩(Grammaticomastiae)。言葉の技巧のことを、たったいまひどく荒々しくわめき立てたあなたは、

27

Frivola condemnas? nequaquam: cum pretio est merx,Ennius ut memorat, replet te laetificum gau.Livida mens hominum concretum felle coquat pus.Dic, quid significent catalecta Maronis? in his alCeltarum posuit, sequitur non lucidius tau.Et quod germano mixtum male lethiferum min?

PL 19, 902A

こんな軽薄なものを断罪するのか。とんでもない。品には値があるのだから、エンニウスが記すとおり、喜びを生む gau〔gaudium(喜び)を詰めた形〕があなたを満たす。(gau)人々の青黒い心は、胆汁で固まった膿を煮るがよい。(pus)言え、マロ〔ウェルギリウス〕の『カタレクタ』は何を意味するか。そのうちの「al」は、ケルト人の語として置いた。後に続く「tau」はそれより明らかではない。(tau)また、兄弟と混ざって悪しく死をもたらす「min」〔minium(辰砂)を詰めた形か〕とは何か。(min)

28

Imperium, litem, Venerem, cur una notet res?Sitne peregrini vox nominis, an Latii fil?Lintribus in geminis constratus ponto sit, an pons?Bucolico sepes dixit Maro, cur Cicero seps?Vox solita, et cunctis notissima, si memores, lac,Cur condemnetur ratio, magis ut faciat lact?

PL 19, 902A

支配、争い、愛欲を、なぜ一つの語が指すのか。(res)それは外国の名の語か、それともラテンの「fil」か。(fil)二艘の小舟の上に敷かれて海にあるのは、ポント〔浮き橋〕か、橋(pons)か。牧歌でマロは「生け垣(sepes)」と言ったのに、なぜキケロは「seps」と言うのか。(seps)あなたが思い出すなら、通例の、誰にもよく知られた語「lac」が、(lac)なぜ理に反するとされ、むしろ「lact」と作るべきなのか。(lact)

29

An Libyae ferale malum, sit Romula vox seps?Si bonus est insons, contrarius, et reus est sons.Dives opum cur nomen habet Jove de Stygio Dis?Unde Rudinus ait, Divum domus altisonum coel?Et cujus de more, quod adstruit, endo suam do?Aut de fronde loquens, cur dicit populea frus?

PL 19, 902A

リビアの死をもたらす災い〔蛇〕は、ローマ語で「seps」か。(seps)善良な者が罪なき者(insons)なら、その反対に、罪ある者は「sons」である。(sons)財に富む者は、なぜステュクスのユピテルから「ディス」という名を得るのか。(Dis)ルディアエの人〔エンニウス〕が「神々の家、高く響く天」と言うのは何によるのか。(coel)また、いかなる習いによって「endo suam do」と付け加えるのか。(do)あるいは葉について語りながら、なぜ「ポプラの frus」と言うのか。(frus)

30

Sed quo progredior? quae finis, quis modus et calx?Indulge, Pacate, bonus, doctus, facilis vir.Totum opus hoc sparsum, crinis velut Antiphilae; pax.

PL 19, 902B

だが私はどこまで進むのか。終わりは何か、限度は何か、そして終点は。(calx)寛恕せよ、パカトゥスよ、善良で、学識あり、気さくな人よ。(vir)この作品は全体が散らばっている、アンティピラの髪のように。もうよかろう。(pax)

Idyllium XIII

第XIII篇PL 19, 902B
1

AUSONIUS PAULINO salutem.Perlege hoc etiam, si operae est, frivolum, et nullius pretii opusculum: quod nec labor excudit, nec cura limavit: sine ingenii acumine, et morae maturitate. Centonem vocant qui primi hac concinnatione luserunt. Solae memoriae negotium sparsa colligere, et integrare lacerata: quod ridere magis, quam laudare possis. Pro quo, si per sigillaria in auctione veniret, neque Afranius nauci daret, nec Stichum suum Plautus offerret. Piget enim Virgiliani carminis dignitatem tam joculari dehonestasse materia. Sed quid facerem? Jussum erat: quodque est potentissimum imperandi genus, rogabat, qui jubere poterat, scilicet imperator Valentinianus, vir meo judicio eruditus, qui nuptias quondam ejusmodi ludo descripserat, aptis equidem versibus, et compositione festiva. Experiri deinde volens quantum nostra contentione praecelleret, simile nos de eodem concinnare praecepit. Quam scrupulosum hoc mihi fuerit, intellige. Neque anteferri volebam, neque posthaberi: cum aliorum quoque judicio detegenda esset adulatio inepta, si cederem: insolentia, si ut aemulus eminerem. Suscepi igitur similis recusanti, feliciterque et obnoxius gratiam tenui, nec victor offendi. Hoc die uno et addita lucubratione properatum, modo inter liturarios meos cum reperissem, tanta mihi candoris tui et amoris fiducia est, ut severitati tuae nec ridenda subtraherem. Accipe igitur opusculum de inconnexis continuum, de diversis unum, de seriis ludicrum, de alieno nostrum: ne in sacris et fabulis, aut Thyonianum mireris, aut Virbium, illum de Dionysio, hunc de Hippolyto reformatum: et si pateris, ut doceam, docendus ipse, Cento quid sit, absolvam. Variis de locis, sensibusque diversis quaedam carminis structura solidatur, in unum versum ut coeant aut caesi duo, aut unus et sequens cum medio. Nam duos junctim locare ineptum est, et tres una serie, merae nugae. Diffunditur autem per caesuras omnes, quas recipit versus heroicus: convenire ut possit aut penthemimeris cum reliquo anapaesto, aut trochaice cum posteriore segmento: aut septem semipedes cum anapaestico chorico: aut post dactylum atque semipedem quidquid restat hexametro: simile ut dicas ludicro, quod Graeci ὀστομαχίαν vocavere. Ossicula ea sane ad summam XIV figuras geometricas habent. Sunt enim aequilatera vel triquetra extentis lineis, aut rectis angulis, vel obliquis. Ἰσοσκελῆ ipsi, vel, ἰσόπλουρα vocant, ὀρθογώνια quoque et σκαληνά. Harum verticularum variis coagmentis simulantur species mille formarum, elephantus bellua, aut aper bestia, anser volans, et Mirmillo in armis subsidens, venator et latrans canis, quin et turris et cantharus, et alia hujusmodi innumerabilium figurarum, quae alius alio scientius variegant. Sed peritorum concinnatio miraculum est, imperitorum junctura ridiculum. Quo praedicto scies, quod ego posteriorem imitatus sum. Hoc ergo Centonis opusculum, ut ille ludus tractatur, pari modo sensus diversi, ut congruant, adoptiva quae sunt, ut cognata videantur, aliena ne interluceant, arcessita ne vim redarguant, densa ne supra modum protuberent, hiulca ne pateant. Quae si omnia ita tibi videbuntur, ut praeceptum est, dices me composuisse centonem, et quia sub imperatore meo tum merui, procedere mihi inter frequentes stipendium jubebis. Sin aliter, aere dirutum facies, ut cumulo carminis in fiscum suum redacto, redeant versus unde venerunt. Vale.Accipite haec animis: laetasque advertite mentes,Ambo animis, ambo insignes praestantibus armis:Ambo florentes, genus insuperabile bello.Tuque, prior: nam te majoribus ire per altum

PL 19, 902B

アウソニウスよりパウリヌスへ、挨拶を送る。もし暇があれば、これも読み通してほしい。軽薄で、何の値打ちもない小品を。労苦が鍛え上げたものでも、配慮が磨いたものでもなく、才気の鋭さも、熟成の遅さもない。この組み立てで最初に戯れた人々は、これをケントー〔Cento。ウェルギリウスの詩句を継ぎ合わせた詩〕と呼ぶ。記憶だけの仕事は、散らばったものを集め、裂かれたものを元に戻すことで、笑うことはできても、称えることはできない。これが小像の競売に出されたなら、アフラニウスは一文も出さず、プラウトゥスは自分のスティクス〔プラウトゥスの作品〕を差し出さないだろう。ウェルギリウスの詩の威厳を、これほどおどけた題材で汚したのは心苦しい。だが、どうしたものか。命じられたのだ。しかも命令のうち最も強い種類、頼むという形で、命じることのできる人が頼んだ。すなわち皇帝ウァレンティニアヌス、私の判断では学のある人で、かつてこの種の遊びで婚礼を描き、実に適った詩句と、洒落た構成を用いていた。それから、自分が私の競争によってどれほどまさるかを試そうとして、同じ主題で似たものを作るよう私〔nos〕に命じた。これが私にとってどれほど厄介だったか、察してほしい。私は先に置かれたくも、後に置かれたくもなかった。他人の判断によっても、私が譲れば愚かな追従が、競う者として際立てば傲慢が、暴かれるはずだったからだ。そこで私は辞退するかのようにして引き受け、幸いにも、従う者として好意を保ち、勝者として不興を買うこともなかった。これを私は一日と、そこに足した夜なべで急いで仕上げ、先ごろ自分の反故のなかに見つけたとき、あなたの誠実さと愛への信頼がきわめて大きいので、あなたの厳しさからも、笑うべきものさえ隠さなかった。さあ、受け取れ、つながりのないものから連続したもの、異なるものから一つのもの、真面目なものから戯れのもの、他人のものから我々のものとなった小品を。祭儀や物語で、ティオニアヌス〔ディオニュソスから作り直された者〕やウィルビウス〔ヒッポリュトスから作り直された者〕に驚かぬように。そして、あなたが許すなら、自ら教えられるべき私が教えよう、ケントーとは何か。さまざまな箇所から、異なる意味から、一つの詩の構造が固められ、一つの詩行に、二つの切れた断片か、一つと次の半分が合うようにする。二つを並べて置くのは愚かで、三つを一続きに置くのは全くの戯言である。それは英雄詩の受け入れるあらゆる句切れに散らばり、五半脚句切りに残りのアナパイストス、トロカイオス風の句切れに後半の断片、七つの半脚にアナパイストス風のコリアンボス、あるいはダクテュロスと半脚のあとに六歩格の残りが続く形で合うことができる。ギリシア人が骨の戦い(ὀστομαχίαν)と呼んだ遊びに似ていると言えよう。その小骨は、全部で十四の幾何学的な形をもつ。すなわち、等辺のもの、線を延ばした三角のもの、直角のもの、斜めのものである。それらをギリシア人自身は、等脚(Ἰσοσκελῆ)あるいは等辺(ἰσόπλουρα)、また直角(ὀρθογώνια)、不等辺(σκαληνά)と呼ぶ。これらの小さな角片のさまざまな組み合わせで、千の形の姿が真似られる。象という獣、あるいは猪という獣、飛ぶガチョウ、武具を着て座るミュルミッロ、狩人と吠える犬、さらには塔や杯、その他この種の数えきれぬ形で、人によって巧みさに差をつけて彩られる。だが熟練者の組み立ては驚異であり、未熟者の継ぎ目は笑いものである。これを予告したので、あなたは私が後者を真似たと知るだろう。されば、ケントーのこの小品は、あの遊びと同じように扱われる。異なる意味が合致するように、借りてきたものが血縁のように見えるように、異物が透けて見えないように、引き出されたものが力を暴かれないように、詰まったものが度を越えて突き出ないように、隙間が開かないようにする。もしこのすべてが指示どおりにあなたに見えるなら、あなたは私がケントーを作ったと言い、そして私がかつて我が皇帝のもとで従軍したのだから、多くの者のなかで俸給を受けて進むことを私に命じるだろう。そうでなければ、俸給を剥奪して除隊させるがよい。詩の山が自らの国庫に戻され、詩行がもと来たところへ帰るように。健やかであれ。これを心に受けよ、喜びの心を向けよ、二人とも心において、二人とも優れた武器で際立ち、二人とも盛りにあって、戦いで超えがたい血筋だ。そしてあなた、まず。あなたがより大いなる

2

Auspiciis manifesta fides. Quo justior alterNec pietate fuit, nec bello major et armis.Tuque puerque tuus, magnae spes altera Romae,Flos veterum, virtusque virum, mea maxima cura,Nomine avum referens, animo, manibusque parentem.Non injussa cano. Sua cuique exorsa laborem,

PL 19, 903C

兆しのもとで大海を行く、その確かな信頼は明らかだ。これより正しい者は敬虔にも、戦と武勇にも、他にいなかった。あなたも、あなたの子も、大いなるローマのもう一つの希望、古き者たちの華、男たちの徳、私の最大の気がかり、名においては祖父を、心においても手においても父を映す者。私は命じられずに歌うのではない。人それぞれの企ては、労苦を

3

Fortunamque ferent: mihi jussa capessere fas est.Coena nuptialis.Exspectata dies aderat; dignisque hymenaeisMatres atque viri, juvenesque ante ora parentumConveniunt; stratoque super discumbitur ostro.Dant famuli manibus lymphas, onerantque canistris

PL 19, 903C

もたらし、また運を。私には、命じられたことを引き受けるのが許される。婚礼の宴。待たれた日が来ていた。ふさわしい婚礼のために母たちと男たちが、親たちの面前の若者たちが集まる。敷かれた紫の上に席につく。従者たちは手に水を与え、籠に積み上げる、

4

Dona laboratae Cereris; pinguisque ferinaeViscera tosta ferunt series longissima rerum:Alituum, pecudumque genus, capreaeque sequacesNon absunt illis, nec oves, haedique petulci,Et genus aequoreum, damae, cervique fugaces.Ante oculos, interque manus sunt mitia poma.

PL 19, 903D

手間をかけたケレスの贈り物〔パン〕を。そして肥えた野獣の焼いた内臓を運ぶ、きわめて長い品の列が。鳥と家畜の類、追いすがるノロジカ、彼らには欠けていない、羊も、はしゃぐ子山羊も、水の類〔魚〕、ダマジカ、逃げ足の速いシカも。目の前にも手元にも、熟した果物がある。

5

Postquam exempta fames, et amor compressus edendi:Crateras magnos statuunt, Bacchumque ministrant.Sacra canunt. Plaudunt choreas: et carmina dicunt.Nec non Threicius longa cum veste sacerdosObloquitur numeris septem discrimina vocum.At parte ex alia, biforem dat tibia cantum,

PL 19, 903D

飢えが取り除かれ、食べる欲が抑えられると、大きな混酒器を据え、バックス〔ぶどう酒〕を注ぐ。祭の歌を歌う。輪舞に手を打ち、歌を唱える。またトラキアの祭司が長い衣で七つの声の区別を、調べに合わせて語る。別の側では、笛が二管の歌を与え、

6

Omnibus una quies operum: cunctique relictisConsurgunt mensis. Per limina laeta frequentesDiscurrunt, variantque vices populusque patresque,Matronae, pueri, vocemque per ampla volutantAtria, dependent lychni laquearibus aureis.Descriptio egredientis sponsae.

PL 19, 904A

皆に労苦のただ一つの休み。そして皆が食卓を捨てて立ち上がる。喜びの戸口を群れをなして走り回り、入れ替わる、民も元老院も、既婚の婦人も少年も。声を広間じゅうに響かせる。金の格天井から灯火が垂れる。進み出る花嫁の描写。

7

Tandem progreditur Veneris justissima cura,Jam matura viro, jam plenis nubilis annis:Virginis os, habitumque gerens. Cui plurimus ignemSubjecit rubor; et calefacta per ora cucurrit,Intentos volvens oculos: uritque videndo.Illam omnis tectis, agrisque effusa juventus,

PL 19, 904A

やがて進み出る、ウェヌスのいと正しき心づかいの者が、もう夫に熟し、もう年満ちて嫁ぐ時の娘が。おとめの顔と装いを帯びて。彼女には多くの赤みが火を差し入れ、熱くなった顔を駆け巡った、目を凝らして動かし、見つめて〔人を〕燃やす。彼女を、家々や野から押し寄せた若者すべてが、

8

Turbaque miratur matrum, vestigia primiAlba pedis, dederatque comam diffundere ventis.Fert picturatas auri subtegmine vestes,Ornatus Argivae Helenae: qualisque videriCoelicolis, et quanta solet Venus aurea contra:Talis erat species. Talem se laeta ferebat

PL 19, 904B

母たちの群れも見とれる。足先の白さに、風に髪をなびかせるままにしたその髪に。金の緯糸で彩られた衣を身につける、アルゴスのヘレネの装い、そして、天に住む者たちの前で黄金のウェヌスが見える、その姿そのままの姿であった。このように、喜んで彼女は

9

Ad soceros; solioque alte subnixa resedit.Descriptio egredientis sponsi.At parte ex alia foribus sese intulit altisOra puer prima signans intonsa juventa,Pictus acu chlamydem auratam, quam plurima circumPurpura Maeandro duplici Meliboea cucurrit,

PL 19, 904B

舅たちのもとへ進み、高い座に支えられて腰を下ろした。進み出る花婿の描写。だが別の側からは、高い戸口から入って来た、若さの初めに、剃らぬ顔を示す少年が、金の外套を針で縫い取られ、そのまわりに多くのメリボイアの紫〔メリボイアは紫の産地〕が二重の曲線の縁取りで巡っていた、

10

Et tunicam molli mater quam neverat auro:Os, humerosque deo similis, lumenque juventae.Qualis ubi Oceani perfusus Lucifer undaExtulit os sacrum coelo, sic ora ferebat,Sic oculos, cursuque amens ad limina tendit.Illum turbat amor, figitque in virgine vultus.

PL 19, 904C

また、母が柔らかな金で紡いだ上衣を。顔も肩も神に似て、若さの輝きを帯びる。オケアノスの波に浴して、ルキフェル〔明けの明星〕が聖なる顔を天に上げるときのように、その顔を帯び、その目を帯び、心奪われて走り、戸口へ向かう。愛が彼を乱し、その眼差しをおとめに釘づける。

11

Oscula libavit, dextramque amplexus inhaesit.Oblatio munerum.Incedunt pueri, pariterque ante ora parentumDona ferunt, pallam signis, auroque rigentem,Munera portantes, aurique eborisque talenta,Et sellam, et pictum croceo velamen acantho.

PL 19, 904C

口づけを軽く触れ、右手を抱いてすがりついた。贈り物の献上。少年たちが進み出る。同時に、親たちの面前に贈り物を運ぶ――図柄と金で硬くなった外衣を、贈り物を携え、金と象牙のタラントを、座椅子を、サフラン色のアカンサス模様で彩られた帳を。

12

Ingens argentum mensis, colloque monileBaccatum, et duplicem gemmis auroque coronam.Olli serva datur, geminique sub ubere nati.Quattuor huic juvenes, totidem innuptaeque puellae:Omnibus in morem tonsa coma, pectore summoFlexilis obtorti per collum circulus auri.

PL 19, 904C

食卓用の大量の銀、首には珠をつけた首飾り、宝石と金の二重の冠を。彼女に女奴隷が与えられ、乳房の下に双子の子を抱く。その女に四人の若者と、同じ数の未婚の少女。皆、習わしどおりに髪を刈り、胸の上部にねじれた金のしなやかな輪が首に巻かれている。

13

Epithalamium utrique.Tum studio effusae matres ad limina ducunt.At chorus aequalis, pueri innuptaeque puellae.Versibus incomptis ludunt et carmina dicunt.O digno conjuncta viro, gratissima conjunx,Sis felix, primos Lucinae experta labores.

PL 19, 904D

二人への祝婚歌。そのとき母たちは熱心に溢れ出て戸口へ導く。だが同年の合唱隊、少年たちと未婚の少女たちは、粗い詩句で戯れ、歌を唱える。おお、ふさわしい男と結ばれた、いと愛しい妻よ、幸いあれ、ルキナ〔出産の女神〕の最初の労苦を味わう者よ。

14

Et mater, Cape Maeonii carchesia Bacchi.Sparge, marite, nuces; cinge haec altaria vitta,Flos veterum, virtusque virum. Tibi ducitur uxor,Omnes ut tecum meritis pro talibus annosExigat: et pulchra faciat te prole parentem.Fortunati ambo: si quid pia numina possunt.

PL 19, 904D

そして母よ、マエオニア〔リュディア〕のバックス〔ぶどう酒〕の杯を取れ。新郎よ、木の実をまけ。この祭壇を紐で巻け、古き者たちの華、男たちの徳よ。あなたに妻が連れて来られる、このような功績のゆえに、あなたとともにすべての年を過ごし、あなたを美しい子の親とするように。二人とも幸いなれ、もし敬虔な神威が何かをなしうるなら。

15

Vivite felices, dixerunt, currite, fusis,Concordes stabili fatorum numine Parcae.

PL 19, 905A

「幸いに生きよ」と言い、紡錘に「走れ」と言った、運命の定まった神威で心を合わせるパルカエたちが。

Idyllium XIV

第XIV篇PL 19, 905A
1

Ver erat: et blando mordentia frigora sensuSpirabat croceo mane revecta dies.Strictior Eoos praecesserat aura jugales,Aestiferum suadens anticipare diem.Errabam riguis per quadrua compita in hortis,Maturo cupiens me vegetare die.

PL 19, 905A

春だった。そして心地よい感覚で身を噛む冷気を、サフラン色の朝に連れ戻された日が吐き出していた。より鋭い風が、東の曙の軛の馬たちに先立っていた、暑さをもたらす日を先取りせよと促して。私は潤う庭の四つ辻の小道をさまよっていた、早い日のうちに気を養おうと望んで。

2

Vidi concretas per gramina flexa pruinasPendere, aut olerum stare cacuminibus:Caulibus et patulis teretes colludere guttas,Et coelestis aquae pondere tunc gravidas.Vidi Paestano gaudere rosaria cultu,Exoriente novo roscida lucifero.

PL 19, 905B

私は見た、曲がった草の上に固まった霜が垂れ、あるいは野菜の梢に立つのを。広がる茎の上に丸い雫が戯れ、そのとき天の水の重みで膨らんでいるのを。私は見た、パエストゥム〔バラで名高い町〕ふうの手入れで喜ぶバラ園が、新しい明けの明星が昇るなか、露に濡れているのを。

3

Rara pruinosis canebat gemma frutetis,Ad primi radios interitura die.Ambigeres, raperet ne rosis aurora ruborem,An daret, et flores tingeret orta dies.Ros unus, color unus, et unum mane duorum.Sideris, et floris nam domina una Venus.

PL 19, 905B

まばらな蕾が霜の降りた茂みで白んでいた、朝いちばんの光線で、その日のうちに滅びるはずの蕾が。あなたは迷うであろう、曙がバラから赤みを奪うのか、それとも昇る日が与えて花々を染めるのかと。露は一つ、色は一つ、二つのものの朝は一つ。星と花の女主人は、ただ一人ウェヌスだから。

4

Forsan et unus odor: sed celsior ille per aurasDiffluit: exspirat proximus iste magis.Communis Paphie dea sideris, et dea floris,Praecipit unius muricis esse habitum.Momentum intererat: quo se nascentia florumGermina comparibus dividerent spatiis.

PL 19, 905B

おそらく香りも一つ。だが、あちらは高みにあって大気を通して散り、こちらは近くにあって一層強く香る。星の女神と花の女神を兼ねるパポスの女神〔ウェヌス〕が唯一の貝紫の装いを持つよう命じる。ほんの一瞬の差があった。そのあいだに生まれ出る花の芽が、等しい間隔で分かれていく。

5

Haec viret angusto foliorum tecta galero:Hanc tenui folio purpura rubra notat.Haec aperit primi fastigia celsa obelisci,Mucronem absolvens purpurei capitis.Vertice collectos illa exsinuabat amictus,Jam meditans foliis se numerare suis.

PL 19, 905C

これは細い葉の小さな頭巾に覆われて緑をなし、あれは薄い葉に赤い紫が印をつける。これは最初のオベリスクの高い頂を開き、紫の頭の尖りを解き放つ。あれは頂に集めた衣をほどき、もう自らの葉を数えようと考えていた。

6

Nec mora: ridentis calathi patefecit honorem,Prodens inclusi semina densa croci.Haec modo, quae toto rutilaverat igne comarum,Pallida collapsis deseritur foliis.Mirabar celerem fugitiva aetate rapinam,Et dum nascuntur, consenuisse rosas.

PL 19, 905C

間もなく、笑う籠の誉れを開いた、閉じ込められたサフランの密な種〔雄しべ〕を見せて。つい先ほど、髪の全体の火で赤く輝いていたこれは、葉が崩れ落ちて、青白く見捨てられる。私は、はかない齢の素早い略奪に驚いた、生まれるあいだにバラが老いたことに。

7

Ecce et defluxit rutili coma punica floris,Dum loquor: et tellus tecta rubore micat.Tot species, tantosque ortus, variosque novatusUna dies aperit: conficit una dies.Conquerimur, Natura, brevis quod gratia florum est,Ostentata oculis illico dona rapis.

PL 19, 905C

見よ、赤く輝く花の緋色の髪が散り落ちた、私が語るうちに。そして地は赤に覆われてきらめく。これほどの姿、これほどの誕生、さまざまな新生を一日が開き、一日が終える。我々は嘆く、自然よ、花の美しさが短いと、目に示した贈り物を、あなたはたちまち奪う。

8

Quam longa una dies, aetas tam longa rosarum,Quas pubescentes juncta senecta premit.Quam modo nascentem rutilus conspexit Eous,Hanc rediens sero vespere vidit anum.Sed bene, quod paucis licet interitura diebus,Succedens aevum prorogat ipsa suum.

PL 19, 905D

一日が長いのと同じだけ、バラの齢も長い、咲き始めたバラを、迫る老いが押さえつける。ついさっき赤く輝く東の星が、生まれたてのそれを見たが、戻ってきた遅い夕べには、老婆となったそれを見た。だがよいことに、数日で滅びるにせよ、バラ自身が、後に続く代で自らの寿命を延ばすことは。

9

Collige, virgo, rosas, dum flos novus, et nova pubes,Et memor esto aevum sic properare tuum.

PL 19, 905D

摘め、おとめよ、バラを、花が新しく、あなたも若い盛りのうちに、そしてあなたの齢もこうして急ぐことを覚えておけ。

Idyllium XV

第XV篇PL 19, 906A
1

Quod vitae sectabor iter? si plena tumultuSunt fora: si curis domus anxia: si peregrinosCura domus sequitur: mercantem si nova semperDamna manent: cessare vetat si turpis egestas:Si vexat labor agricolam, mare naufragus horrorInfamat: poenaeque graves in coelibe vita,

PL 19, 906A

どのような人生の道を私は追い求めようか。広場が喧噪に満ち、家が心配事に悩まされ、旅に出た者にも家の気遣いがついて回り、商人にはいつも新たな損失が待ち、恥ずべき貧しさが休むことを許さず、農夫を労苦が苦しめ、海は難破の恐怖で悪名高く、独り身の生活には重い刑罰があるのなら。

2

Et gravior cautis custodia vana maritis.Sanguineum si Martis opus: si turpia lucraFenoris, et velox inopes usura trucidat?Omne aevum curae: cunctis sua displicet aetas.Sensus abest parvis lactantibus: et puerorumDura rudimenta, et juvenum temeraria pubes.

PL 19, 906A

そして用心深い夫たちには、むなしい見張りがいっそう重くのしかかるのなら。マルスの業が血なまぐさく、恥ずべき金貸しの儲けがあり、素早い高利が貧しい者を殺すのなら。どの時代にも憂いがあり、誰にも自分の年齢が気に入らない。乳飲み子には分別〔sensus〕が欠け、少年たちには厳しい手ほどきがあり、若者には向こう見ずな青春がある。

3

Afflictat fortuna viros per bella, per aequor,Irasque, insidiasque, catenatosque laboresMutandos semper gravioribus. Ipsa senectusExspectata diu, votisque optata malignis,Objicit innumeris corpus lacerabile morbis.Spernimus in commune omnes praesentia, quosdam

PL 19, 906A

運命は男たちを、戦争によって、海によって、怒りと、陰謀と、鎖のように連なる労苦とによって苦しめる。その労苦はいつも、より重いものと取り替えられる。老年そのものも長く待たれ、よこしまな願いで望まれたのに、引き裂かれやすい体を数えきれぬ病にさらす。我々は皆、目の前にあるものを一様に蔑み、ある者たちは

4

Constat nolle deos fieri. Juturna reclamat,Quo vitam dedit aeternam? cur mortis adempta estConditio? sic Caucasea sub rupe PrometheusTestatur Saturnigenam, nec nomine cessatIncusare Jovem, data sit quod vita perennis.Respice et ad cultus animi, sic nempe pudicum

PL 19, 906B

神々になることを望まなかったと伝えられる。ユトゥルナは抗議する〔ユトゥルナはトゥルヌスの妹で、不死を与えられたニンフ〕、何のために永遠の生命を与えたのか、なぜ死という定めを取り去られたのかと。そのようにカウカソスの岩の下でプロメテウスもサトゥルヌスの子に訴え、その名を呼んでユピテルを責めてやまない、尽きぬ命が与えられたことを。心の修養にも目を向けよ。実際そのように慎み深い

5

Perdidit Hippolytum non felix cura pudoris.At contra illecebris maculosam ducere vitamQuem juvat, aspice et ad poenas, et crimina regum.Tereos incesti, vel mollis Sardanapali.Perfidiam vitare monent tria Punica bella.Sed prohibet servare fidem deleta Saguntos.

PL 19, 906B

ヒッポリュトスを、幸いならぬ慎みへの気遣いは滅ぼした。これに反し、誘惑にまみれた生涯を送ることを好む者は、王たちの罪と刑罰をも見よ、汚れたテレウス〔義妹ピロメラを犯した王〕や、柔弱なサルダナパロスの。背信を避けよと、三度のポエニ戦争が戒める。だが信義を守ることを、滅ぼされたサグントゥム〔ハンニバルに攻め滅ぼされた町〕が妨げる。

6

Vive, et amicitias semper cole. Crimen ob istudPythagoreorum periit schola docta sophorum.Hoc metuens igitur, nullas cole. Crimen ob istudTimon Palladiis olim lapidatus Athenis.Dissidet ambiguis semper mens obvia votis,Nec voluisse homini satis est. Optata recusat.

PL 19, 906C

生きよ、そして友情をつねに育め。この罪過のゆえに博識なピュタゴラス派の賢者たちの学派は滅びた。それゆえこれを恐れて、友情は一切育むな。この罪過のゆえにティモン〔人間嫌いで知られる〕は、かつてパッラスのアテナイで石を投げられた。精神は、定まらぬ願いにつねに出会って分裂し、人間は望んだだけでは足りない。望んだものを拒むのだ。

7

Esse in honore placet, mox poenitet, et dominariUt possit, servire volet. Idem auctus honore,Invidiae objicitur: pernox est cura disertis;Sed rudis ornatu vitae caret. Esto patronus,Et defende reos: sed gratia rara clientis.Esto cliens: gravis imperii persona patroni.

PL 19, 906C

名誉ある地位にいたいと思い、すぐに悔い、支配できるように仕えようとさえする。同じ者が栄誉を増すと、妬みにさらされる。雄弁な者には夜通しの気苦労があるが、無学な者は人生の飾りを欠く。弁護人になれ、そして被告を守れ。だが依頼人の感謝はまれだ。依頼人になれ。庇護者という人物は支配が重い。

8

Exercent hunc vota patrum. Mox aspera curisSollicitudo subit. Contemnitur orba senectus,Et captatoris praeda est haeredis egenus.Vitam parcus agas: avidi lacerabere fama.At largitorem gravius censura notabit.Cuncta sibi adversis contraria casibus. Ergo

PL 19, 906C

父親たちの願いがこの者を悩ませる。やがて苦い心配とともに憂慮が忍び寄る。子のない老年は蔑まれ、相続人を欠く者として、遺産狙いの者の餌食となる。倹しく暮らせば、貪欲との評判に引き裂かれる。だが気前のよい者には、監察がいっそう厳しく烙印を押す。何事も、逆の巡り合わせによって自らと相反する。それゆえ、

9

Optima Graiorum sententia: quippe homini aiuntNon nasci esse bonum, natum aut cito morte potiri.

PL 19, 906D

最善はギリシア人の格言だ。実に彼らは、人間にとって生まれないことが善く、生まれたなら速やかに死を得ることが善いと言う。

Idyllium XVI

第XVI篇PL 19, 906D
1

Vir bonus, et sapiens, qualem vix repperit unumMillibus e multis hominum consultus Apollo,Judex ipse sui, totum se explorat ad unguem.Quid proceres, vanique ferat quid opinio vulgi,Securus, mundi instar habens, teres, atque rotundus:Externae ne quid labis per levia sidat.

PL 19, 906D

善き人にして賢者、その類をただ一人しか見いだしえなかった、幾千の人間のうちから、神託を求められたアポロが──自らの裁き手として、全身を爪の先まで吟味する〔「爪の先まで」は完全にの意〕。貴人たちが何を言い、むなしい民衆の評判が何をもたらそうと、彼は意に介さず、世界のように滑らかで丸い。外からの汚れが、滑らかな面に何も沈着しないように。

2

Ille, dies quam longus erit sub sidere Cancri,Quantaque nox tropico se porrigit in Capricorno,Cogitat, et justo trutinae se examine pendit,Ne quid hiet, ne quid protuberet, angulus aequisPartibus ut coeat, nil ut deliret amussis.Sit solidum quodcumque subest: nec inania subter

PL 19, 907A

彼は、蟹座の星のもとで昼がどれほど長いか、また回帰点の山羊座で夜がどれほど延びるかを思い巡らし、秤の正しい検査で自らを量る。何も口を開けず、何も突き出さず、角が等しい部分で合わさり、定規が少しも狂わぬようにと。下にあるものは何であれ堅固であれ、下に空洞のあることを

3

Indicet admotus digitis pellentibus ictus.Non prius in dulcem declinat lumina somnum,Omnia quam longi reputaverit acta diei.Quae praetergressus? quid gestum in tempore? quid non?Cur isti facto decus adfuit; aut ratio illi?Quid mihi praeteritum? cur haec sententia sedit,

PL 19, 907A

指で叩いた響きが告げることのないように。彼は甘い眠りへまなざしを落とさない、長い一日の行いをすべて数え直すまでは。何を見過ごしたか。何が時宜にかなって為され、何が為されなかったか。なぜこの行いには品位が伴い、あの行いには道理があったのか〔adfuit は文脈からは afuit(欠けていた)の意に取るほうが通る〕。私は何を見逃したか。なぜこの考えが定まったのか。

4

Quam melius mutare fuit? miseratus egentem,Cur aliquem fracta persensi mente dolorem?Quid volui, quod nolle bonum foret? utile honestoCur malus antetuli? num dicto, aut denique vultuPerstrictus quisquam? cur me natura magis, quamDisciplina trahit? Sic dicta et facta per omnia

PL 19, 907A

変えたほうが善かったのに。貧しい者を憐れみながら、なぜ挫けた精神で何かの痛みを深く感じたのか。望まぬほうが善かったものを、私は何を望んだか。有益を高潔よりも、なぜ悪しく先に置いたのか。言葉で、あるいは実に顔つきで誰かを傷つけたか。なぜ私を、教えよりも生まれつきの本性がいっそう引くのか。こうして言行のすべてを

5

Ingrediens, ortoque a vespere cuncta revolvens,Offensus pravis, dat palmam et praemia rectis.

PL 19, 907B

歩み進み、夕べから始めてすべてを繰り返し思い起こし、悪しきものに腹を立て、正しいものにヤシと褒賞を与える。

Idyllium XVII

第XVII篇PL 19, 907B
1

Est et Non, cuncti monosyllaba nota frequentant.His demptis, nihil est, hominum quod sermo volutet,Omnia in his, et ab his sunt omnia, sive negotiSive oti quidquam est, seu turbae, sive quietis.Alterutro pariter nonnumquam, saepe seorsisObsistunt studiis: ut mores, ingeniumque

PL 19, 907B

「然り」と「否」、皆が知られた一音節語をよく口にする〔est は「ある・そのとおり」、non は「否」〕。これを取り除けば、人の言葉が転がす話題は何もない。すべてはこの中にあり、すべてはこれから成る、仕事であれ閑暇であれ、喧噪であれ、静けさであれ、何であっても。ときには二つが並んで、しばしば別々に、人々の関心に立ちはだかる。気質も才能も、

2

Vel faciles, vel difficiles contentio nacta est.Sin consentitur, mora nulla, intervenit, Est, Est.Sin controversum, dissensio subjiciet, Non.Hinc fora dissultant clamoribus: hinc furiosiJurgia sunt Circi: cuneati hinc laeta theatriSeditio; et tales agitat quoque curia lites.

PL 19, 907C

扱いやすいか難しいかのいずれかに、争いが見いだしたとおりに。同意すれば遅れなく、「然り、然り」が割って入る。論争になれば、不一致が「否」を付け加える。ここから広場は叫び声で沸き返り、ここから猛り狂う競技場の口論が生じ、ここから楔形に区切られた劇場の陽気な騒ぎが生じる。元老院議場もこうした争いを駆り立てる。

3

Conjugia, et nati cum patribus, ista quietisVerba serunt studiis, salva pietate loquentes.Hinc etiam placitis schola consona disciplinisDogmaticas agitat placido certamine lites.Hinc omnis certat dialectica turba sophorum,Est lux, estne dies ergo? non convenit isthuc.

PL 19, 907C

夫婦も、子らも父たちとともに、この言葉を静かな熱意で交わす、情愛を損なうことなく語りながら。ここからまた、教説に調和した学派が穏やかな争いで教義の論争を戦わせる。ここから論理学の賢者たちの群れがみな競い合う、光はあるのか、では昼なのか、と。それは当たらない。

4

Nam facibus multis, aut fulguribus quotiens luxEst nocturna homini, non est lux ista diei.Est et Non igitur, quotiens lucem esse fatendum est,Sed non esse diem. Mille hinc certamina surgunt:Hinc pauci, multi quoque talia commeditantesMurmure concluso rabiosa silentia rodunt.Qualis vita hominum, duo quam monosyllaba versant!

PL 19, 907C

多くの松明や稲光によって光が夜の人に生じるとき、その光は昼の光ではない。それゆえ「然り」と「否」がある、光があると認めねばならないとき、だが昼ではないと言うとき。ここから千の争いが起こる。ここから、少数の者も多数の者も、こうしたことを思い巡らして、ささやきを閉じ込め、荒れ狂う沈黙をかじる。人の生活はなんと、二つの一音節語が動かしているものか。

Idyllium XVIII

第XVIII篇PL 19, 908A
1

Ter binos deciesque novem super exit in annos,Justa senescentum quos implet vita virorum.Hos novies superat vivendo garrula cornix:Et quater egreditur cornicis saecula cervus.Alipedem cervum ter vincit corvus: et illumMultiplicat novies Phoenix, reparabilis ales.

PL 19, 908A

三度の二つ組と十度の九つ、その年数にまで〔計九十六年〕伸び、老いゆく男たちの正しい寿命が満たす年に至る。これを九倍して生きて上回るのは、おしゃべりなカラスだ。そしてカラスの世を四倍して越えるのがシカである。翼のような足のシカを三倍して凌ぐのがワタリガラス〔corvus〕、そしてそれを九倍するのは、よみがえる鳥フェニックスである。

2

Quam vos perpetuo decies praevertitis aevoNymphae Hamadryades: quarum longissima vita est.Hi cohibent fines vivacia fata animantum.Caetera secreti novit deus arbiter aeviTempora: quae Stilbon volvat, quae saecula Phaenon,Quos Pyrois habeat, quos Jupiter igne benigno

PL 19, 908A

その齢を、諸君は絶えざる世で十倍して先んじる、ハマドリュアスのニンフたちよ。その寿命は最も長いのだ。これらが長命の生き物の運命の限りを区切る。そのほかの隠れた時の流れは、時代の裁き手なる神が知る。スティルボン〔水星〕はどんな時を、パエノン〔土星〕はどんな世を巡らせるか、ピュロエイス〔火星〕はどんな、ユピテル〔木星〕は恵みの火でどんな

3

Circuitus: quali properet Venus alma recursu:Qui Phoeben, quanti maneant Titana labores.Donec consumpto, Magnus qui dicitur, annoRursus in antiquum veniant vaga sidera cursum:Qualia dispositi steterant ab origine mundi.

PL 19, 908B

周回を持つか。恵み深いウェヌス〔金星〕はどんな回帰で急ぐか。ポエベ〔月〕にはどんな、ティタン〔太陽〕にはどれほどの労苦が待つか。ついに「大年」と呼ばれる年が尽きて、さまよう星々が再び古い軌道に戻るまで。世界の始まりから配置されていたとおりの位置に。

Idyllium XIX

第XIX篇PL 19, 908B
1

Prima Cleonaei tolerata aerumna Leonis.Proxima Lernaeam ferro et face contudit hydram,Mox Erymantheum vis tertia perculit aprum.Aeripedis quarto tulit aurea cornua cervi.Stymphalidas pepulit volucres discrimine quinto.Threiciam sexto spoliavit Amazona baltheo.

PL 19, 908B

第一は、クレオナイの獅子との難業に耐えたこと〔ヘラクレス(Hercules)の十二の難業を数える〕。次に、剣と松明でレルナのヒュドラを打ち砕き、やがて第三の力業がエリュマントスのイノシシを打ち倒した。第四に、青銅の足のシカの金の角を持ち帰った。第五の危難で、ステュンパロスの鳥たちを追い払った。第六に、トラキアのアマゾンから帯を奪った。

2

Septima in Augeae stabulis impensa laboris.Octava expulso numeratur adorea tauro.In Diomedeis victoria nona quadrigis.Geryone exstincto decimam dat Hiberia palmam.Undecimo mala Hesperidum destricta triumpho.Cerberus extremi suprema est meta laboris.

PL 19, 908B

第七は、アウゲアスの家畜小屋に費やされた労苦。第八の栄誉は、牛を追い出したことに数えられる。第九の勝利は、ディオメデスの四頭立ての馬車にある。ゲリュオネスが倒され、ヒベリアが第十のヤシを与える。第十一の凱旋で、ヘスペリデスのリンゴが摘み取られた。ケルベロスが、最後の労苦の最終の目標である。

Idyllium XX

第XX篇PL 19, 908C
1

CLIO gesta canens, transactis tempora reddit.MELPOMENE tragico proclamat moesta boatu.Comica lascivo gaudet sermone THALIA.Dulciloquos calamos EUTERPE flatibus urget.TERPSICHORE affectus citharis movet imperat, auget.Plectra gerens ERATO, saltat pede, carmine, vultu.

PL 19, 908C

クレイオは武勲を歌い、過ぎ去った時代を返す。メルポメネは悲劇の叫びで悲しみを告げる。タレイアは喜劇の戯れの言葉を喜ぶ。エウテルペは甘く響く葦笛を息で吹き鳴らす。テルプシコレは竪琴で感情を動かし、治め、高める。撥を持つエラトは、足で、歌で、顔つきで舞う。

2

Carmina CALLIOPE libris heroica mandat.URANIE coeli motus scrutatur, et astra.Signat cuncta manu, loquitur POLYHYMNIA gestu.Mentis Apollineae vis has movet undique Musas.In medio residens complectitur omnia Phoebus.

PL 19, 908C

カッリオペは英雄詩を書物に託す。ウラニアは天の運行と星々を探究する。ポリュヒュムニアは手ですべてを示し、身ぶりで語る。アポロの精神の力が、あらゆる方向からこのムーサたちを動かす。中央に座して、ポエブスがすべてを抱く。