Epistola LXIV
第64書簡PL 16, 1219BIRENAEO roganti cur manna quod olim pluit Israelitis, Christianis non pluat; respondet manna Dominici corporis typum fuisse, ac proinde ubi hoc praesens datum est, illud evanuisse.
PL 16, 1219Bイレナエウスが、なぜイスラエルの民に昔降ったマナがキリスト教徒には降らないのかと尋ねたのに対し、〔アンブロシウスは〕マナは主の体の予型であったと答え、したがって本物が現に与えられたとき、あのマナは消えたのだと述べる。
Addit insuper in eodem exstitisse figuram sapientiae, quae verus animarum cibus est, et cujus subtilitas ex variis Scripturae locis commendatur. AMBROSIUS IRENAEO salutem. 1. Quaeris a me cur Dominus Deus manna pluerit populo patrum, et nunc non pluat.
PL 16, 1219Bさらに、同じマナのうちに知恵の象りがあったことを付け加える。知恵は魂の真の食物であり、その精妙さは聖書のさまざまな箇所から称えられる。アンブロシウスよりイレナエウスへ、挨拶を送る。1. あなたは私に、なぜ主なる神は父祖たちの民にはマナを降らせたのに、今は降らせないのかと尋ねる。
Si cognoscis, pluit, et quotidie pluit de coelo manna servientibus sibi. Et corporeum quidem illud (De Consec., dist. 2, cap. Corporeum) manna hodie plerisque in locis invenitur, sed nunc non est tanti res miraculi; quia venit quod perfectum est.
PL 16, 1219Bもしあなたが悟るなら、神は降らせているのであり、毎日、自分に仕える者たちに天からマナを降らせている。なるほど、物体としてのあのマナ(『教令集』聖別について 第2部 「Corporeum」の章)は、今日でも多くの場所で見出される。だが今は、それは奇跡としてそれほどの事柄ではない。完全なものが来たからである。
Perfectum autem panis de coelo, corpus ex Virgine, de quo satis Evangelium te docet. Quanto praestantiora haec superioribus? Illud enim manna, hoc est, panem illum qui manducaverunt, mortui sunt: hunc autem panem qui manducaverit, vivet in aeternum (Joan. VI, 5) .
PL 16, 1219C完全なものとは、天からのパンのことであり、おとめからの体である。これについては福音書があなたに十分に教えている。これらは前のものよりどれほど優れていることか。というのも、あのマナ、すなわちあのパン〔を〕食べた者たちは、死んだ〔文が崩れており、「食べた者たち」の係り先が定かでない。「あのマナを食べた者たちは死んだ」と解した〕。しかしこのパンを食べる者は、永遠に生きる(ヨハネ6:5)〔刷られた引照のまま。この句は同じ章の後半にある〕。
2. Sed est spiritale manna, hoc est, pluvia spiritalis sapientiae, quae ingeniosis et quaerentibus de coelo infunditur, et irrorat mentes piorum, et obdulcat fauces eorum.
PL 16, 1219C2. しかし霊的なマナがある。すなわち霊的な知恵の雨であり、これは才ある者たち、求める者たちに天から注がれ、敬虔な者たちの精神を潤し、その喉を甘くする。
Qui igitur intellexerit infusionem divinae sapientiae, delectatur, nec alium cibum requirit, nec in solo pane vivit, sed in omni verbo Dei (Matth. IV, 4) . Qui curiosior fuerit, quaerit quid sit istud quod melle dulcius sit.
PL 16, 1219Cそれゆえ、神的な知恵の注ぎを悟った者は、喜び、ほかの食物を求めず、パンだけで生きるのではなく、神のすべての言葉によって生きる(マタイ4:4)。いっそう知りたがる者は、蜜よりも甘いこれは何なのかと尋ねる。
Respondet illi minister Dei: Hic est panis, quem dedit tibi Deus manducare (Exod. XVI, 15, 16) . Quid sit iste panis, audi: Sermo, inquit, quem ordinavit Deus.
PL 16, 1219C神に仕える者が彼に答える。「これは、神が汝に食べるよう与えたパンである」(出エジプト記16:15, 16)。このパンが何であるか、聞け。「言葉である」と彼は言う、「神が定めた言葉である」。
Haec ergo ordinatio Dei, haec alimonia alit animam sapientis, et illuminat atque obdulcat, resplendens veritatis corusco, et mulcens tamquam favo quodam, ita diversarum virtutum suavitate et sermone sapientiae: Favi enim mellis sermones sunt boni, sicut scriptum est in Proverbiis (Prov. XVI, 24) .
PL 16, 1219Dそれゆえ、神のこの定め、この養いが、知者の魂を養い、照らし、甘くする。真理の輝きを放ち、蜂の巣のようなものによって和らげるのであり、それは、さまざまな徳の甘美さと知恵の言葉によってである。箴言に記されているとおり、「良い言葉は蜜の巣である」(箴言16:24)。
3. Cur autem minutum sit, causam accipe; quia et granum sinapis minutum est, quod comparatur regno coelorum (Luc. XIII, 19) : et fides quae sicut granum est sinapis, potest montes tollere, et jactare in mare (Luc. XVII, 6) .
PL 16, 1220B3. なぜそれが細かいのか、その理由を受け取れ。からし種も小さく、それは天の国にたとえられるからである(ルカ13:19)。そしてからし種のような信仰は、山を動かして海に投げ込むことができる(ルカ17:6)。
Et fermento simile est regnum coelorum, quod abscondit mulier in farinae mensuris tribus, donec fermentetur totum (Luc. XIII, 21) .
PL 16, 1220Bまた天の国はパン種に似ている。女がそれを三つの升の粉の中に隠し、全体が発酵するまでそうした(ルカ13:21)。
Et Moyses caput vituli aurei comminuit sicut pulverem, et misit in aquam, et dedit populo bibere (Exod. XXXII, 20) ; incrassatum enim erat cor eorum perfidiae immanitate, ut emolliretur, et fidei sumeret subtilitatem.
PL 16, 1220Bまたモーセは、金の子牛の頭を砕いて塵のようにし、水に入れて民に飲ませた(出エジプト記32:20)。彼らの心が背信の残忍さによって厚くなっていたので、柔らかくされ〔ミーニュの脚注 e は、細かさは柔らげるよりも砕くことで得られるとして emoleretur(挽き砕かれる)の読みを望むが、写本と諸版は emolliretur とすると記す〕、信仰の精妙さを受け取るためである。
Denique illa mulier, quae bene emoluerit, assumetur; ea autem quae male emoluerit, derelinquetur.
PL 16, 1220C実に、よく碾いた女は取られ、悪く碾いた女は残される〔臼を碾く二人の女のたとえ(一人は取られ、一人は残される)を踏まえると解した〕。
4. Emole ergo et tu fidem tuam, ut sis sicut illa anima quae Christi in se charitatem excitat, quam mirantur ascendentem virtutes coelorum; quod sine offensione ascendat, et ex hoc mundo ascendat cum laetitia et jucunditate: sicut vitis propago, et sicut fumus se ad superna subrigat, flagrans odorem resurrectionis piae, et suavitatem fidei, sicut habes scriptum: Quae est haec, quae ascendit a deserto, sicut vitis propago fumo incensa, odorificata myrrha et thure ab omnibus pulveribus unguenti (Cant. III, 6) .
PL 16, 1220C4. それゆえあなたも、自分の信仰を碾け。キリストへの愛を自らのうちに呼び起こす、あの魂のようになるためである。天の諸々の力はその魂が昇るのに驚嘆する。つまずくことなく昇り、この世から喜びと楽しさをもって昇るからである。それはブドウの若枝のように、また煙のように上方へと身を立て、敬虔な復活の香りと信仰の甘美さを放つ。あなたも読むとおり、こう記されている。「荒れ野から昇って来るこの者は誰か。ブドウの若枝のように、煙に燃やされ、没薬と乳香と、香油のあらゆる粉末で香り立つ者は」(雅歌3:6)。
5. Pulchre subtilitatem ejus expressit pulveris comparatione et unguenti commemoratione; quia in Exodo subtile legimus (Exod. XXX, 8) , et ex multis compositum thymiama illud esse incensum propheticum, quod est sanctorum oratio; ut dirigatur in conspectu Domini, sicut et David dicit: Dirigatur oratio mea, sicut incensum in conspectu tuo (Psal. CXL, 2) .
PL 16, 1220C5. その精妙さを、粉の比較と香油の言及によって見事に表した。出エジプト記に、あの薫香は精妙であること(出エジプト記30:8)、また多くのものから調合されたものであることを我々は読むからである。それは預言的な香であり、聖徒たちの祈りである。それが主の前でまっすぐにされるためで、ダビデも言うとおりである。「私の祈りが、香のように汝の前でまっすぐにされよ」(詩篇140:2)。
Denique Graecus Καθευθυνθήτω ἡ προσευχή μου ὡς θυμίαμα ἐνωπίον σου dixit. Et in Apocalypsi Joannis legimus quia stetit angelus ante altare, habens thuribulum aureum, et data sunt ei thymiamata multa de orationibus sanctorum omnium.
PL 16, 1221A実に、ギリシア語の本文は「私の祈りが、香のように汝の前でまっすぐにされよ」〔ギリシア語〕と言った〔Graecus(ギリシア人)はギリシア語の訳本を指す〕。またヨハネの黙示録に、天使が祭壇の前に立ち、金の香炉を持っており、彼に、すべての聖徒たちの祈りに由来する多くの薫香が与えられた、と我々は読む。
Et ascendit, inquit, fumus thymiamatum orationum sanctorum de manu angeli in conspectu Dei (Apoc. VIII, 3, 4) .
PL 16, 1221A「そして」と彼は言う、「聖徒たちの祈りの薫香の煙が、天使の手から神の前に昇った」(黙示録8:3, 4)。
6. Et umbilicus animae ac venter subtilis est illius, quae ascendit ad Christum; ideoque laudatur voce sponsi dicentis: Umbilicus tuus crater tornatilis, non deficiens mixto, venter tuus acervus tritici minuti inter lilia (Cant. VII, 2) .
PL 16, 1221A6. また、キリストへ昇るあの魂の臍と腹は精妙である。それゆえ花婿の声によって、こう言って称えられる。「汝の臍は、丸く削られた鉢、混ぜた酒の欠けることのないもの。汝の腹は、ユリの間にある細かな麦の山」(雅歌7:2)。
Est enim in omni doctrina tornatus, et potus spiritalis non deficiens plenitudine, et coelestium secretorum cognitione.
PL 16, 1221B臍はあらゆる教えにおいて丸く整えられており、霊的な飲み物は豊かさにおいて欠けることがなく、天の秘密の認識においても欠けることがないからである。
Venter quoque animae mysticus, sicut umbilicus, quo ventre non solum fortem cibum sumit, quo corda firmantur; sed etiam suavem ac florulentum, quo delectantur. Et fortasse hoc docuit Moyses multis orationibus, et piis illud mitigandum sacrilegium.
PL 16, 1221B魂の腹もまた、臍と同じく、奥義の意味を帯びている。この腹は、心を強める堅い食物を取るだけでなく、甘く、花に富んだ、心が楽しむ食物をも取る。おそらくこのことをモーセは、あの冒瀆は多くの敬虔な祈りによって和らげられねばならない、と教えたのであろう〔この文の前の箇所との係りは定かでない〕。
7. In libro quoque Regnorum cum se Dominus sancto revelaret Eliae, vox aurae tenuis praecessit, et statim se ei Dominus revelavit (III Reg. XIX, 12) ; ut cognoscamus ea, quae corporea sunt, crassa esse et pinguia: ea quae spiritalia, mollia et subtilia, ut non possint comprehendi oculis.
PL 16, 1221B7. 列王記にもまた、主が聖なるエリヤに自らを現そうとしたとき、かすかな風の声が先立ち、そののち主はすぐに彼に自らを現した(列王記三19:12)。物体的なものは粗くて太く、霊的なものは柔らかく精妙で、目では捉えられない、ということを我々が知るためである。
Denique et spiritus sapientiae subtilis et mobilis legitur in libro Sapientiae (Sap. VII, 22) , quia est in illa spiritus intelligentiae, sanctus, unicus, multiplex, subtilis, et mobilis: qui sermones suos molat prius, ne quid offendat vel in sensu, vel in alloquio.
PL 16, 1221C実に、知恵の霊が精妙で動きやすいことも、知恵の書に読まれる(知恵の書7:22)。その知恵のうちには、知性の霊、聖なる、唯一の、多様な、精妙な、動きやすい霊があるからである。この霊は、自らの言葉をまず碾き、感覚においても語りかけにおいても何もつまずかせないようにする。
Denique Babyloni illi, cum destruetur, dicetur? Et vox molae non audietur in te amplius (Apoc. XVIII, 22) .
PL 16, 1221C実に、あのバビロンについては、それが滅ぼされるとき、こう言われるであろう〔底本は dicetur? と疑問符を刷る。平叙と取った。ミーニュの脚注 b は、ローマ版が cum destruetur を quae destruetur とし、古い版と若干の写本が dicetur を dicitur とすることを記す〕。「臼の音は、もはや汝のうちに聞かれない」(黙示録18:22)。
8. Hoc igitur manna subtile erat, et ad diem colligebatur, in diem alterum non servabatur; eo quod inventa sapientiae in tempore sint gratiora, nec tam miranda quae spatio temporis reperiuntur, quam illa quae praesentis funduntur ingenii vivacitate: sive quia futura revelantur mysteria, eo quod servatum manna usque ad solis exortum, esui jam esse non posset, id est, usque ad Christi adventum habere gratiam: oriente autem justitiae Sole, et splendidioribus Christi corporis et sanguinis sacramentis refulgentibus, cessarent inferiora, perfecta illa sumenda populo forent. Vale, et nos dilige, quia nos quoque te diligimus.
PL 16, 1221C8. それゆえこのマナは精妙であり、日ごとに集められ、翌日には取っておかれなかった。知恵の発見物は、その時においてこそ好ましく、時が経ってから見出されるものは、現在の才知の生き生きとした力によって注ぎ出されるものほど、驚嘆すべきものではないからである。あるいはまた、将来の奥義が啓示されるからであり、日の出まで取っておかれたマナはもはや食べることができなかったように、すなわちキリストの到来までしか恩寵を持てないからである。しかし正義の太陽が昇り、キリストの体と血のいっそう輝かしい秘跡が光を放つとき、より低いものは止み、あの完全なものが民に受けられることになるのである。健やかであれ。そして我々を愛してほしい。我々もまたあなたを愛しているのだから。
Epistola LXV
第65書簡PL 16, 1222ASIMPLICIANUM cur hostiarum sanguis partim super altare, partim in crateras infunderetur, scire cupientem Ambrosius honorifice allocutus, per cruoris partem qua perfundebatur altare mysteriorum cognitionem: per eam vero, quae in crateras immittebatur, morum scientiam significari docet.
PL 16, 1222Aシンプリキアヌスが、いけにえの血がなぜ一部は祭壇の上に、一部は鉢に注がれたのかを知りたがっているので、アンブロシウスは敬意をもって彼に語りかけ、血のうち祭壇に注がれる部分によって奥義の知が、鉢に注がれる部分によって道徳の知が表されると教える。
Subdit insuper adventum Christi, qui utraque disciplina nos erudivit, quique proprio sanguine omnes redemit, in eodem sacrificio figuratum. AMBROSIUS SIMPLICIANO salutem.
PL 16, 1222Bさらに、両方の教えによって我々を教育し、自らの血によってすべての人を贖ったキリストの到来が、同じいけにえのうちに象られていることを付け加える。アンブロシウスよりシンプリキアヌスへ、挨拶を送る。
1. Motum te, cum legeres, significasti mihi, quid sibi velit, quod Moyses post oblatum sacrificium, et immolatas Domino salutares hostias, dimidiam partem sanguinis in crateras miserit, dimidiam autem ad altare effuderit (Exod. XXIV, 6) .
PL 16, 1222B1. あなたは、読んでいて心を動かされ、モーセが献げ物をささげ、救いのいけにえを主に屠ったのち、血の半分を鉢に入れ、半分を祭壇に注いだのは何を意味するのか、と私に知らせた(出エジプト記24:6)。
Sed quid est, quod ipse dubites, et a nobis requiras; cum fidei et acquirendae cognitionis divinae gratia totum orbem peragraveris, et quotidianae lectioni nocturnis ac diurnis vicibus omne vitae hujus tempus deputaveris, acri praesertim ingenio etiam intelligibilia complectens, ut pote qui etiam philosophiae libros, quam a vero sint devii demonstrare soleas et plerosque tam inanes esse, ut prius scribentium in suis scriptis sermo, quam vita eorum defecerit.
PL 16, 1222Bしかし、あなた自身が疑い、我々に尋ねるとは、どういうことか。あなたは信仰と神的な認識を得るために全世界を巡り歩き、この生のすべての時を、夜も昼も交互に、日ごとの読書にあててきた。とりわけ鋭い才知によって、知性で捉えられるものまで把握している。哲学の書がいかに真理から逸れているかを示すのを常とし、その多くがあまりに空疎で、著者たちの言葉がその著作の中で、彼らの生涯よりも先に尽きてしまうほどだ、とあなたは言うのだから。
2. Tamen quia collatio sermonis, ut pecuniae, magno est usui, atque ea maximus in commune emolumentum negotiationis profectus paratur, quam mirabilis sit ista sanguinis divisio, reticere non queo.
PL 16, 1222C2. とはいえ、言葉の持ち寄りは、金銭の場合と同じく大いに役立ち、それによって共通の利益のための取引の最大の進歩が得られるのだから、この血の分割がいかに驚くべきものであるかを、私は黙っていることができない。
Pars enim ejus moralem sapientiae disciplinam videtur significare, pars mysticam. Illa quae in crateras mittitur, moralis est: haec quae ad altare effunditur, mystica; eo quod divino munere et aspiratione quadam humanis infundatur mentibus, ut convenientia et fidei plena de Deo sentiant.
PL 16, 1223Aその血の一部は知恵の道徳的な教えを、一部は奥義の教えを表すと見える。鉢に入れられるものは道徳的であり、祭壇に注がれるものは奥義的である。後者は、神の賜物と、ある霊感によって人間の精神に注がれ、人間が神についてふさわしく、信仰に満ちたことを思うようにするからである。
3. Denique qui locuti sunt de ejus majestate, et de coelestibus, vel apostoli, vel sancti prophetae, nonnisi ex revelatione demonstrata sibi loqui ausi sunt.
PL 16, 1223A3. 実に、神の威光について、また天上のことについて語った者たち、使徒たちも聖なる預言者たちも、自分に示された啓示によらずには、あえて語らなかった。
Unde Paulus et raptum se in paradisum, et audisse se verba, quae non licet homini loqui, in epistola sua testificatus est (II Cor. XI, 4) : Stephanus quoque vidit coelos apertos, et Jesum ad dexteram Dei stantem (Act. VII, 55) : et David propheta vidit sedentem (Psal. CIX, 1) .
PL 16, 1223Aそれゆえパウロは、自分が楽園に引き上げられ、人が語ってはならない言葉を聞いたと、自分の書簡で証言した(二コリント11:4)〔刷られた引照のまま。この句は二コリント12章にある〕。ステファノも、天が開け、イエスが神の右に立つのを見た(使徒言行録7:55)。預言者ダビデも、〔主が〕座しているのを見た(詩篇109:1)。
Nam de Moyse quid loquar, de quo dicit Scriptura, quod non surrexit amplius propheta in Israel, sicut Moyses, qui scivit Dominum facie ad faciem, in omnibus signis et prodigiis, quae fecit in terra Aegypti (Deut. XXXIV, 10, 11) .
PL 16, 1223Bモーセについては、何を語ろうか。聖書は彼について言う。「イスラエルには、モーセのような預言者は、もはや起こらなかった。モーセは主を顔と顔を合わせて知り、エジプトの地で行ったすべてのしるしと不思議においてもそうであった」(申命記34:10, 11)。
4. Mystica ergo Deo libatur, qui splendore divinae sapientiae, cujus pater et genitor est, inflammat animae vigorem ac mentem illuminat.
PL 16, 1223B4. それゆえ奥義的なものは、神に注ぎ供えられる。その神は、自らがその父であり生み出す者である神的な知恵の輝きによって、魂の活力を燃え立たせ、精神を照らす。
Sapientia autem Dei Christus, in cujus pectore recumbebat Joannes (Joan. XIII, 25) , ut de principali illo secretoque sapientiae hausisse divina proderetur mysteria.
PL 16, 1223B神の知恵とはキリストであり、その胸にヨハネは寄りかかっていた(ヨハネ13:25)。それは、ヨハネが、知恵のあの主座、その秘められたところから、神的な奥義を汲み取ったことが示されるためであった。
Denique ipse conscius muneris hoc scripsit, qui sibi, quod acceperat, vindicare, et suo assignare ingenio reformidabat.
PL 16, 1223B実に、彼自身はこの賜物を自覚して、これを書いた。受けたものを自分のものとし、自分の才に帰することを恐れたのである。
Sed et ipse Dominus dicebat apostolis, os suum aperiens: Accipite Spiritum sanctum (Joan. XX, 22) ; quo declaravit se esse, qui Moysi dixerat: Ego aperiam os tuum, et instruam te quid debeas loqui (Exod. IV, 12) .
PL 16, 1223Bだが主自身も、口を開いて使徒たちに言っていた。「聖なる霊を受けよ」(ヨハネ20:22)。これによって主は、モーセにこう言った者が自分であることを示した。「私が汝の口を開き、汝が何を語るべきかを教えよう」(出エジプト記4:12)。
Ergo haec sapientia divina, inenarrabilis, impermixta atque incorrupta sanctorum animis sui infundit gratiam, et cognitionem revelat, ut speculentur ejus gloriam.
PL 16, 1223Cそれゆえ、語り尽くしえず、混ざらず、朽ちることのないこの神的な知恵は、聖徒たちの魂に自らの恩寵を注ぎ、認識を啓示して、彼らがその栄光を見つめるようにする。
5. Illa autem moralis sapientiae disciplina est, quae mittitur in crateras, et ex illis percipitur atque hauritur. Crateres igitur sensuum receptacula.
PL 16, 1223C5. 他方、鉢に注がれ、そこから受け取られ汲み出されるのは、あの道徳的な知恵の教えである。それゆえ鉢とは感覚の受け皿である。
Crateres oculi sunt duo, aures sunt, nares sunt, os quoque, et aliae partes convenientes muneri; oculi enim visum recipiunt et ministrant, auditum aures, odorem nares, ora gustatum, et caetera.
PL 16, 1223C鉢とは二つの目であり、耳であり、鼻であり、口でもあり、その務めにふさわしい他の部分である。目は視覚を受けて供し、耳は聴覚を、鼻は嗅覚を、口は味覚を、その他も同様に供するからである。
In istos crateres Verbum illud, in quo est principatus sacerdotii vel prophetiae, effundit sanguinis sui partes, ut vivificet atque animet irrationabiles portiones, et faciat rationabiles.
PL 16, 1223Cこれらの鉢に、あの言葉――そのうちに祭司職と預言の首位がある――は、自らの血の部分を注ぎ、理性を欠く部分を生かし、魂を与えて、理性を備えたものとする。
6. Denique ubi Legis praecepta enumeravit atque annuntiavit populo, theoriam postea intelligibilis illius arcae testimonii, vel candelabri, vel thymiamaterii locuturus, immolavit hostias et libavit, sanguinis partem affundens altaribus sacris, partem autem infundens crateribus (Exod. XXV, 31 et seq.) .
PL 16, 1223D6. 実に、律法の掟を数え上げて民に告げ知らせたのち、モーセは、知性で捉えられるあの証しの箱、あるいは燭台、あるいは香壇についての観想を語ろうとして、いけにえを屠り、注ぎ供え、血の一部を聖なる祭壇に注ぎかけ、一部を鉢に注いだ(出エジプト記25:31以下)。
7. Fit ergo divisio mysticae illius, hoc est, divinae moralisque sapientiae. Λόγος enim divisor est animarum atque virtutum: λόγος autem verbum Dei validum et acutum, quod pertransit ac penetrat usque ad divisionem animae, virtutes quoque distinguit et dividit (Hebr. IV, 12) ; cujus minister Moyses divisione sanguinis virtutum genera distinxit.
PL 16, 1223D7. こうして、あの奥義的な、すなわち神的な知恵と、道徳的な知恵との分割が行われる。ロゴス〔ギリシア語〕は魂と徳の分け手だからである。ロゴス〔ギリシア語〕とは、神の言葉であって力強く鋭く、魂の分割にまで貫き通し、徳をも区別して分ける(ヘブライ4:12)。その奉仕者モーセは、血の分割によって徳の種類を区別した。
8. Et quia nihil prae caeteris in Lege, nisi Christi adventus annuntiatur, atque ejus praefiguratur passio; vide ne ista sit hostia salutaris, quam Verbum Deus in semetipso obtulit, atque in suo immolavit corpore: quod primo moralem in Evangelio, sed etiam in Lege docuit disciplinam, et in sua patientia atque in ipso actu et opere monstravit, tamquam in crateras, ita in mores nostros sensusque transfundens velut substantiam quamdam et vitalia ipsa sapientiae, quibus mentes hominum vivificavit ad virtutis seminarium, et instituta pietatis: deinde accedens ad altare, effudit hostiae suae sanguinem.
PL 16, 1224A8. 律法においては、ほかの何ものにもまして、キリストの到来が告げられ、その受難があらかじめ示されている。ゆえに、見よ、これこそ、神なる言葉が自らにおいてささげ、自らの体において屠った救いのいけにえではないか。この言葉は、まず福音において道徳の教えを、しかし律法においても教え、自らの忍耐において、まさにその行いと業において示した。あたかも鉢に注ぐように、我々の習俗と感覚に、いわば知恵の実質と生命の要素そのものを注ぎ込み、それによって人間たちの精神を生かして、徳の苗床と敬虔の定めへと導いた。それから祭壇に近づき、自らのいけにえの血を注いだのである。
9. Itaque sive ita haec accipias, pius, ut arbitror, sensus est: sive secundum Salomonem velis, concurrit aeque, ut quia sanguinem misit in crateras Moyses propheta, cognoscas ipsum esse sanguinem, de quo scriptum est quia sapientia miscuit in cratere vinum suum (Prov. IX, 2) , dicens ut relinquerent insipientiam, et quaererent sapientiam.
PL 16, 1224B9. それゆえ、あなたがこれをこのように受け取るなら、それは敬虔な意味であると私は思う。ソロモンに従って望むなら、それも等しく一致する。すなわち、預言者モーセが血を鉢に注いだことから、あなたは、この血こそ、「知恵は鉢に自らのぶどう酒を混ぜた」と書かれているその血であると知るであろう(箴言9:2)。〔知恵は〕人々が愚かさを捨て、知恵を求めるようにと言っている。
Hauritur ergo de cratere sapientia, hauritur disciplina, hauritur intellectus, hauritur correctio, hauritur vitae emendatio, hauritur morum et consiliorum temperatio, pietatis gratia, virtutis incrementum, fons ubertatis.
PL 16, 1224Bそれゆえ鉢から、知恵が汲まれ、教えが汲まれ、知性が汲まれ、矯正が汲まれ、生の改善が汲まれ、習俗と熟慮の節度が汲まれ、敬虔の恩寵、徳の増し加わり、豊穣の泉が汲まれる。
10. Quod vero ad altare effundit sanguinem, ut intelligas licet ablutionem mundi, remissionem omnium peccatorum. Etenim sanguinem illum ad altare quasi hostiam effundit ad multorum exhaurienda peccata.
PL 16, 1224B10. 祭壇に血を注ぐことによっては、世の洗い清め、すべての罪の赦しを、あなたは悟ってよい。というのも、あの血を祭壇に、いけにえのように注ぐのは、多くの人の罪を汲み尽くすためだからである。
Agnus enim hostia est, sed agnus non irrationabilis naturae, sed divinae potentiae, de quo dictum est: Ecce agnus Dei, ecce qui tollit peccata mundi (Joan. I, 29) . Non solum enim mundavit sanguine delicta universorum, sed etiam divina potestate donavit.
PL 16, 1224C実に、子羊はいけにえである。だがそれは理性なき本性の子羊ではなく、神的な力の子羊であり、その子羊について言われた。「見よ、神の子羊、世の罪を取り除く者を」(ヨハネ1:29)。彼はすべての人の罪を血によって清めただけでなく、神的な権能によって赦しもしたのである。
An non tibi videtur effudisse sanguinem suum, de cujus latere supra ipsum passionis altare aqua cucurrit et sanguis (Joan. XIX, 34) ? Vale, et nos parentis affectu dilige, ut facis.
PL 16, 1224Cその脇腹から、受難の祭壇そのものの上に水と血が流れ出た者が、自らの血を注がなかったと、あなたには思えるだろうか(ヨハネ19:34)。健やかであれ。そしてあなたがしているとおり、親を思う情で我々を愛してほしい。
Epistola LXVI
第66書簡PL 16, 1224DPraemissa laude epistolarum, maxime quae de re utili instituuntur, docet per id quod Aaron mulierum inaures in vituli caput conflaverit, significari ereptum serpentinis flatibus fidei signaculum, ac praemonstratam Judaeorum idololatriam: per id vero quod fractis tabulis Moyses vitulum comminuit, indicari delendam superbiam ac perfidiam: per illud tandem quod in proximum jussit saevire, nos admoneri, ut consanguineos posthabeamus religioni, et quidquid Deo in nobis resistit, praecidamus.
PL 16, 1224D書簡をまず称賛し、ことに有益な事柄について書かれる書簡を称えたうえで、〔アンブロシウスは〕こう教える。アロンが女たちの耳輪を溶かして子牛の頭を造ったことによって、蛇の息から救い出された信仰の印が示され、ユダヤ人の偶像崇拝があらかじめ示されている。モーセが板を砕いて子牛を砕いたことによって、高慢と背信が滅ぼされるべきことが示されている。さらに、身近な者に剣を向けよと命じたことによって、我々は血縁の者を信心の後に置き、我々の内で神に逆らうものはすべて断ち切るよう戒められている。
AMBROSIUS ROMULO. 1. Epistolarum genus propterea repertum, ut quidam nobis cum absentibus sermo sit, in dubium non venit: sed fit hoc usu exemploque pulchrius, si inter parentem ac filios crebra et jucunda alloquia caedantur; ut vere inter disjunctos corpore quaedam imago referatur praesentiae: his enim adolescit officiis amor, sicut tuis ad me, aut meis ad te augetur litteris.
PL 16, 1225Aアンブロシウスよりロムルスへ。1. 書簡という種類が考案されたのは、我々が不在の者たちと、いわば語り合うためであることは、疑いない。だがこれは、慣習と手本によって、親と子らのあいだで頻繁で楽しい語りかけが交わされるならば、いっそう美しくなる。体の離れている者たちのあいだに、まことに臨在の一種の像が返されるからである。愛はこうした務めによって育つ。あなたから私への、あるいは私からあなたへの書簡によって、愛が増すとおりである。
Sed hoc multo locupletius proximis tuae dilectionis experiri coepi affatibus, quibus me consulendum putasti, quid sibi vellet quod Aaron aurum detraxerit populo poscenti sibi fieri deos, et quod eo auro figuratum sit vituli caput, vel quod Moyses tam dure indignatus sit, ut juberet proximum quemque insurgere gladiis in necem proximi sui (Exod. XXXII, 2 et seq.) .
PL 16, 1225Aだが私は、このことを、あなたの愛情に満ちた最近の語りかけによって、はるかに豊かに経験し始めた。あなたはその中で、私に相談すべきだと考えたのである。民が自分たちのために神々を造れと求めたとき、アロンが民から金を取り上げたのはなぜか、その金で子牛の頭が形づくられたのはなぜか、モーセがあれほど厳しく憤り、身近な者が皆、自分の身近な者を殺すために剣をもって立てと命じたのは何を意味するのか、と(出エジプト記32:2以下)。
Magnum est enim nullum pati absentibus damnum irrepere, non solum suavitatis, sed etiam collationis et liberalis scientiae. Quid igitur de eo sentiam, quoniam exposcis, conferendi magis quam exponendi studio loquar.
PL 16, 1225B実に、不在の者たちのあいだに、喜びだけでなく、交わりと自由な学びの損失が忍び込むのを、少しも許さないのは大きなことである。それゆえ、これについて私がどう思うかを、あなたが求めるのだから、説き明かすよりも、分かち合おうとする熱意をもって語ろう。
2. Cum Moyses in monte Sina legem acciperet, populus erat cum Aaron sacerdote; et quamvis frequenter ad culpam lubricus, tamen quamdiu lex dabatur, sacrilegio errasse non proditur. Verum ubi divinum conticuit oraculum, peccatum irrepsit, ut peterent sibi fieri deos.
PL 16, 1225B2. モーセがシナイ山で律法を受けていたとき、民は祭司アロンとともにいた。民はしばしば咎に滑りやすかったが、それでも、律法が与えられていた間は、冒瀆によって誤ったとは伝えられていない。しかし神の託宣が黙したとき、罪が忍び込み、彼らは自分たちのために神々を造れと求めた。
Coactus Aaron petiit annulos eorum, et inaures mulierum: quae tradita in ignem misit, et conflatum est vituli caput. 3. Neque excusare tantum sacerdotem possumus, neque condemnare audemus.
PL 16, 1225Bアロンは強いられて、彼らの指輪と女たちの耳輪を求めた。それらを渡されると火に投じ、子牛の頭が溶かし造られた。3. 我々は、これほどの祭司を弁護することもできず、断罪する勇気もない。
Non imprudens tamen, qui annulos Judaeis et inaures abstulit; etenim qui sacrilegium moliebantur, nec fidei signaculum habere poterant, nec ornamenta aurium.
PL 16, 1225Cそれでも、ユダヤ人から指輪と耳輪を取り上げた彼は、思慮がなかったわけではない。冒瀆を企てる者たちは、信仰の印を持つことも、耳の飾りを持つこともできなかったからである。
Denique et patriarcha Jacob abscondit inaures cum simulacris gentium, quando in Sichimis abscondit (Gen. XXXV, 4) ; ut nullus audiret superstitiones gentilium.
PL 16, 1225C実に、族長ヤコブも、シケムに隠したとき、諸国民の偶像とともに耳輪を隠した(創世記35:4)。異邦人の迷信を誰にも聞かせないためである。
Pulchre autem dixit: Deponite annulos et inaures aureas, quae sunt inaures mulierum vestrarum (Exod. XXXII, 2) ; non quo virorum inaures relinqueret, sed quod viros non habere manifestaret.
PL 16, 1225Cしかも彼は見事に言った。「指輪と金の耳輪、すなわち汝らの女たちの耳輪を外せ」(出エジプト記32:2)。男たちの耳輪を残したというのではなく、男たちは耳輪を持っていないことを示したのである。
Congrue quoque inaures auferuntur mulieribus, ne iterum Eva vocem serpentis audiret. 4. Et ideo quia sacrilegium audierant, conflatis earum inauribus, conflata est imago sacrilegii; qui enim male audit, conflare sacrilegium solet.
PL 16, 1226A女たちから耳輪が取り上げられるのもふさわしい。エバが再び蛇の声を聞くことがないようにである。4. そして、彼らは冒瀆を聞いていたので、その女たちの耳輪が溶かされて、冒瀆の像が溶かし造られた。実に、悪く聞く者は、冒瀆を鋳造するのが常だからである。
Cur autem caput vituli exierit, sequentia docent: quia significabatur futurum quod Hieroboam posteriore tempore hoc genus sacrilegii induceret; ut populus Hebraeorum adoraret vitulas aureas (III Reg. XII, 30) : sive quod omnis perfidia similis immanitatis atque insipientiae bestialis sit.
PL 16, 1226Aでは、なぜ子牛の「頭」が出てきたのか、後に続くことが教えている。すなわち、後の時代にヤロブアムがこの種の冒瀆を導入し、ヘブライ人の民が金の子牛たちを礼拝することになるのが示されていたのである(列王記三12:30)。あるいは、あらゆる背信が、凶暴さと獣のような愚かさに似ているからである。
5. Cujus rei indignitate percitus fregit tabulas Moyses, et comminuit vituli caput, atque in pulverem redegit; ut omnia impietatis aboleret vestigia.
PL 16, 1226A5. この事のあるまじさに心を激しく動かされて、モーセは板を砕き、子牛の頭を砕いて塵に帰した。不敬虔のあらゆる痕跡を消し去るためである。
Fractae sunt enim primae tabulae; ut repararentur secundae, quibus per Evangelii praedicationem perfidia comminuta evanuit. Sic Moyses typhum illum dissipavit Aegyptium, et altitudinem extollentem se compressit aeternae legis auctoritate.
PL 16, 1226A実に、最初の板は砕かれた。第二の板が改められるためであり、その第二の板によって、福音の宣教を通して背信が砕かれ、消え失せた。こうしてモーセは、あのエジプトの驕りを散らし、自らを高く掲げる高みを、永遠の律法の権威によって押さえつけた。
Unde et David ait: Et confringet Dominus cedros Libani, et comminuet eas tamquam vitulum Libani (Psal. XXVIII, 5, 6) . 6. Itaque absorbuit populus omnem perfidiam ac superbiam, ne eum absorberet impietas et arrogantia.
PL 16, 1226Bそれゆえダビデも言う。「主はレバノンの杉を砕き、それらをレバノンの子牛のように粉々にするだろう」(詩篇28:5, 6)。6. こうして民は、あらゆる背信と高慢を呑み込んだ。不敬虔と傲慢が民を呑み込むことのないようにである。
Melius est enim, ut unusquisque praevaleat carni et vitiis ejus, ne dicatur de eo quia devoravit eum mors praevalens (Esai. XXV, 8) , sed dicatur magis: Devorata est mors in victoria. Ubi est, mors, victoria tua? Ubi est, mors, aculeus tuus (I Cor. XV, 54, 55) ?
PL 16, 1226B実に、各人が肉とその悪徳に打ち勝つほうがよい。「力ある死が彼を呑み込んだ」(イザヤ25:8)と彼について言われることのないように。そうではなく、むしろこう言われるように。「死は勝利に呑み込まれた。死よ、汝の勝利はどこにあるのか。死よ、汝の針はどこにあるのか」(一コリント15:54, 55)。
Et de Domino dictum: De torrente in via bibet (Psal. CIX, 7); quia acetum accepit, ut absorberet universorum tentationes.
PL 16, 1226Bまた主については、「道ばたの流れから飲むだろう」と言われている(詩篇109:7)。酢を受けたのは、すべての人の試みを呑み尽くすためだったからである。
7. Quod autem occidi fecit a proximis proximos, filios a parentibus, a fratribus fratres, praeceptum evidens, quia praeferenda est religio necessitudini, pietas propinquitati: ea est enim vera pietas, quae praeponit divina humanis, perpetua temporalibus.
PL 16, 1226C7. 身近な者によって身近な者が、子らが親によって、兄弟が兄弟によって殺されるようにしたことは、明白な教えである。すなわち、信心は絆に、敬虔は血縁に優先されるべきだということである。実にそれこそ真の敬虔であり、神のことを人のことに、永続するものを時間的なものに優先させる。
Unde et ipse Moyses ad filios Levi dixit: Qui paratus est a Domino, veniat ad me. Et dixit illis: Haec dixit Dominus Deus Israel: imponite unusquisque gladium suum in femore suo, et pertransite (Num. XVIII, 6) ; ut contemplatione atque amore reverentiae divinae perimeretur omnis affectus necessitudinis.
PL 16, 1226Cそれゆえ、モーセ自身もレビの子らに言った。「主のもとで備えのある者は、私のもとに来よ」。そして彼らに言った。「イスラエルの神、主はこう言った。おのおの自分の剣を腿に帯びて、通り抜けよ」(民数記18:6)〔刷られた引照は民数記18:6だが、語は出エジプト記32章26–27節に当たる〕。神への畏敬の観想と愛によって、身近な者としてのあらゆる情が絶たれるためである。
Et occisa quidem scribuntur tria millia hominum, nec numeri invidia movemur; quia melius est paucorum supplicio universos exui, quam in omnes vindicari. Neque vero aliquid durum videtur pro vindicta injuriae coelestis.
PL 16, 1227A実際、三千人が殺されたと書かれているが、我々はその数の重さに心を動かされない。少数の刑罰によって全員が〔罪の〕衣を脱ぐほうが、全員に報復が下るよりよいからである。天に対する不正への報復のためには、何も苛酷とは見えない。
8. Denique sanctiora caeteris ad hoc munus eliguntur ministeria levitarum, quorum portio Deus: nesciunt enim suis parcere, qui nihil suum norunt; quoniam sanctis omnia Deus est.
PL 16, 1227A8. 実に、この務めのために、他の者よりも聖なるレビ人の奉仕者たちが選ばれる。その持ち分は神である。自分のものを何も知らない者は、自分の身内を惜しむことを知らないからである。聖なる者たちにとって、すべては神なのだから。
Est etiam ille levita verus ultor et vindex, qui carnem interimit, ut servet spiritum; qualis erat ille qui ait: Castigo corpus meum, et servituti redigo (I Cor. IX, 27) . Quid autem tam proximum, quam caro animae? Quid tam proximum, quam sunt passiones corporis?
PL 16, 1227A霊を守るために肉を殺すあの者もまた、レビ人であり、真の報復者、裁く者である。「私は自分の体を懲らしめ、隷属させる」と言った人がそうであった(一コリント9:27)。ところで、魂にとって肉ほど身近なものがあろうか。体の情念ほど身近なものがあろうか。
Eas in se levita bonus interimit spiritali gladio, qui est verbum Dei bis acutum et validum (Hebr. IV, 12) .
PL 16, 1227B良きレビ人は、それらを自分の内で、霊の剣、すなわち両刃で鋭く力強い神の言葉によって殺す(ヘブライ4:12)。
9. Est et gladius spiritus, qui pertransit animam, sicut ad Mariam dictum est: Tuam ipsius animam pertransibit gladius, ut revelentur multorum cordium cogitationes (Luc. II, 35) . Nonne caro animae fraterno quodam copulatur consortio?
PL 16, 1227B9. 魂を貫く霊の剣もある。マリアに言われたとおりである。「剣が汝自身の魂を貫くだろう。多くの人の心の思いが明らかにされるために」(ルカ2:35)。肉は、兄弟のような一種の交わりによって魂と結ばれているのではないか。
Nonne etiam menti nostrae affinis et propinquus sermo est? Cum igitur comprimimus sermonem, ne multiloquio peccatum incidamus, jus germanitatis abrumpimus, et fraternae vinculum propinquitatis dissolvimus; irrationabile quoque suum anima tamquam cognatum rationabili vigore dissociat.
PL 16, 1227B言葉もまた、我々の精神に近縁で身近ではないか。ゆえに我々が、多弁によって罪に陥らぬよう言葉を抑えるとき、我々は兄弟の権利を断ち切り、兄弟の近しい絆を解いているのである。魂もまた、自らの理性なき部分を、いわば同族として、理性ある活力から引き離す。
10. Sic ergo Moyses docuit populum insurgere in proximos suos, per quos fides revocaretur, et virtus impediretur; ut desecaretur in nobis quidquid a virtute devium foret, confusum erroribus, vitiis innexum.
PL 16, 1227B10. こうしてモーセは、その者たちによって信仰が引き戻され〔revocaretur は、ここでは前へ進むのを引き止められる意と解した〕、徳が妨げられていた身近な者たちに対して、民が立ち上がるよう教えた。我々の内の、徳から逸れ、誤りに混じり、悪徳に絡みついたものはすべて、切り落とされるためである。
Hac institutione populi meruit, ut non solum deliniret indignationem divinam, atque offensam averteret, verum etiam conciliaret gratiam. 11. Pro captu itaque nostro quid sentiremus, quoniam consuluisti, expressimus.
PL 16, 1227Cこの民の教導によって、モーセは、神の憤りをなだめ、怒りをそらすだけでなく、さらに恩寵をも取り戻すにふさわしいとされた。11. こうして、あなたが相談したので、我々の力量に応じて、我々がどう考えるかを述べた。
Ipse si quid melius habes, nobiscum participato; ut ex te et ex nobis discamus quid potius eligendum et sequendum sit. Vale, et ut filius nos dilige; quoniam et nos te diligimus.
PL 16, 1227Cあなた自身も、もしもっとよい考えがあるなら、我々に分かち与えよ。あなたからも我々からも、何をより選び、従うべきかを学ぶためである。健やかであれ。そして、子として我々を愛してほしい。我々もあなたを愛しているのだから。
Epistola LXVII
第67書簡PL 16, 1227CUbi ostensum est, quod Aaron filios excusanti Moyses acquieverit, innui sententiam cujusque circa proprium munus antecellere, idem locus consideratur.
PL 16, 1227Cアロンが子らのために弁明したのにモーセが従ったことは、各人の判断がそれぞれ自らの固有の務めについて優ることを示唆している、と示したうえで、同じ箇所が考察される。
Inde colligitur raram esse veram poenitentiam; ei enim officere naturam ac verecundiam, necnon affectuum velocitatem: ad haec eam agi non posse, nisi exstinctae sint cupiditates, et vigeat amor justitiae; propterea cassam fuisse Judae resipiscentiam; nullam enim Deo acceptam, nisi sinceram; quae res sub figura trium hircorum designabatur.
PL 16, 1227Dそこから、真の悔い改めは稀であることが導かれる。実に、本性と慎み、また情の速さがそれを妨げるからである。そのうえ、欲望が消え、正義への愛が盛んでなければ、悔い改めは行われえない。それゆえユダの悔いは空しかった。実に、真実なものでなければ、神に受け入れられる悔い改めはないからである。この事柄は、三頭の雄山羊の象りで表されていた。
AMBROSIUS SIMPLICIANO salutem. 1. Quantus sit unusquisque in suo munere, exemplo debet esse lectio, quae jure te movit, quod Moyses ille, quo nemo praesentius Deum vidit (Num. XII, 8) , neque surrexit amplius in Israel propheta, qui Deum facie ad faciem, sicut Moyses videret (Deut. XXXIV, 10) : ille qui quadraginta diebus et noctibus jugiter cum Domino fuit, cum Legem acciperet in monte (Exod. XXXIV, 28) : ille, inquam, cui Deus dabat, quos loqueretur, sermones (Exod. IV, 12) , invenitur magis Aaron fratris consilium quam suum probasse.
PL 16, 1228Aアンブロシウスよりシンプリキアヌスへ、挨拶を送る。1. 各人が自らの務めにおいてどれほど大きいかについては、あなたが当然に心を動かされたあの読みが、例となるはずである。すなわち、あのモーセ――彼ほど間近に神を見た者はなく(民数記12:8)、イスラエルには、神を顔と顔を合わせて見る預言者はモーセのようには二度と起こらなかった(申命記34:10)。山で律法を受けたとき、四十日四十夜絶えず主とともにいた、あのモーセ(出エジプト記34:28)。語るべき言葉を神が授けていた、その彼が(出エジプト記4:12)、自分の考えよりも兄アロンの考えをむしろ是としたと見いだされるのである。
Fuit ergo quisquam hominum Moyse prudentior et instructior? Atqui ipsum Aaron postea cum Maria circa Aethiopissae personam legimus errasse. 2. Sed hoc ipsum diligenter discute, ubi Moyses scientia praeponderet, ubi Aaron consilio (Num. XII, 1) .
PL 16, 1228Bでは、人々の中に、モーセより思慮深く、教えを受けた者がいただろうか。しかるに我々は、アロン自身がのちにミリアム〔ラテン語は Maria〕とともに、エチオピアの女のことで誤ったと読む。2. だが、まさにこのことを丁寧に吟味せよ。どこでモーセが知において優り、どこでアロンが助言において優るのかを(民数記12:1)。
Moyses magnus propheta, qui de Christo dixit: Sicut me ipsum audietis (Deut. XVIII, 15) . Et de quo ipse Dominus ait: Si Moysen et prophetas non audiunt, nec si quis ex mortuis ad illos abierit, credent (Luc. XVI, 31) .
PL 16, 1228Bモーセは偉大な預言者であり、キリストについてこう言った。「汝らは、私に聞くように〔彼に〕聞くだろう」(申命記18:15)。また主自身が、彼について言う。「もしモーセと預言者たちに聞かないなら、死者の中から誰かが彼らのもとに行っても、信じないだろう」(ルカ16:31)。
Ergo in causa prophetiae praefertur Moyses sicut propheta: ubi autem causa, et munus, et officium sacerdotii est, praefertur Aaron sicut sacerdos. Tractemus ergo ipsum locum. 3. Immolatus erat hircus pro peccato, et oblatus in holocaustum.
PL 16, 1228Bゆえに、預言の事柄においては、預言者としてモーセが優先される。他方、祭司職の事柄、務め、職分が問題となるところでは、祭司としてアロンが優先される。ではその箇所そのものを取り上げよう。3. 罪のために雄山羊が屠られ、焼き尽くす献げ物として献げられていた。
Quaesivit eum postea Moyses, et combustus fuerat: Et iratus est Moyses ad filios Aaron Eleazar et Ithamar, qui superfuerant, dicens: Quare non manducastis, quod pro peccato immolatum est in loco sancto?
PL 16, 1228Cのちにモーセがそれを探したが、焼かれてしまっていた。モーセは、生き残っていたアロンの子エレアザルとイタマルに怒って言った。「なぜ、罪のために屠られたものを、聖なる場所で食べなかったのか」。
Quoniam quidem sancta sanctorum sunt, hoc vobis dedi manducare; ut auferatis peccatum Synagogae: et intus manducandum esse, sicut mihi praeceptum est, ait.
PL 16, 1228C「それは聖なるものの中の聖なるものだからである。会堂の罪を取り除くために、私はこれを汝らに食べるよう与えた」。また、私に命じられたとおり、内で食べなければならなかった、と彼は言う。
Cum ergo iratum eum vidisset Aaron, placide respondit ei: Si hodie obtulerint pro peccato suo holocausta sua contra Dominum, et acciderint mihi talia; manducabo quod pro peccato obtulerunt hodie? Numquid placebit Domino?
PL 16, 1228Cそこで、アロンは、彼が怒っているのを見て、穏やかに答えた。「もし今日、彼らが自分の罪のために、自分たちの焼き尽くす献げ物を主に対して献げ、私にそのようなことが起こったなら、今日、罪のために献げられたものを私は食べるだろうか。主に喜ばれるだろうか」。
Et audivit Moyses, et placuit illi (Levit. X, 16, et seq.) . Quid ista significent, consideremus. 4. Nihil peccare solius est Dei: emendare sapientis est, et corrigere erratum, et poenitentiam gerere peccati. Id tamen est difficile in hac vita hominum.
PL 16, 1228Cモーセはそれを聞き、それは彼の気に入った(レビ記10:16以下)。これらが何を意味するかを考察しよう。4. 何も罪を犯さないことは、神のみに属する。誤りを正し、罪の悔い改めを行うのは、賢者に属する。だが、人間のこの生においては、それは難しい。
Quid enim tam rarum, quam ut invenias virum qui seipsum coarguat, et factum condemnet suum? Rara itaque confessio de peccato, rara poenitentia, rara in hominibus verbi ejus assertio.
PL 16, 1229A実に、自分自身を責め、自らの行いを断罪する人を見いだすことほど稀なことがあろうか。ゆえに、罪の告白は稀であり、悔い改めは稀であり、人々の中でその言葉を主張することは稀である〔verbi ejus の ejus が誰を指すかは定かでない。神と取った〕。
Repugnat enim natura, repugnat verecundia: natura, quia omnes sub peccato; et qui carnem gerit, culpae obnoxius est. Ergo repugnat natura carnis et illecebra saeculi innocentiae integritatique.
PL 16, 1229A実に、本性が逆らい、慎みが逆らう。本性が逆らうとは、すべての人が罪の下にあり、肉をまとう者は咎に陥りやすいからである。ゆえに、肉の本性と世の誘惑は、無垢と無傷さに逆らう。
Repugnat etiam verecundia; quia erubescit unusquisque propriam culpam fateri, dum praesentia magis, quam futura cogitat.
PL 16, 1229A慎みもまた逆らう。各人は、将来のことよりも現在のことを思うので、自らの咎を告白することを恥じるからである。
5. Studebat autem Moyses peccati vacuam reperire animam, ut exuvias erroris deponeret, et nuda culpae sine ullo sui pudore discederet: sed non invenit, quia cito impetus irrationabilis praevenit, et flamma quaedam celerrimi motus animam depascitur, atque exurit ejus innocentiam; praeponderant enim futuris praesentia, et violenta moderatis, et plura potioribus, et jucunda seriis, et asperis mollia, et tristibus laeta, et illecebrosa rigidioribus, et praepropera tardioribus.
PL 16, 1229A5. モーセは、罪から空になった魂、誤りの抜け殻を脱ぎ捨て、咎から裸になって、自分に少しの恥じらいもなく去るような魂を、見いだそうと努めていた。だが見いだせなかった。理性なき衝動がすぐに先回りし、きわめて速い動きのいわば炎が魂を食い荒らし、その無垢を焼き尽くすからである。実に、現在のものが将来のものに、激しいものが穏やかなものに、多いものがより優れたものに、快いものが真剣なものに、柔らかいものが厳しいものに、楽しいものが悲しいものに、誘惑的なものが厳格なものに、性急なものがゆっくりしたものに勝るのである。
Velox enim est iniquitas, quae ad nocendum occasiones suggerit; quia veloces pedes ejus ad effundendum sanguinem (Psal. XIII, 3) : lenta autem virtus omnis et diuturna cunctatrix, ante judicat, et adorienda inspicit.
PL 16, 1229B実に不法は速い。それは害をなす機会を差し出すからである。「その足は血を流すのに速い」(詩篇13:3)からである。他方、徳はすべて遅く、長く逡巡する。先に判断し、取りかかるべきことを吟味する。
Ita mens boni speculatrix consiliorum suorum est, priusque examinat quid decorum atque honestum: iniquitas vero opere cogitationi antevertit.
PL 16, 1229Bこうして、善い人の精神は自らの熟慮を見極める者であり、何がふさわしく誉れあるかをまず吟味する。他方、不法は、行いが思考に先立つ。
Pigra igitur et verecunda est poenitentia; quia premitur, et revocatur praesentium pudore; solis enim intendit futuris, quorum spes sera, tardior fructus, et ideo petitio ipsa tardior.
PL 16, 1229Bゆえに、悔い改めは鈍く、慎み深い。現在のものへの恥じらいによって押さえられ、呼び戻されるからである。悔い改めはただ将来のものにのみ向かい、その希望は遅く、実りはいっそう遅く、したがって願いそのものもいっそう遅いのである。
6. Inter haec spei et virtutis molimina praecurrit impudentia, et specie praesentium poenitentia excluditur, et tamquam exuritur affectus ejus, et hujusmodi aboletur intuitus.
PL 16, 1229B6. こうした希望と徳の営みのあいだに、恥知らずが先走り、現在のものの見かけによって悔い改めが締め出され、その情はいわば焼き尽くされ、この種の眼差しは消し去られる。
Quaerit eam Lex, et non invenit; ambusta est enim fervore et fumo iniquitatis, et indignatio quaedam legis movetur. Dicit Moyses devorandam fuisse poenitentiam in sanctis sanctorum, sacerdotes quasi segniores increpat.
PL 16, 1229C律法は悔い改めを探すが、見いだせない。それは不法の熱と煙で焼かれており、律法のいわば憤りが動くのである。モーセは、悔い改めは聖なるものの中の聖なるもののうちで食い尽くされるべきだったと言い、祭司たちを、やや怠慢であるかのように叱責する。
Respondit Aaron providum debere esse judicium sacerdotale, nec facile malesanae conscientiae committendum id muneris; ne fiat error priore deterior. Vase enim fetido vel oleum vel vinum facile corrumpitur ac deterioratur.
PL 16, 1229Cアロンは答えた。祭司の裁きは慎重であるべきであり、この務めを、病んだ良心に安易に任せてはならない。誤りが前より悪くならないためである、と。実に、悪臭を放つ器では、油もぶどう酒も容易に腐り、悪くなるからである。
7. Quomodo autem poterat, ubi ignis alienus erat, peccatum exuri; et hoc sub conspectu Domini, cui et occulta sunt cognita? Numquid potest placere Domino, si quis cum adhuc versetur in iniquitatibus, et injustitiam corde inclusam teneat, dicat se agere poenitentiam?
PL 16, 1229C7. だが、異なる火があるところで、罪はどうして焼き尽くされえたであろうか。しかもそれは、隠れたことも知っている主の目の前でである。ある人が、なお不法の中に身を置き、不義を心に閉じ込めたまま、自分は悔い改めていると言うなら、それが主に喜ばれえようか。
Simile est ac si quis aeger se sanum simulet, magis aegrotabit: quia nihil ei prodesse potest simulatio sanitatis; cum verbo adumbretur, non ullo fulciatur virtutis subsidio.
PL 16, 1229Dそれは、病人が自分は健康だと装うのに似ており、いっそう病むだろう。健康の装いは、何も益にならないからである。それは言葉で描かれるだけで、徳の助けの支えを何も受けていない。
8. Ignis itaque alienus est libido, ignis alienus est omne injustae incendium cupiditatis, ignis alienus est omnis ardor avaritiae. Hoc igni nemo mundatur, sed exuritur.
PL 16, 1229D8. ゆえに、情欲は異なる火であり、不正な欲望の燃え立ちはすべて異なる火であり、貪欲の熱はすべて異なる火である。この火によって清められる者はなく、焼き尽くされるのみである。
Nam ubi iste ignis alienus est, si quis in conspectu se offerat Domini, ignis eum coelestis absumit, sicut Abiud et Nadab, quos exussit ignis coelestis pariter cum iis quae pro peccato sacris fuerant oblata altaribus.
PL 16, 1230A実に、この異なる火があるところで、誰かが主の面前に自らを献げるなら、天の火がその者を焼き尽くす。アビウとナダブがそうであった。天の火は、聖なる祭壇に罪のために献げられていたものとともに、二人を焼いた。
Qui ergo vult mundare peccatum suum, ignem a se removeat alienum. Illi soli igni se offerat, qui eulpam, non hominem exurit. 9. Qui sit iste ignis, audi dicentem quia Jesus baptizat in Spiritu sancto et igni (Matth. III, 11) .
PL 16, 1230Aゆえに、自分の罪を清めようと望む者は、異なる火を自分から遠ざけよ。人ではなく咎を焼く、その火にのみ自らを献げよ〔底本は eulpam。culpam と読む。ミーニュの脚注 c は、若干の写本が qui culpam in homine exurit(人のうちの咎を焼く)とすることを記す〕。9. この火が何か、聞け。イエスは聖なる霊と火で洗礼を授ける、と語る者の言葉を(マタイ3:11)。
Hic est ignis, qui siccavit haemorrhoissae per duodecim annos sanguinem profluentem (Matth. IX, 20) . Hic est, qui peccatum Zachaei abstulit dicentis quod dimidium bonorum suorum daret pauperibus, et si cui quidquam abstulit, redderet quadruplum (Luc. XIX, 8) .
PL 16, 1230Aこれこそ、十二年間血を流し続けていた長血の女の血を乾かした火である(マタイ9:20)。これこそ、自分の財産の半分を貧しい人々に与え、もし誰かから何かを奪っていたなら四倍にして返すと言ったザアカイの罪を取り除いた火である(ルカ19:8)。
Hic est ignis, qui abstersit culpam latronis; ignis enim consumens est, qui dixit ei: Hodie mecum eris in paradiso (Luc. XXIII, 43) . Illos itaque sanavit, in quibus simplicem et puram reperit confessionem, nihil malignum, nihil fraudulentum.
PL 16, 1230Aこれこそ、盗人の咎を拭い去った火である。実に、彼に「今日、私とともに楽園にいるだろう」と言ったのは、焼き尽くす火だからである(ルカ23:43)。こうしてイエスは、素直で純粋な告白を見いだした者たち、悪意もなく欺きもない者たちを癒した。
10. Denique Judas ad remedium pervenire non potuit, cum diceret: Peccavi quod tradiderim sanguinem justum (Matth. XXVII, 54) ; quia alienum ignem volvebat in pectore suo, qui eum inflammavit ad laqueum.
PL 16, 1230B10. 実に、ユダは癒しに至ることができなかった。彼は「私は、正しい血を引き渡して罪を犯した」と言ったが(マタイ27:54)〔刷られた引照は27:54だが、語は27:4に当たる〕、異なる火を胸の内に転がしていて、その火が彼を縄へと燃え立たせたからである。
Indignus enim remedio fuit, quia non in intimo mentis conversus ingemuit, nec sedulo gessit poenitentiam; tantae enim pietatis est Dominus Jesus, ut et ipsi donaret veniam, si Christi exspectasset misericordiam.
PL 16, 1230B実に、彼は癒しにふさわしくなかった。精神の奥底で向き直って嘆くことをせず、熱心に悔い改めを行わなかったからである。主イエスはそれほどの情愛を持つのだから、もしキリストの慈しみを待ち望んだなら、彼にも赦しを与えたであろうに。
11. Hanc ergo culpam sacerdotes non auferunt, neque peccatum ejus, qui in dolo se offert, et adhuc in studio delinquendi est. Non enim possunt epulari in eo, quod plenum fraudis, et serpentis interius cicatricis est; cibus enim sacerdotis est in peccatorum remissione.
PL 16, 1230B11. ゆえに祭司たちは、この咎を取り除かない。欺きの中に自らを献げ、なお罪を犯そうと熱心である者の罪も取り除かない。実に祭司たちは、欺きに満ち、内に蛇の傷痕のあるものを食することはできないからである。祭司の食べ物は、罪の赦しにあるのだから。
Unde ait princeps sacerdotum Christus: Meus cibus est, ut faciam voluntatem Patris mei, qui in coelis est (Joan. IV, 34) . Quae est voluntas Dei, nisi ea: Cum conversus ingemueris, tunc salvus eris (Isai. XXX, 15) ? In illo ergo subdolo cibus nullus est.
PL 16, 1230Cそれゆえ、大祭司キリストは言う。「私の食べ物は、天にいる私の父の意志を行うことである」(ヨハネ4:34)。神の意志とは、「汝が向き直って嘆くとき、汝は救われるだろう」(イザヤ30:15)ということ以外の何であろうか。ゆえに、あの狡猾な者のうちには、食べ物は何もない。
Denique nec ipse epulandi suavitatem capere potest, in quo non sincera et pura conscientia est; amaritudo enim fraudis epulandi suavitatem obducit: nec permittit mala conscientia, ut reficiat et pascat obnoxium animum poenitentia.
PL 16, 1230C実に、純粋で清い良心のない者は、食する楽しみそのものを味わうこともできない。欺きの苦さが、食する楽しみを覆うからである。悪い良心は、悔い改めが罪責ある心を養い、満たすことも許さない。
12. Ideo ergo talis affectus, talis petitio, talis poenitentia non est usui aut voluptati sacerdotibus.
PL 16, 1230C12. それゆえ、そのような情、そのような願い、そのような悔い改めは、祭司たちにとって用にも快楽にもならない。
Meritoque hircus ille, qui pro peccato oblatus est in holocaustum, quia non fuit sincera hostia, exustus est (Levit. XVI, 27) ; quia in ejus sacrificio ignis alienus repertus est.
PL 16, 1230Cそして、罪のために焼き尽くす献げ物として献げられたあの雄山羊が焼き尽くされたのは、当然である。それは純粋ないけにえではなかったからである(レビ記16:27)。その犠牲に異なる火が見いだされたからである。
Non est itaque complacitum et acceptum sacrificium Deo; non est enim acceptum, nisi quod fuerit in divitiis sinceritatis et veritatis probatum.
PL 16, 1230Dゆえに、その犠牲は神に喜ばれず、受け入れられなかった。純粋さと真実の豊かさにおいて是認されたもの以外は、受け入れられないからである。
13. Ideo et alibi legis duos hircos, unum in quo sors Domini, alterum transmissionis; illum in quo sors Domini offerri atque immolari pro peccato: illum vero in quo sors transmissionis, dimitti in desertum; ut accipiat populi iniquitates, vel alicujus peccatoris (Levit. XVI, 8 et seq.) .
PL 16, 1230D13. それゆえ別の箇所でも、あなたは二頭の雄山羊を読む。一頭には主のくじ、もう一頭には送り出しのくじが当たる。主のくじの当たった雄山羊は罪のために献げられ屠られ、送り出しのくじの当たった雄山羊は荒れ野に放たれる。それは、民の不法、あるいは誰か罪人の不法を受けるためである(レビ記16:8以下)。
Sicut enim duo sunt in agro, et unus eorum assumetur, et alius derelinquetur (Matth. XXIV, 40) ; ita sunt duo hirci, unus qui ad sacrificium est utilis, alius qui in desertum dimittitur. Hic nulli usui, neque edendus, neque epulandus est sacerdotum filiis.
PL 16, 1231A実に、畑に二人いて、一人は連れて行かれ、一人は残される(マタイ24:40)ように、二頭の雄山羊がいる。一頭は犠牲のために有用であり、もう一頭は荒れ野に放たれる。後者は何の用にも立たず、祭司の子らが食べることも、食して楽しむこともない。
Sicut enim ex iis, quae alimentorum sunt, quod bonum est, editur: quod inutile aut malum, projicitur; ita et bona opera epulatoria dicimus, quia sunt esui.
PL 16, 1231A実に、食物に属するもののうち、良いものは食べられ、役に立たないもの、悪いものは捨てられるように、我々は善い業も「饗宴の業」と呼ぶ。食べるためにあるからである。
14. Non placebit ergo Domino, si manducet sacerdos sacrificium, in quod fraus sit oblationis, non sedulae confessionis sinceritas.
PL 16, 1231A14. ゆえに、祭司が、献げ物の欺きがあり、熱心な告白の純粋さがない犠牲を食べるなら、それは主に喜ばれない。
Et ideo hircus iste in desertum dimittendus est, ubi erraverunt patres nostri, erraverunt in eo, et non potuerunt ad resurrectionis terram pervenire, sed interiit a terra memoria eorum.
PL 16, 1231Aそれゆえ、この雄山羊は、荒れ野に放たれねばならない。荒れ野で我々の父祖たちはさまよい、そこでさまよって、復活の地〔底本のまま。ミーニュの脚注 c は、若干の写本が ad repromissionis terram(約束の地に)とすることを記す〕に至ることができず、彼らの記憶は地から滅んだのである。
Denique quae sint epulatoria opera, audi: Et erunt sabbata terrae vobis escae (Levit. XXV, 6) . Epulatoria enim et refectoria requies in Deo, quae facit animi tranquillitatem. Unde et nos etiam in sermone requiescamus. Vale, et nos, ut diligis, dilige; quia nos te diligimus.
PL 16, 1231B実に、饗宴の業が何であるか、聞け。「そして地の安息日は、汝らにとって食物となるだろう」(レビ記25:6)。神における安息こそ、饗宴となり回復となるものであり、心の静けさをもたらすからである。ゆえに、我々もこの語らいの中で安らごう。健やかであれ。そして、あなたがしているとおり、我々を愛してほしい。我々もあなたを愛しているのだから。
Epistola LXVIII
第68書簡PL 16, 1231BQuidnam Deus Judaeis interminatus fuerit, dicens: Ponam coelum aereum, et terram ferream. AMBROSIUS ROMULO. 1. Cum sis in agro, miror qua ratione de me quaerendum putaveris, cur dixerit Deus: Ponam coelum aereum, et terram ferream (Deut. XXVIII, 23) .
PL 16, 1231B神はユダヤ人たちに何を威嚇したのか。「私は天を青銅に、地を鉄にする」と言って。アンブロシウスよりロムルスへ。1. あなたは田舎にいながら、なぜ神が「私は天を青銅に、地を鉄にする」と言ったのかを、いかなる理由で私に尋ねるべきだと考えたのか、私は不思議に思う(申命記28:23)。
Nam species ipsa agri, et praesens fertilitas docere nos potest quanta clementia sit aeris, et coeli indulgentia, quando dignatur Deus ubertatem dare: quando autem sterilitas, quemadmodum clausa omnia, spissus aer, ut in rigorem aeris solidatus putetur.
PL 16, 1231C実に、畑の姿そのものと現在の豊かな実りが、神が豊穣を与えることをよしとするとき、空気がいかに穏やかで、天の寛大さがいかに大きいかを、我々に教えうる。他方、不毛のときは、すべてが閉ざされ、空気が濃くなり、青銅の硬さに固まったと思われるほどである。
Unde alibi habes quia in diebus Eliae clausum est coelum annis tribus et mensibus sex (III Reg. XVII, 1) . 2. Significatur igitur clausum coelum aereum esse, usum sui terris negare.
PL 16, 1231Cそれゆえ、別の箇所であなたは、エリヤの日々に天が三年と六か月閉ざされたと知る(列王記三17:1)。2. ゆえに、閉ざされた天が青銅であるとは、天が自らの用〔恵み〕を地に拒むことを意味する。
Terra quoque ferrea est, cum proventus abnuit, et jacta sibi semina tamquam hostili duritia genitali excludit arvo, quae gremio solet blandae matris fovere. Quando enim ferrum fructificat? Quando aes imbres relaxat?
PL 16, 1231C地もまた、収穫を拒み、蒔かれた種を、敵意ある硬さをもって、生み出す畑から締め出すとき、鉄である。その種は、ふつう優しい母の懐のように、地が温めるものなのに。実に鉄が実を結ぶことがあろうか。青銅が雨を緩めることがあろうか。
3. His igitur miserandam famem minatur impiis, ut qui pietatem filiorum communi omnium domino et patri exhibere nesciunt, careant nutrimento paternae indulgentiae, sit illis coelum aereum, concreto aere, et solidato in metalli rigorem, sit illis terra ferrea, partus suos nesciens, ut quod plerumque inopia habeat, discordias serens.
PL 16, 1231C3. ゆえに神は、不敬虔な者たちに、憐れむべき飢えを威嚇する。すべての者の共通の主にして父に、子としての敬虔を示すことを知らない者たちが、父の寛大さの養いを欠くように、というのである。彼らにとって天は青銅となれ、空気が固まり、金属の硬さに凝り固まって。彼らにとって地は鉄となれ、自らの産物を知らず、しばしば欠乏が伴うもの、すなわち不和を蒔くように。
Rapto enim utuntur, qui victu indigent; ut alienis dispendiis famem suam ablevent. 4. Jam si et offensa inhabitantium hujusmodi sit, ut divina commotione iis inferantur praelia, vere terra est ferrea, telorum segetibus inhorrens, et suis nuda fructibus, fecunda ad poenam, sterilis ad alimoniam.
PL 16, 1232A実に、食物に欠ける者たちは略奪に走る。他人の損失によって自らの飢えを和らげようとするのである。4. さらに、住む者たちの罪過が、神の揺り動かしによって戦いが彼らに及ぶほどのものであるなら、その地はまことに鉄であり、槍の穂という穂波で毛を逆立て、自らの実りを欠き、刑罰には実り豊かで、養いには不毛である。
Ubi autem abundantia? Ecce ego pluo vobis panes, dicit Dominus (Exod. XVI, 4) . Vale, et nos dilige; quia nos te diligimus.
PL 16, 1232Aでは、豊かさはどこにあるのか。「見よ、私は汝らにパンを降らせる」と主は言う(出エジプト記16:4)。健やかであれ。そして我々を愛してほしい。我々もあなたを愛しているのだから。
Epistola LXIX
第69書簡PL 16, 1232ARoganti quare Lex viros veste muliebri, ac mulieres virili uti prohibeat; respondet a natura id abhorrere, ut ex brutis ipsis intelligitur; feminas tamen virorum, quam viros feminarum cultum sumere tolerabilius: at legem potius esse de moribus, quam de vestibus.
PL 16, 1232A律法がなぜ男に女の衣を、女に男の衣を着ることを禁じるのかを尋ねられ、〔アンブロシウスは〕答える。それは本性が嫌うものであり、獣たち自身からもそれが分かる。ただし、女が男の装いをするほうが、男が女の装いをするより耐えうる。そして、律法はむしろ衣についてでなく、習俗について語っているのだ、と。
Post quae in eos, qui capillos crisparent, invehitur. AMBROSIUS IRENAEO, salutem. 1. Pertulisti ad me quasi filius quaesivisse aliquos de te, quid sibi velit quod tam severe Lex immundos eos dixerit, qui alieni sexus uterentur vestibus, vel viros scilicet vel mulieres; sic enim scriptum est: Non erit res viri super mulierem, neque inductur vir stolam muliebrem; quia immundus est Domino omnis, qui fecerit haec (Deut. XXII, 5) .
PL 16, 1232Bそののち、髪を縮らせる者たちを責める。アンブロシウスよりイレナエウスへ、挨拶を送る。1. あなたは、子として、ある人々があなたに尋ねたと私に伝えてきた。律法が、異性の衣を着る者、すなわち男であれ女であれ、そのような者を、あれほど厳しく汚れた者と呼ぶのは何を意味するのか、と。こう書かれているからである。「男の物は女の上にあってはならず、男は女の長衣を着て〔底本は inductur。induetur と読む。ミーニュの脚注 h はローマ版の読み Non erit vestitus viri super mulierem, neque induetur vir stola muliebri を挙げる〕はならない。これらを行う者は皆、主にとって汚れているからである」(申命記22:5)。
2. Et si vere discutias, incongruum est, quod ipsa etiam abhorret natura. Cur enim homo non vis videri esse, quod natus es? cur alienam tibi assumis speciem? cur mentiris feminam: vel tu, femina, virum? Suis unumquemque sexum induit natura indumentis.
PL 16, 1232B2. 真に吟味するなら、それは不適切である。本性自身が嫌うことだからである。なぜ、人よ、あなたは自分が生まれたとおりのものと見られたくないのか。なぜ他の姿を自分にまとうのか。なぜあなたは女を偽るのか。あるいは、女よ、あなたは男を偽るのか。本性は、それぞれの性にそれぞれの衣を着せている。
Denique diversus usus, diversus color, motus, incessus, diversae vires, diversa vox est in viro et femina. 3. Sed etiam in reliqui generis animantibus alia species leonis, alia leaenae, alia vis, alius sonus: alia tauri, alia vitulae.
PL 16, 1232C実に、男と女とでは、用い方、色、動き、歩み、力、声が異なる。3. だが、他の種類の生き物でも、獅子と雌獅子とでは姿が異なり、力も異なり、声も異なり、雄牛と若い雌牛でも同様である。
In cervis quoque quantum distat sexus, tantum discrepat species; ut eos etiam eminus possis discernere. In avibus vero etiam propius ad vestitum est inter eos et homines comparatio; in illis enim sexum naturalia ipsa indumenta discernunt.
PL 16, 1232Cシカにおいても、性が隔たるほど姿が異なり、遠くからでも見分けられるほどである。鳥においては、彼らと人間との比較は衣にいっそう近い。鳥では、自然の衣そのものが性を区別するからである。
Pavi mares speciosi, feminae non item pennarum vario pinguntur decore. Fasianis quoque diversus color, qui distinguat sexus discretionem. Quid in pullis? Quam canora vox galli, nocturnis vicibus solemne munus ad excitandum et canendum ministrans?
PL 16, 1232Cクジャクの雄は美しいが、雌は同じようには羽の多様な美しさで彩られていない。キジにおいても、性の区別を示す異なる色がある。鶏ではどうか。雄鶏の声は何と響き渡ることか、夜ごとの交替で、目覚めさせ鳴くという恒例の務めを果たして。
Numquid illa mutant speciem suam? Cur nos mutare desideramus? 4. Et quidem Graeco more influxit ut feminae virilibus quasi succinctioribus tunicis utantur.
PL 16, 1233Aそれらは自らの姿を変えるだろうか。ではなぜ我々は変えようとするのか。4. しかも、ギリシア風に、女が男のいわば裾をからげた上衣を着ることが入ってきた。
Esto tamen ut illae imitari videantur melioris sexus naturam, quid viri inferioris sexus mentiri speciem volunt? Mendacium et in verbo turpe est, nedum in habitu. Denique in templis, ubi mendacium fidei, ibi mendacium naturae.
PL 16, 1233Aそれはそれとしよう。女たちは、より優れた性の本性を模倣しているように見えるとしても、劣った性の男たちが、姿を偽ろうと望むのはなぜか。偽りは言葉でさえ恥ずべきであり、まして装いにおいては言うまでもない。実に、神殿においては、信仰の偽りがあるところに本性の偽りがある。
Illic assumere viros muliebrem vestem, gestumque femineum, sacrum putatur. Unde Lex dicit quia immundus est Domino omnis vir qui stolam muliebrem induerit.
PL 16, 1233Aそこでは、男が女の衣と女の身振りをまとうことが、聖なることと見なされている。それゆえ律法は言う。女の長衣を着る男はすべて、主にとって汚れていると。
5. Arbitror autem quod non tam de veste, quam de moribus dixerit, vel de usibus nostris atque actibus, quo alius virum, alius feminam deceat actus. Unde et Apostolus ait, quasi interpres Legis: Mulieres vestrae in Ecclesia taceant .
PL 16, 1233A5. 私は、律法が衣についてよりも、習俗について、すなわち我々の習いと行いについて、男にふさわしい行いと女にふさわしい行いが異なることについて語ったのだと考える。それゆえ使徒も、律法の解釈者のように言う。「汝らの女たちは、教会では黙っているがよい」。
Non enim permittitur eis loqui, sed subditas esse, sicut Lex dicit. Si quid autem volunt discere, domi viros suos interrogent (I Cor. XIV, 35, 36) . Et ad Timotheum: Mulier in silentio discat cum omni subjectione.
PL 16, 1233B「実に、彼女たちは語ることを許されず、律法も言うとおり、従うべきである。何かを学びたいなら、家で自分の夫に尋ねよ」(一コリント14:35, 36)。またテモテにはこう言う。「女は、あらゆる従順をもって、静かに学べ」。
Docere autem mulieri non permitto, neque dominari in virum (I Tim. II, 11, 12) . 6. Quam deforme autem virum facere opera muliebria? Ergo et pariant, ergo parturiant, qui crispant comam sicut feminae. Et tamen illae velantur, isti belligerantur.
PL 16, 1233B「私は、女が教えることも、男に対して支配することも許さない」(一テモテ2:11, 12)。6. 男が女の仕事をすることは、何と醜いことか。ならば、女のように髪を縮らせる者たちは、子を産み、産みの苦しみをも味わうがよい。しかも女たちは覆いをかぶり、彼らは武器を取って戦う。
Verum habeant excusationem, qui patrios usus sequuntur, sed tamen barbaros, ut Persae, ut Gothi, ut Armenii: major quidem est natura, quam patria.
PL 16, 1233Bしかし、父祖の慣習に従う者たちには、弁明が認められるべきだ――ただし蛮族のそれ、たとえばペルシア人、ゴート人、アルメニア人のものであるが。実に本性は祖国よりも大きいのである。
7. Quid de aliis dicemus, qui hoc ad luxuriam derivandum putant: ut calamistratos et torquatos habeant in ministerio, ipsi promissa barba, illos remissa coma?
PL 16, 1233C7. 他の者たちについては何を言おうか。彼らはこれを贅沢へと引き寄せてよいと考え、髪を巻き首飾りをつけた者たちを給仕に置き、自分たちは髭を伸ばし、彼らには髪を垂らさせている。
Merito illic non servatur castimonia, ubi non tenetur sexus distinctio; in quo evidentia naturae magisteria sunt, dicente Apostolo: Decet mulierem non velatam orare Deum?
PL 16, 1233C性の区別が守られないところで、貞潔が守られないのは当然である。そこでは自然の教えは明白なのであり、使徒もこう言っている。「女が覆いなしで神に祈るのはふさわしいか」。
Nec ipsa natura docet vos quod vir quidem si comam nutriat, ignominia est illi: mulier vero si capillos habeat, gloria est illi; quoniam quidem capilli pro velamine ei dati sunt (I Cor. XI, 13-15) . Haec sunt quae referas requirentibus. Vale, et nos ut filius dilige; quia nos te ut parentes diligimus.
PL 16, 1233C「本性自身が、汝らに教えているのではないか。男が髪を養うなら恥であり、女が髪を持つなら栄誉であると。髪は覆いの代わりに彼女に与えられているのだから」(一コリント11:13–15)。これらが、尋ねる者たちに伝えるべきことである。健やかであれ。そして、子として我々を愛してほしい。我々も親としてあなたを愛しているのだから。
Epistola LXX
第70書簡PL 16, 1233DQuemadmodum fortis animae est in bono stare, ita debilis labi, ac resurgere. Quocirca cum in Canticis processus animae robustioris describantur, in Michaeae vero prophetia lapsae conversio; eam considerandam proponit.
PL 16, 1233D強い魂には善に立ち続けることが属するように、弱い魂には倒れること、また立ち上がることが属する。それゆえ、雅歌ではより強い魂の歩みが描かれ、ミカの預言では倒れた魂の立ち返りが描かれているので、〔アンブロシウスは〕後者を考察すべきものとして提示する。
Praemissa igitur nominis Michaeae interpretatione, miseriam peccatricis animae exponit, internas correptiones narrat, addit exhortationes ac paratum Domini auxilium, felicem ejusdem immutationem aperit, et quam ei Christus largitur, fecunditatem ac tranquillitatem.
PL 16, 1234Aゆえに、ミカという名の解釈をまず述べたうえで、罪ある魂の惨めさを説き明かし、内なる叱責を語り、勧めと主の備えられた助けを加え、その魂の幸いな変化を明らかにし、キリストがその魂に与える実り豊かさと静けさを示す。
Deinde ubi repetivit non pauca ex superioribus, subjungit ejusdem animae pro sua liberatione gratiarum actiones. Post quae Horontianum ad perseverantiam exhortatur. AMBROSIUS HORONTIANO.
PL 16, 1234A次いで、前に述べたことの少なからぬ部分を繰り返したのち、その同じ魂の、解放についての感謝を付け加える。そののち、ホロンティアヌスに堅忍を勧める。アンブロシウスよりホロンティアヌスへ。
1. Prophetae quidem congregationem gentium, atque Ecclesiae annuntiarunt aedificationem futuram; sed tamen quia in Ecclesia non solum fortium animarum jugis profectus, verum etiam infirmarum lapsus, et rursus conversio est: ideo possumus ex propheticis libris colligere quemadmodum aut praeclara illa et fortis anima sine ulla gradiatur offensione, aut infirmior labatur, aut lapsa reparet, ac reformet gradum.
PL 16, 1234A1. 預言者たちは、諸国民の集まりと、将来の教会の建設を告げた。しかし教会には、強い魂の絶えざる前進だけでなく、弱い魂の倒れ、そして再びの立ち返りもあるので、預言の書から我々は、あの輝かしく強い魂がいかにつまずきなく歩むか、あるいはより弱い魂がいかに倒れるか、あるいは倒れた魂がいかに歩みを立て直し、改めるかを、集めることができる。
2. Itaque sicut in Canticis canticorum beatae illius animae continuos processus legimus, ita in Michaea, de quo nobis propheta sermo exortus est, consideremus lapsae conversionem.
PL 16, 1234B2. それゆえ、雅歌においてあの幸いな魂の絶えざる前進を読むように、我々のあいだで話題となったこの預言者ミカにおいて、倒れた魂の立ち返りを考察しよう。
Non enim otiose te movit: Et tu, Bethleem, domus Ephrata (Mich. V, 2) , quod dictum est ab hoc propheta. Quomodo enim potest domus furoris esse, ubi Christus natus est? Hoc enim exprimunt locorum vocabula, sed illustrant operationum mysteria.
PL 16, 1234B実に、この預言者によって言われた「そして汝、ベツレヘム、エフラタの家よ」(ミカ5:2)は、あなたを無益に動かしたのではない。キリストが生まれたところが、どうして憤りの家でありえようか。場所の名はこのことを表すが、それは業の奥義によって明らかにされるのである。
3. Ac primum consideremus quid interpretationis in Latino habeat Michaeas. Significat autem, Quis a Deo: vel, ut alibi invenimus, Quis iste, Morathi filius, id est, haeredis (Mich. I, 1) .
PL 16, 1234C3. まず、ミカがラテン語でどのような解釈を持つかを考えよう。それは「神からの者は誰か」〔Quis a Deo の取り方は定かでない。このように取った〕を意味し、あるいは我々が別の箇所で見いだすように、「この者は誰か、モラティの子、すなわち相続人の子」を意味する(ミカ1:1)。
Quis autem haeres, nisi Filius Dei, qui ait: Omnia mihi tradita sunt a Patre meo (Matth. XI, 27) ; et cum ipse esset haeres, nos esse voluit cohaeredes?
PL 16, 1234Cでは、相続人とは、神の子でなくて誰か。彼は言う。「すべては私の父から私に委ねられた」(マタイ11:27)。そして自らが相続人でありながら、我々を共同相続人にしようと望んだ。
Merito quis iste, non e populo unus, sed electus ad gratiam Dei, in quo loquitur Spiritus sanctus, qui prophetare coepit in diebus Joathan, et Achaz, et Ezechiae regum Juda (Mich. I, 1) .
PL 16, 1234Cこの者は誰か、というのは当然である。民の一人ではなく、神の恩寵に選ばれ、その中で聖なる霊が語る者である。彼は、ユダの王ヨタム、アハズ、ヒゼキヤの日々に預言し始めた(ミカ1:1)。
Quo ordine significatur visionis profectus; a malis enim regibus ad boni regis pervenit tempora. 4. Et ideo quoniam anima afflicta sub malis ante laborabat regibus, quem processum conversionis suae habeat, considerandum videtur.
PL 16, 1234Cこの順序によって、幻の前進が示される。悪しき王たちから善き王の時代に至っているからである。4. そして、苦しめられた魂が以前は悪しき王たちのもとで労していたので、その魂が自らの立ち返りの歩みをどのように進めるかを考察すべきと思われる。
Destructa erat quasi infirmior, et omnis munitio ejus facta erat via transeuntium, et incursus passionum, luxuria resoluta, ac deliciis, contrita erat, ac relegata a facie Domini: Turris ejus squalida erat, quae posita est, ut in Esaiae cantico legimus (Esai. V, 2) , in medio florentis vineae.
PL 16, 1235A魂は、いわばより弱いものとして、打ち壊されていた。その防備はすべて、通り過ぎる者たちの道となり、情念の襲撃を受けた。贅沢と歓楽に弛緩し、砕かれ、主の面前から追放されていた。その塔は荒れ果てていた。我々がイザヤの歌に読むとおり(イザヤ5:2)、花盛りのブドウ畑の真ん中に建てられた塔である。
Squalet etenim turris, quando vitis arescit, et ovis sua errat: regrediente autem vitis viriditate, vel ove, resplendet; nihil enim squalidius iniquitate, nihil splendidius justitia.
PL 16, 1235A実に、ブドウの木が枯れ、その羊がさまようとき、塔は荒れ果てる。ブドウの緑が戻り、あるいは羊が戻るとき、塔は輝く。不法ほど荒れ果てたものはなく、正義ほど輝かしいものはないからである。
5. Ad hanc turrim revocatur ovis, quando anima revocatur a lapsu, et in illa ove Christi regnum redit, quod est initium: quia ipse est initium et finis (Apoc. I, 8) , vel initium salutis; sed tamen corripitur prius, eo quod tam graviter erraverit, et dicitur ei: Ut quid cognovistis mala? numquid rex non erat tibi (Mich. IV, 9) ?
PL 16, 1235A5. この塔に、羊は呼び戻される。魂が倒れから呼び戻され、その羊のうちにキリストの国が戻るとき、それは始まりである。彼こそ始まりであり終わりである(黙示録1:8)。あるいは、救いの始まりである。だが、あれほど重くさまよったので、まず叱責され、こう言われる。「なぜ汝らは悪を知ったのか。汝には王がいなかったのか」(ミカ4:9)。
Hoc est, habebas regem, qui te regeret, et tueretur, deviare a justitiae tramite non debuisti, nec relinquere vias Domini, qui tibi rationabiles sensus impertivit.
PL 16, 1235Aすなわち、あなたを治め守る王がいたのに、あなたは正義の小道から外れてはならなかったし、あなたに理性ある感覚を分け与えた主の道を捨ててはならなかった、ということである。
Ubi erant cogitationes tuae, ubi consilia, quibus praevidere injustitiam, propulsare iniquitates insito tibi vigore potuisti? Cur comprehenderunt te dolores ut parturientis (Ibid.) ; ut parturires iniquitates, et pareres injustitias?
PL 16, 1235Aあなたの思いはどこにあったのか。あなたに生来備わった力で、不義を予見し、不法を退けえたはずの熟慮はどこにあったのか。「なぜ、産みの苦しむ女のような痛みが汝を捕らえたのか」(ミカ4:9)。それは、あなたが不法を孕み、不義を産むためであったのか。
Nullus enim major est dolor, quam is qui peccati mucrone vulnerat conscientiam: neque ullum gravius est onus, quam peccatorum sarcina, et pondus flagitiorum. Deprimit animam, curvat usque ad terram, ne se erigere possit.
PL 16, 1235A実に、罪の切っ先で良心を傷つける痛みほど大きな痛みはなく、罪の荷、悪行の重みほど重い負担もない。それは魂を押さえつけ、地にまで曲げ、自らを起こすことができないようにする。
Gravia, fili, gravia nimis delictorum pondera. Denique illa in Evangelio mulier, quae curvata erat, speciem praetendens animae laborantis, a Christo potuit solo erigi (Luc. XIII, 11) .
PL 16, 1235A子よ、罪の重みは重い、あまりに重い。実に、福音書の、腰の曲がったあの女は、労苦する魂の姿を示しており、ただキリストによってのみ起こされえた(ルカ13:11)。
6. Huic ergo animae dicitur: Viriliter age, et appropinqua, filia Sion, ut parturias (Mich. IV, 10) . Dolores enim parturientis tribulationem operantur, tribulatio patientiam, patientia probationem, probatio spem, spes autem non confundit in aeternum (Rom. V, 3, 4) .
PL 16, 1235C6. それゆえ、この魂に言われる。「雄々しくあれ。シオンの娘よ、近づいて、産め」(ミカ4:10)。実に、産む女の痛みは患難を生み、患難は忍耐を、忍耐は試練を、試練は希望を生み、希望は永遠に失望させない(ローマ5:3, 4)。
Simul egeritur atque excluditur omne quod adversum est bonis moribus; ne residentia ejus frutescant semina, atque in novos iterum germinent partus. 7. Nec otiose dantur ei cornua et ungulae; ut conterat omnes manipulos areae, sicut vitulum Libani (Mich. IV, 13) .
PL 16, 1235C同時に、善い習俗に逆らうものはすべて、掻き出され、締め出される。その残りの種が実を結び、再び新たな産みへと芽吹くことのないようにである。7. 魂に角と蹄が与えられるのも、無益ではない。打穀場のすべての束を、レバノンの子牛のように砕くためである(ミカ4:13)。
Nisi enim manipuli contriti fuerint, paleae ventilatae, fructus apparere interiores et absolvi nequeunt. Comminuat igitur atque excutiat prius anima proficiens passionum superflua; ut fructus suos demonstrare possit in ipsa segete.
PL 16, 1235D実に、束が砕かれ、籾殻が風で吹き分けられなければ、内なる実りは現れ、解き放たれることができない。ゆえに、進歩する魂は、まず情念の余計なものを砕き、振るい落とせ。実りの畑そのものにおいて、自らの実りを示しうるようにである。
Quanta adversa sunt, quae partus impediant bonos! Haec prius exstirpanda sunt; ne his fructifera internecentur animae sata.
PL 16, 1235D善い実りを妨げる敵対するものは、何と多いことか。これらはまず根こそぎにされねばならない。さもなくば、これらによって、魂の実り豊かな蒔かれたものが滅ぼされてしまう。
8. Tunc etiam illud prospicit providus animae consultor, ut concludat eam in voluptatibus suis, atque intercludat ejus cupiditates, ne in iis delectetur.
PL 16, 1236A8. そのとき、賢慮ある魂の助言者は、このことも見通す。すなわち、魂を快楽の中に閉じ込め、その欲望を遮断して、それらを喜ばないようにするのである。
Utiles enim sunt correptiones parentis, qui non parcit virgae; ut obedientem praeceptis salutaribus praestet animam filii sui (Prov. XIII, 24) . Virga enim visitat, sicut legimus: Visitabo in virga iniquitates eorum (Psal. LXXXVIII, 33) .
PL 16, 1236A実に、鞭を惜しまない親の叱責は有益である。子の魂を、救いの命令に従順なものとして示すためである(箴言13:24)。鞭は訪れる。我々が読むとおりである。「私は鞭によって彼らの不法を訪れる」(詩篇88:33)。
Itaque qui virga maxillam percutit Israeliticae animae, erudit eam ad disciplinam patientiae Dominica correptione. Nemo enim desperare debet, quicumque corripitur atque arguitur; qui enim diligit filium, corripit (Eccli. XXX, 1) . Nemo de remedio diffidat.
PL 16, 1236Aこうして、イスラエルの魂の頬を鞭で打つ者は、主の叱責によって、その魂を忍耐の訓練へと教える。叱責され、咎められる者は、決して絶望してはならない。「子を愛する者は、叱責する」(集会の書30:1)。誰も癒しを疑ってはならない。
9. Ecce tibi ubi domus furorem videntis erat, ibi domus panis est: ubi crudelitas, ibi pietas: ubi poena innocentium, ibi universorum redemptio, sicut scriptum est: Et tu, Bethleem, domus Ephrata, non es minima inter principes Juda; ex te enim exibit Princeps in Israel (Mich. V, 2) .
PL 16, 1236A9. 見よ、あなたに、憤りを見る者の家であったところが、パンの家となる。残酷があったところに情愛が、罪なき者たちの刑罰があったところにすべての人の贖いがある。こう書かれているとおりである。「そして汝、ベツレヘム、エフラタの家よ、汝はユダの首長たちの中で最も小さくはない。汝から、イスラエルを治める君主が出るだろう」(ミカ5:2)。
Bethleem domus panis est, Ephrata domus furorem videntis. Hoc habet interpretatio istorum nominum. In Bethleem natus est de Maria Christus: eadem autem Bethleem, quae Ephrata (Luc. II, 6) .
PL 16, 1236Bベツレヘムはパンの家であり、エフラタは憤りを見る者の家である。これらの名の解釈はそうである。ベツレヘムでマリアからキリストは生まれた。そのベツレヘムは、エフラタと同じである(ルカ2:6)。
In domo igitur furoris generatus est Christus: et ideo jam non domus furoris, sed domus panis, quia panem recepit eum, qui descendit de coelo (Joan. VI, 50) .
PL 16, 1236Bゆえに、憤りの家でキリストは生まれた。したがって、もはや憤りの家ではなく、パンの家である。天から降ったパンを受け入れたからである(ヨハネ6:50)。
Domus autem furorem videntis est Ephrata; quia illic Herodes dum Christum requirit, perimi statuit infantulos; unde Vox in Rama audita est Rachel plorantis filios suos (Matth. II, 18) .
PL 16, 1236B他方、憤りを見る者の家はエフラタである。そこでヘロデはキリストを探しながら、幼子たちを殺すと決めたからである。それゆえ、「ラマで声が聞こえた。ラケルが自分の子らのために泣いている」(マタイ2:18)。
10. Sed jam nemo timeat, quia requies illa quam quaerebat David (Psal. CXXXI) , audita est in Ephrata, inventa est in campis silvae.
PL 16, 1236C10. だが、もはや誰も恐れなくてよい。ダビデが探し求めたあの安息(詩篇131)は、エフラタで聞かれ、森の野で見いだされたからである。
Tunc adhuc silva erat nationum congregatio: sed posteaquam in Christum credidit, fructuosa facta est (Luc. I, 42) , quia benedicti ventris fructum recepit.
PL 16, 1236C当時、諸民族の集まりはなお森であった。しかしキリストを信じて後、実り豊かなものとなった(ルカ1:42)。祝福された胎の実を受け入れたからである。
Mortua est ergo Rachel parturiens (Gen. XXXV, 19) ; quia jam tunc quasi patriarchae uxor furorem Herodis videbat, qui nec minusculae aetati pepercit.
PL 16, 1236Cゆえに、ラケルは産みの苦しみの中で死んだ(創世記35:19)。すでにそのとき、族長の妻として、幼い年齢の者さえ容赦しなかったヘロデの憤りを見ていたからである。
Simul quia in Ephrata peperit Benjamin specie superiorem, mysterio posteriorem, Paulum scilicet, qui antequam generaretur, non minimos dolores matri praestitit, cujus filios persequebatur.
PL 16, 1236C同時に、エフラタでラケルは、象りにおいては先の、奥義においては後のベニヤミンを産んだからである。すなわちパウロであり、彼は生まれる前に、その子らを迫害したことで、母に少なからぬ痛みを与えた。
Et illic mortua et sepulta est; ut nos commortui et consepulti cum Christo, in Ecclesia resurgamus. Inde enim alia interpretatione, vel fecundata, vel repleta fructibus, Ephrata significatur.
PL 16, 1236Cそこで彼女は死に、葬られた。我々が、キリストとともに死に、ともに葬られ、教会の中で復活するためである。それゆえ、別の解釈では、エフラタは、豊かにされた、あるいは実りで満たされたものを意味する。
11. Hic tamen, id est, in libro prophetico invenimus ὀλιγοστὸς εἶ, id est, in paucioribus es. In Matthaeo autem: Et tu Bethleem, domus Juda, non es in paucioribus (Mich. V, 2) . Ibi domus Juda, hic domus Ephrata: in quo verborum discrepantia, non sensuum est.
PL 16, 1236D11. しかしここ、すなわち預言の書に、我々は「汝は小さい」〔ギリシア語。底本はギリシア語で引く〕、すなわち「汝は、より少ない者たちの中にいる」を見いだす。他方マタイには、「そして汝、ベツレヘム、ユダの家よ、汝はより少ない者たちの中にいない」とある(ミカ5:2)。あちらはユダの家、こちらはエフラタの家である。そこにあるのは語の不一致であって、意味の不一致ではない。
Nam et Judaea interior vidit furorem, et exterior pertulit. Et in paucioribus est; quia pauci sunt, qui intrant in domum panis per angustam viam. Et non est in paucioribus, id est, de proficientibus, quae Christum non agnovit.
PL 16, 1237A実に、内なるユダヤも憤りを見、外なるユダヤも耐えた。彼女は少ない者の中にいる。パンの家に狭い道を通って入る者は少ないからである。また、彼女は少ない者の中にいない。すなわち、進歩する者たちの中にいない。キリストを認めなかったユダヤはそうなのである。
Nec minima est, quae est domus benedictionis, et divinae gratiae receptaculum: et in eo minima, cui is qui aliquid confert Christo, videtur deferre.
PL 16, 1237A祝福の家であり、神の恩寵の受け皿であるそれ〔ベツレヘム〕は、最も小さいものではない。それでいて、キリストに何かを与える者がそれを差し出しているように見える相手であるという点では、最も小さいものである〔et in eo minima, cui … の構文は定かでない。次のマタイ25:40 の「最も小さい者」になぞらえた言い方と取った〕。
Et qui appetit Ecclesiam, Christum appetit; in quovis minimo enim Christus aut laeditur, aut honoratur, secundum quod ipse ait: Quod enim uni horum minimorum fecistis, mihi fecistis (Matth. XXV, 40) .
PL 16, 1237A教会を求める者は、キリストを求める。実に、どんな最も小さい者においても、キリストは傷つけられ、あるいは誉れを受けるからである。彼自身が言うとおりである。「実に、これらの最も小さい者の一人に汝らがしたことは、私にしたのである」(マタイ25:40)。
12. Ipsam autem Bethleem esse quae est Ephrata, docet lectio Genesis, ubi ait: Mortua est autem Rachel, et sepulta est in via Ephrata, ipsa est Bethleem (Gen. XXXV, 19) .
PL 16, 1237A12. ベツレヘムそのものがエフラタであることは、創世記の読みが教える。そこにはこうある。「ラケルは死んで、エフラタの道に葬られた。それがベツレヘムである」(創世記35:19)。
In via sepultura est sanctae Rachel, quae typus fuit Ecclesiae, ut transeuntes dicant: Benedictio Domini super vos (Psal. CXXVIII, 8) ; et: Venientes venient in exsultatione (Psal. CXXV, 6) .
PL 16, 1237B道に聖なるラケルの墓がある。彼女は教会の予型であった。通り過ぎる人々が言うためである。「主の祝福が汝らの上にあれ」(詩篇128:8)。また、「来る者たちは、歓喜のうちに来る」(詩篇125:6)。
13. Omnis itaque anima, quae recipit panem illum descendentem de coelo, domus panis est, hoc est, panis Christi, quae habitantis in se panis coelestis firmamento alitur, et corde confirmatur. Unde et Paulus ait: Omnes enim unus panis sumus (I Cor. X, 17) .
PL 16, 1237B13. ゆえに、天から降るあのパンを受け入れるすべての魂は、パンの家、すなわちキリストのパンの家である。その魂は、自らのうちに住む天のパンの力によって養われ、心を強められる。それゆえパウロも言う。「実に、我々は皆、一つのパンだからである」(一コリント10:17)。
Omnis anima fidelis Bethleem est, sicut Jerusalem dicitur, quae pacem et tranquillitatem habet superioris Jerusalem, quae in coelo est. Verus panis est, qui fractus et comminutus satiavit universos. 14. Quinta autem traditio habet, Domus panis.
PL 16, 1237Bすべての信仰ある魂はベツレヘムである。ちょうど、天にある上のエルサレムの平和と静けさを持つ魂が、エルサレムと呼ばれるように。まことのパンとは、割かれ砕かれて、すべての人を満たしたパンである。14. 第五の伝承〔Quinta traditio。旧約のギリシア語訳のうち「第五」と呼ばれる訳を指すと取った〕は「パンの家」と読む。
Beth enim domus est, leem panis dicitur. De aliorum traditionibus propter perfidiam Judaicam, ne ipsi se redarguerent, vel ab ipsis praeteritum putamus, vel sublatum ab aliis.
PL 16, 1237C実に、ベト〔beth〕は家であり、レーム〔leem〕はパンと言われる。他の伝承については、ユダヤ人の背信のために、彼ら自身が自分を論駁することにならないよう、彼ら自身に見逃されたか、他の者たちによって取り除かれたと、我々は考える。
15. De Juda quoque tribu esse Bethleem docet lectio in Judicum libro, quia vir ille levita accepit sibi concubinam de Bethleem Juda, et irata est ei concubina ejus, et rediit in domum patris sui in Bethleem Juda (Judic. XIX, 2) .
PL 16, 1237C15. ベツレヘムがユダ族の町であることは、士師記の読みが教える。あのレビ人の男は、ユダのベツレヘムから自分に妾を迎えたが、その妾は彼に怒り、ユダのベツレヘムの父の家に帰った(士師記19:2)。
16. Egressus itaque Christus a diebus saeculi; tunc enim nobis incipit saeculum, quando dies salutis, et egressus ad currendam viam dedit Israel. Usque ad tempus parientis (Psal. XVIII, 7) .
PL 16, 1237C16. こうして、キリストの出立は世の日々からである〔egressus … a diebus saeculi の文は崩れているらしく、ミカ5:2 の「その出立は世の日々から」を指すと解した。ミーニュの脚注 d は、ローマ版が Et egressus ejus ab initio, a diebus saeculi(その出立は初めから、世の日々から)とすることを記す〕。実に、救いの日々と、道を走るための出立とがイスラエルに与えられるとき、そのとき世が我々にとって始まるのである。「産む女の時まで」(詩篇18:7)〔刷られた引照の詩篇18:7 は直前の「道を走るための出立」(詩篇18:6–7 の語)に当たり、「産む女の時まで」はミカ5:3 の語である〕。
Cui advenit Christus, advenit fecunditas, advenit partus (Mich. V, 3) ; sicut advenit Ecclesiae, quae peperit plures, quam quae filios habebat: et peperit septem, id est, legitimos, tranquillos, pacificos.
PL 16, 1238Aキリストが来る者のもとには、実り豊かさが来、産みが来る(ミカ5:3)。教会に来たのと同じである。教会は、子を持っていた女よりも多くを産み、七人を産んだ、すなわち正統で、穏やかで、平和をもたらす者たちを。
Incipit ergo concipere anima, et formari in ea Christus, quae receperit adventum ejus, et pascitur in divitiis ejus; ut nihil ei desit, ut videntes etiam eam aliae animae revertantur ad viam salutis.
PL 16, 1238Aゆえに、彼の到来を受け入れ、その豊かさのうちに養われる魂は、身ごもり始め、その内にキリストが形づくられ始める。何も欠けることのないように、またほかの魂たちも、彼女を見て救いの道に立ち返るように。
17. Et erit ei pax (Mich. V, 5) , sed non potest probari nisi tentationibus. Tunc enim pax ejus estimabitur et tranquillitas; cum excluserit vanas cogitationes, vel compresserit, cum motus omnes edomuerit passionum insurgentium, cum increbuerint angustiae, persecutio, fames, periculum, gladius.
PL 16, 1238A17. 「そして彼女に平和があるだろう」(ミカ5:5)。だが、それは試みによってでなければ証されえない。彼女の平和と静けさが評価されるのは、空しい思いを締め出し、あるいは抑え込み、立ち上がる情念のあらゆる動きを従わせたとき、また、患難、迫害、飢え、危険、剣がしげく襲ったときである。
Tunc erit, inquit, pax; quia in his omnibus superamus propter eum, qui nos dilexit, quoniam confidimus in eo quia neque mors, neque vis tentationum nos ab ejus divellat charitate et separet (Rom. VIII, 35) . Tunc ergo dabit tentationes, ut justi probentur.
PL 16, 1238Aそのとき平和がある、と彼は言う。これらすべてにおいて、我々は、我々を愛した者のゆえに打ち勝つからである。彼において我々は、死も試みの力も、彼の愛から我々を引き離し、隔てることはないと信じているからである(ローマ8:35)。そのとき神は、義人が証されるために、試みを与えるのである。
Et Dominus quidem dat tentationes ea voluntate, ut neminem decipi velit: sed quia plerique vincuntur infirmi tentationibus, qui fortes sunt, probantur.
PL 16, 1238B確かに主は、誰も欺かれることを望まない意志をもって試みを与える。しかし、弱い者たちの多くが試みに打ち負かされるので、強い者たちが証されるのである。
18. Tunc illis erit ros a Domino (Mich. V, 7) , tunc requies: tunc erit anima justi, sicut catulus leonis in ovilibus pecorum (Ibid., 8) .
PL 16, 1238B18. そのとき彼らに、主からの露があるだろう(ミカ5:7)。そのとき安息があるだろう。そのとき義人の魂は、羊の囲いの中の獅子の子のようになるだろう(ミカ5:8)。
Quod Evangelico exemplo ad Christum referre non dubitaverim; quia ipse dixit: Tunc justi fulgebunt sicut sol in regno Patris sui (Matth. XIII, 43) .
PL 16, 1238B私は、これを福音書の例によってキリストに結びつけることに、ためらわない。彼自身が言ったからである。「そのとき義人たちは、自分の父の国で太陽のように輝くだろう」(マタイ13:43)。
Comprimentur enim quadrigae ejus irrationabiles scilicet impetus et motus istius corporis (Mich. V, 10) ; sedabitur illud: Foris pugnae, intus timores (II Cor. VII, 5) ; sed ubique, id est, intus et foris, tranquillitas erit: et non erit qui respondeat et resistat bonae voluntati; quia obedientia carnis, sublato pariete maceriae, cum fuerint utraque unum, omnes abolebit discordias (Ephes. II, 14) .
PL 16, 1238B実に、その戦車、すなわちこの体の理性なき衝動と動きは、抑え込まれるだろう(ミカ5:10)。「外には戦い、内には恐れ」(二コリント7:5)というあれは鎮められる。そして至るところ、すなわち内にも外にも静けさがあるだろう。善い意志に答えて逆らう者はいなくなる。肉の従順が、隔ての壁が取り除かれ、両者が一つとなったとき、あらゆる不和を廃するからである(エフェソ2:14)。
19. Si qua autem anima infirma, sicut ille secundum carnem Israel, titubaverit, et ab illa Christi charitate persecutionibus turbata se aliquantulum separarit, corripitur atque arguitur quasi infida, quasi ingrata, quasi incredula, quae liberata a vanitatibus saeculi, in eas respiciendo reciderit: a qua non munera, non taurorum sacrificia; sed tantummodo ut bonum cognosceret, justitiam faceret, postulatum est.
PL 16, 1238C19. だが、もし弱い魂が、肉によるあのイスラエルのようによろめき、迫害に動揺して、あのキリストの愛から少し離れるなら、その魂は、不忠実な者、恩知らずな者、不信仰な者として叱責され、咎められる。世の空しさから解放されながら、それらを顧みて再び落ちた魂である。その魂に求められたのは、賜物でも、雄牛のいけにえでもなく、ただ善を知り、正義を行うことだった。
Renuntiatum est (inquit) tibi, homo, quid sit bonum, aut quid Dominus exquirat a te, nisi ut facias judicium et justitiam, et diligas misericordiam, et paratus sis ire cum Domino tuo (Mich. VI, 8) .
PL 16, 1239A彼は言う。「人よ、何が善か、主が汝に何を求めるかは、汝に告げられた。ただ、裁きと正義を行い、慈しみを愛し、汝の主とともに歩む備えをすることである」(ミカ6:8)。
Sed quia non servavit haec illa infirmior anima, ideo Dominus ait: Heu me, quia factus sum sicut qui colligit stipulam in messe, et sicut racemum in vindemia (Mich. VII, 1) ?
PL 16, 1239Aしかし、そのより弱い魂はこれらを守らなかったので、主は言う。「ああ、私は、収穫のときに刈り株を集める者のように、ブドウの収穫のときに房の残りを拾う者のようになった」(ミカ7:1)。
Audiens ergo haec propheta, in quo loquebatur Deus, ait ad illam animam: Heu me anima! quod non est plenus timoris a terra. Vel si ipse Dominus dicit, miseratus futuras pro peccatis ultiones, atque pro nostris erroribus ingemiscens.
PL 16, 1239Aこれを聞いて、その中で神が語っていた預言者は、あの魂に言う。「ああ、私は、魂よ。地には、恐れに満ちた者がいない」〔ミカ7:2 の語。「恐れに満ちた者」は神を畏れる者の意と取った〕。あるいは、主自身が言うのである、罪のゆえに来るべき報復を憐れみ、我々の誤りを嘆いて。
20. Audiens haec anima, quia seminum suorum fructus non colliget, nullum, messe amissa, firmamentum inveniet sui, premet olivam, et unctionem laetitiae non habebit, neque bibet vinum jucunditatis.
PL 16, 1239A20. この魂は、聞く。自分の種の実りを集められず、収穫を失って自分を支えるものを何も見いだせず、オリーブを搾っても喜びの油を持たず、楽しみのぶどう酒を飲むこともないであろう、と。
Cognoscens etiam in operibus carnis omnia plena sanguinis, plena circumscriptionis, fraudum, fallaciae, ficta officia pietatis, compositas simulationes, et inimicos sibi omnes qui in domo sunt; ideoque proximi sibi corporis motus cavendos, qui sunt graves animae nostrae adversarii; convertitur, et de Deo sperare incipit, et intelligens vere inimicam sibi carnem existere, ait ad eam: Noli supergaudere mihi, inimica mea, quia cecidi: sed resurgam; quia si sedero in tenebris, Dominus illuminabit me (Ibid., 8) .
PL 16, 1239Bまた、肉の業の中に、すべてが血に満ち、欺瞞、詐欺、偽りに満ち、偽りの情愛の務め、取り繕った見せかけがあり、家の者たちが皆、自分にとって敵であることを知る。それゆえ、自分に最も近い体の動きは警戒すべきで、それが我々の魂の重大な敵であることを知り、魂は向き直り、神に望みを持ち始める。そして、肉が真に自分の敵であると悟って、これに言う。「私の敵よ、私が倒れたことを私に対して喜ぶな。私は再び立ち上がる。たとえ暗闇に座っても、主が私を照らすからである」(ミカ7:8)。
21. Considerans etiam insultare sibi aliquam potestatem, quae resistebat sibi; ne meliorem sequeretur viam: et inequitare, quod tradita esset in interitum carnis (I Cor. V, 5) ; ut diversis attereretur malis, quae vel a Domino propter peccatorum solutionem decernerentur, vel ab iniquo propter invidiam conversionis; ut ad se revocaret afflictam, dicit adhuc: Iram Domini sustinebo; qui vel lapsam castigat, vel tibi potestatem affligendi dedit: quia peccavi, sustinebo tamen, donec justificet ipse causam meam (Mich. VII, 9) .
PL 16, 1239B21. また、ある権力が自分に侮りを加え、より善い道に従わないよう自分に逆らい、自分が肉の滅びに引き渡されたことを嘲って踏みにじっているのを考えて(一コリント5:5)――それは、魂が様々な悪に打ち砕かれるためであり、その悪は、罪の償いのために主が定めたものか、あるいは回心を妬む不義の者が定めたものである。その者は、苦しめられた魂を自分に呼び戻そうとしている――、魂はなお言う。「私は主の怒りを耐える」。その主は、倒れた者を懲らしめるか、あるいは汝〔敵〕に苦しめる権能を与えた〔tibi は、魂に逆らう権力への語りかけと取った〕。「私は罪を犯したのだから、それでも耐える。主自ら私の訴えを義とするときまで」(ミカ7:9)。
Nisi enim confessa fuero, et exsolvero pretia iniquitatum mearum, non potero justificari. Cum autem fuero justificata, solvens duplicia peccata: Educet judicium meum, deponens indignationem; quia satisfactum sententiae est.
PL 16, 1239C「実に、私が告白せず、私の不法の代価を支払わなければ、私は義とされえない」。だが、義とされたなら、二倍の罪を償い終えたものとして、「彼は私の裁きを導き出し」、憤りを捨てる。判決が果たされたからである。
Educet me ad lumen, ut videam justitiam ejus (Ibid.) , et aspiciam delectationem ejus. Videbit hoc lumen reconciliationis meae inimica mea, id est, diaboli nequitia; et operietur confusione, quae nunc dicit: Ubi est Dominus Deus tuus (Ibid., 10) ?
PL 16, 1239C「彼は私を光へ導き出し、私は彼の正義を見る」(ミカ7:9)。そして彼の歓喜を仰ぎ見る。私の和解のこの光を、私の敵、すなわち悪魔の邪悪が見るであろう。そして恥辱で覆われるであろう。その敵は今、「汝の神、主はどこにいるのか」と言っている(ミカ7:10)。
Videbit in me misericordiam ejus, videbit pietatem ejus. 22. Et ideo non audiamus eum, quando sumus in adversis aliquibus saeculi; cum aut dolor corporis est, aut filiorum amissio, vel caeterarum necessitudinum: non audiamus, inquam, dicentem: Ubi est Dominus Deus tuus?
PL 16, 1240A彼は私の中に、その慈しみを見、その情愛を見るであろう。22. それゆえ、世の何らかの逆境にあるとき、体の痛みがあるとき、子らを失うとき、あるいはその他の絆を失うとき、我々は彼の言葉を聞くまい。聞くまい、と私は言う、「汝の神、主はどこにいるのか」と言う彼の言葉を。
Tunc ejus tentationes cavendae sunt, cum gravis urget dolor, tunc animam aegram avertere studet.
PL 16, 1240A重い痛みが迫るとき、そのとき彼の試みを警戒すべきである。そのとき彼は病んだ魂を背かせようと努めるからである。
23. Ergo anima, quae illum non audierit insidiantem sibi, videns postea mirabilia Dei, videns se in coelo, diabolum autem sicut colubrum reptantem in terrestribus, gratulabitur dicens: Quis Deus sicut tu, auferens peccata, et transferens impietates (Ibid., 18) ?
PL 16, 1240A23. ゆえに、自分に待ち伏せするあの者に聞かなかった魂は、のちに神の驚くべき業を見、自分が天にいるのを見、他方、悪魔が蛇のように地上のもののあいだを這っているのを見て、喜びつつ言うであろう。「汝のような神は誰か、罪を取り除き、不敬虔を移す神は」(ミカ7:18)。
Qui non fuisti memor indignationis tuae: sed sicut in mari mersisti omnes iniquitates nostras, sicut Aegyptium plumbum, et redisti ad misericordiam voluntarius, quam gemino contulisti munere, dimittens peccata, atque abscondens, secundum quod scriptum est: Beati quorum remissae sunt iniquitates, et quorum tecta sunt peccata (Psal. XXXI, 1) !
PL 16, 1240B「汝は、汝の憤りを心に留めなかった。むしろ、海に沈めるように、エジプトの鉛のように、我々のすべての不法を沈めた。そして汝は自ら進んで慈しみに立ち返った。それを汝は二重の賜物として与えた。罪を赦し、かつ覆うことによってである。こう書かれているとおりである。『不法を赦された者たち、罪を覆われた者たちは幸いである』(詩篇31:1)」。
Alia enim sanguine Filii tui abluis, alia donas nobis; ut bonis operibus et confessionibus nostros errores tegamus. Quod ergo ait: Auferens peccata, ad remissionem pertinet; quia penitus ea tollit,, ita ut non sint quorum memor non erit.
PL 16, 1240B「実に、あるものを汝は汝の子の血で洗い、あるものを我々に赦す。我々が善い業と告白によって、我々の誤りを覆うためである」。それゆえ、彼が「罪を取り除き」と言うのは、赦しに属する。完全にそれらを取り去り、神がもはや心に留めないものは存在しないも同然になるからである。
Quod vero ait: Transferens iniquitates; eo quod confitentibus nobis lapsus nostros, et obumbrantibus eos bonae operationis fructu referantur in auctorem culpae, et peccati incentorem.
PL 16, 1240B他方、彼が「不法を移し」と言うのは、我々が自らの倒れを告白し、善い業の実りでそれを覆うとき、それが咎の張本人、罪を煽る者に帰せられるからである。
Quid enim aliud agit, qui culpam fatetur, nisi ut adversantis nequitiae spiritalis dolo se et malitia transductum probet? 24. In eo itaque gratias agit anima ista; quia et aufert Dominus peccata, et transfert iniquitates, et demergit in profundo maris.
PL 16, 1240C実に、咎を告白する者は、自分が敵対する霊的な邪悪の欺きと悪意によって誘い出されたことを示す以外の何をしていようか。24. その点で、この魂は感謝する。主が罪を取り除き、不法を移し、海の深みに沈めたからである。
Quod potest et ad baptismum referri, quo Aegyptius mergitur, Haebraeus resurgit: et quo altitudine sapientiae, et bonorum operum abundantia tegantur peccata superiora, per divitias misericordiae Dei nostri, qui memor promissionis suae, quam dederat Abrahae, haeredem ejus animam non est passus perire.
PL 16, 1240Cこれは洗礼にも関連づけられうる。洗礼においてエジプト人は沈められ、ヘブライ人は起き上がる。また、先の罪が、知恵の深さと善い業の豊かさによって覆われる。それは、アブラハムに与えた約束を心に留めた我々の神の、慈しみの豊かさによる。神は、その相続人たる魂が滅びるのを許さなかった。
25. Et illa quidem anima hoc revocatur modo. Tu autem, fili, qui a primo flore pueritiae es haeres Ecclesiae, quae te suscepit et tenet, perseverato in proposito, memor gratiae Dei et muneris, quod per impositionem suscepisti manuum mearum; ut et in hoc gradu, sicut in ministerio sacro, fidem tuam demonstres atque industriam, et exspectes remunerationem Domini Jesu. Vale, et nos ut filius dilige; quia nos te diligimus.
PL 16, 1240C25. そしてあの魂は、そのようにして呼び戻される。だが子よ、あなたは、幼年期の最初の花から教会の相続人であり、教会があなたを受け入れ、保っている。決意を貫け。神の恩寵と、私の按手によって受けた賜物を心に留めよ。この位階においても、聖なる奉仕においてと同じく、あなたの信仰と勤勉を示し、主イエスの報いを待て。健やかであれ。そして、子として我々を愛してほしい。我々もあなたを愛しているのだから。
Epistola LXXI
第71書簡PL 16, 1241APost varios gradus, queis anima lapsa sese reparat, supra descriptos, hic animae fidelis a Christo susceptio, eruditio et consummatio considerantur; ostenditurque in Christi itineribus diversos ejusdem animae progressus designari. AMBROSIUS HORONTIANO.
PL 16, 1241A上に述べた、倒れた魂が自らを立て直す様々な段階のあと、ここでは、信仰ある魂がキリストに受け入れられ、教えられ、完成されることが考察される。そして、キリストの旅路に、その魂の様々な前進が表されていることが示される。アンブロシウスよりホロンティアヌスへ。
1. Superiore epistola de ea anima sermonem contulimus, quae itineris sui devios aliquos habuerit anfractus, ut vetus Israel secundum carnem fluctuans; quia et ipse liberabitur per Domini nostri Jesu Christi gratiam, cum intraverit plenitudo gentium (Rom. XI, 25) : licet ista leviore errore conversione sese reformaverit.
PL 16, 1241B1. 前の書簡で我々は、旅路で何らかの外れた曲がり角を経た魂について語った。肉によるかつてのイスラエルが揺れ動いたようにである。彼もまた、諸国民の充満が入るとき、我々の主イエス・キリストの恩寵によって解放されるだろう(ローマ11:25)。もっとも、あの魂は、より軽い誤りののち、回心によって自らを立て直したのである。
Hac vero epistola de Ecclesiae filia nobis sermo sit, quam Dominus Jesus quemadmodum primo susceperit, erudierit, consummaverit in suo Evangelio, consideremus.
PL 16, 1241Bだが、この書簡では、我々の語りは教会の娘についてであるべきである。主イエスが、その娘を、自らの福音書において、いかにまず受け入れ、教え、完成させたかを考察しよう。
2. Suscepit itaque eam primo tuendam in confusione positam; exsul enim paradisi (Gen. III, 23) ubi nisi in confusione degeret anima uniuscujusque hominis? deduxitque eam in Bethleem (Matth. II, 1) .
PL 16, 1241B2. すなわち、主はまず彼女を、恥辱の中に置かれたまま、守るために受け入れた。実に、楽園を追放された者として(創世記3:23)、各人の魂は、恥辱の中でなければどこで過ごしえようか。そして主は彼女をベツレヘムに導いた(マタイ2:1)。
Jam profectus susceptae animae significatur, quod ascendit ad domum panis, in qua famem fidei et sterilitatem nesciat.
PL 16, 1241Bすでに、受け入れられた魂の前進が示されている。信仰の飢えと不毛を知ることのない、パンの家に登ったことにである。
De nostrarum animarum genere et ordine loquor, quibus nos vivimus et movemur, non de aliqua specialiter; non enim de proprietate et specie alicujus, sed de genere, ut dixi, animarum disputandum putamus.
PL 16, 1241C私が語るのは、我々がそれによって生き動く、我々の魂の類と順序についてであり、特定の誰かの魂についてではない。実に、誰かの固有の性質や種についてでなく、前に言ったように、魂の類について論じるべきだと考えるからである。
3. Descendit in Aegyptum Christus (Ibid., 14) , patrocinium et ductum nostrae animae ferens, inde rediit in Judaeam.
PL 16, 1241C3. キリストはエジプトに下った(マタイ2:14)。我々の魂の庇護と導きをもたらしつつ。そこからユダヤに戻った。
Fuit in deserto (Matth. IV, 1) , fuit in Capharnaum, fuit juxta fines Zabulon, circa maritima, transivit per sata, fuit in Bethphage, fuit in Ephraem, in Bethania; inde transivit in paradisum, ubi se capiendum dedit, passus est in Golgotha.
PL 16, 1241C荒れ野にいた(マタイ4:1)。カファルナウムにいた。ゼブルンの境の近く、海辺のあたりにいた。畑の中を通った。ベトファゲにいた。エフライムにいた。ベタニアにいた。そこから楽園〔ヨハネ18:1 の、主が捕らえられた園を paradisus と呼ぶ〕に移り、そこで捕らえられるままに身を任せ、ゴルゴタで苦しみを受けた。
4. Omnes isti processus animae nostrae sunt, per quos exercitata gratiam piae institutionis invenit.
PL 16, 1241C4. これらの歩みはすべて我々の魂のものであり、それらを通して鍛えられて、魂は敬虔な教育の恩寵を見いだす。
Nam posteaquam exclusa de paradiso conditio humana in Adam et Eva, in castellum relegata est, vagari coepit huc atque illuc, errabunda circumferens vestigia sine ullo delectu: sed tempore complacito sibi exinanivit se Dominus Jesus, ut exsulem in se susciperet, et veteri reformaret gratiae.
PL 16, 1241C実に、楽園から追い出されたアダムとエバにおける人間の境遇は、砦に追放されたのち、方々をさまよい始め、何の選びもなくさまよう足取りを巡らせた。しかし、自らの意にかなう時に、主イエスは自らを空しくし、追放された者を自らのうちに受け入れ、古い恩寵へと立て直した。
Itaque inventam recurso anfractu erroris revocavit ad paradisum, ut Evangelii docet lectio.
PL 16, 1242Aこうして主は、誤りの曲がり角を戻りつつ見いだした彼女を、楽園へと呼び戻した。福音書の読みが教えるとおりである。
5. Per sata eam duxit, ut jejunam pasceret, primum in deserto, deinde in Capharnaum, agri non urbis incolatu: deinde juxta fines Zabulon, circa nocturna profluvia, id est, prophetarum obscuriora aenigmata; ut disceret praetendere ad fines gentium, quo omnes convenirent, nec timeret fluctus vitae hujus et procellas; quia habet Christus naves Tharsis (III Reg. X, 22) , intelligibiles scilicet, quae percurrant mare, et ad templi constructionem pias merces advehant.
PL 16, 1242A5. 主は彼女を畑の中を通して導き、飢えた者を養った。まず荒れ野で、次いでカファルナウムで、町ではなく畑の住人として。次にゼブルンの境の近く、夜の流れのあたりで、すなわち預言者たちのより暗い謎のあたりで。それは、彼女が諸国民の境にまで進み、そこにすべての人が集うことを学び、この生の波と嵐を恐れないためである。キリストはタルシシの船を持っているからである(列王記三10:22)。すなわち知解される船であり、海を駆け抜け、神殿の建設のために敬虔な商品を運んで来る。
In hujusmodi navibus navigat Christus, et in puppi tamquam bonus gubernator tranquillo quiescit mari: commoto excitatur, et increpat ventos, ut suis tranquillitatem refundat (Matth. VIII, 26) .
PL 16, 1242Aこのような船にキリストは乗り、艫で善き舵取りのように、静かな海では休み、荒れると目覚めて風を叱り、自らの者たちに静けさを返す(マタイ8:26)。
Transiens quoque ad gentes, hanc animam liberat, quae Legis vinculis tenebatur; ne transiret ad nationum consortia.
PL 16, 1242Bまた、諸国民のもとへ渡って、律法の鎖に捕らわれていたこの魂を解放する。諸民族の交わりに移らぬようにである。
6. Venit in Bethaniam, in locum obeditionis, ideo ibi mortuus suscitatur: cum enim caro subdita fuerit animae, tunc jam non quasi mortua jacet in sepulcro suo conditio humana, sed resuscitatur per gratiam Christi: ibi etiam se pro Dei nomine passioni discit offerre (Joan. XI, 17 et seq.) .
PL 16, 1242B6. 彼はベタニア、従順の場所に来る。それゆえそこで死者がよみがえらされる。実に、肉が魂に従うようになるとき、人間の境遇はもはや死者のように墓に横たわらず、キリストの恩寵によってよみがえらされるのである。そこで魂はまた、神の名のために苦難に身を献げることを学ぶ(ヨハネ11:17以下)。
De loco obeditionis, ut Joannes docet (Joan. XII, 1) , in Ephraem ducitur, id est, ad bonorum fructuum fecunditatem: inde in Bethaniam reducitur, id est, obedientiam; semel enim quae piae subjectionis fructum gustaverit, servare eam, et in ea probari saepius nequaquam recusat.
PL 16, 1242B従順の場所から、ヨハネが教えるとおり(ヨハネ12:1)、エフライムに導かれる、すなわち善い実りの豊かさへ。そこからベタニアへ、すなわち従順へ連れ戻される。実に、敬虔な服従の実りを一度味わった魂は、それを守り、その中でたびたび証されることを断じて拒まないからである。
7. Unde jam probata Hierosolymam venit, digna quae sit in templum Dei, in qua Christus habitaret. Denique sedens super pullum asinae Dominus Jesus cum gratulatione et gaudio innocentis suscipitur aetatis (Ibid., 14) .
PL 16, 1242C7. こうして、すでに証されて、エルサレムに来る。神の神殿にふさわしい、キリストが住むにふさわしい魂として。実に、主イエスは驢馬の子に乗り、罪なき年ごろの者たちの喜びと歓呼をもって迎えられる(ヨハネ12:14)。
8. Postea in paradiso verba vitae aeternae docentur; unde etiam Dominus se permisit capi, sicut Joannes scribit evangelista (Joan. XVIII, 8) , significans animam nostram, vel potius conditionem humanam, solutis erroris vinculis, eo unde ejecta erat in Adam, per Christum regressam.
PL 16, 1242C8. その後、楽園で永遠の生命の言葉が教えられる。それゆえ主はまた、福音書記者ヨハネが書くとおり、捕らえられることを許した(ヨハネ18:8)。それは、我々の魂、あるいはむしろ人間の境遇が、誤りの鎖を解かれ、アダムにおいて追い出された所へ、キリストを通して戻ったことを示す。
Unde et latroni illi confitenti dicitur: Amen, amen dico tibi, hodie mecum eris in paradiso (Luc. XXIII, 42, 43) .
PL 16, 1242Cそれゆえ、告白するあの盗人にも言われる。「アーメン、アーメン、私は汝に言う、今日、私とともに楽園にいるだろう」(ルカ23:42, 43)。
Ille dixerat: Memento mei, cum veneris in regnum tuum; Christus non de regno respondit, sed ad causam: Hodie mecum eris in paradiso, id est, reformandum est ante quod amissum est, postea conferendum id quod augendum est, ut per paradisum ad regnum perveniatur, non per regnum ad paradisum.
PL 16, 1242C彼は言っていた。「汝が汝の国に来るとき、私を思い出せ」。キリストは国についてでなく、事柄に即して答えた。「今日、私とともに楽園にいるだろう」と。すなわち、まず失われたものが立て直されねばならず、あとで、増し加えられるべきものが与えられるべきである。楽園を通って国に至るのであって、国を通って楽園に至るのではない。
9. Servatur discipulis, quod plus conferatur pro laboribus, ideoque incolatum promisit, regnum distulit.
PL 16, 1242D9. 弟子たちには、労苦に対してより多くが与えられるよう、取っておかれる。それゆえ、キリストは住まいを約束し、国は延期した。
Itaque is qui sub ictu mortis convertitur, et confitetur Dominum Jesum, mereatur incolatum paradisi: qui vero multo ante se exercuit, et Christo militavit, acquisivit populorum animas, pro Christo se obtulit, habeat paratum stipendiis suis Dei regnum, cujus se remuneratione donatum gaudeat.
PL 16, 1243Aこうして、死の打撃のもとで回心し、主イエスを告白した者は、楽園の住まいにふさわしいとされるがよい。他方、はるか前から自らを鍛え、キリストのために戦い、諸民族の魂を獲得し、キリストのために自らを献げた者は、その報酬として備えられた神の国を持つがよい。そしてその報いを賜ったことを喜ぶがよい。
Ideoque Petro dicitur: Tibi dabo claves regni coelorum (Matth. XVI, 19) . Ex latrocinio conversus requiem habet, in apostolatu probatus accepit potestatem.
PL 16, 1243Aそれゆえ、ペトロに言われる。「私は汝に天の国の鍵を与える」(マタイ16:19)。盗みから回心した者は安息を得、使徒職において証された者は権能を受けた。
10. Haec est anima Evangelica, haec est de gentibus, haec filia Ecclesiae, longe melior e cursu, quam illa ex Judaea projecta, ad Dominum Jesum, et ad superiora se bonis consiliis et operibus attollens, quam suscepit in Golgotha Christus.
PL 16, 1243A10. これが福音の魂であり、これが諸国民から出た魂であり、これが教会の娘である。その歩みにおいて、ユダヤから投げ出されたあの魂よりはるかに優れ、善い熟慮と業によって、主イエスへ、より高いところへと自らを引き上げる。キリストはその魂をゴルゴタで受け入れた。
Ibi Adae sepulcrum; ut illum mortuum in sua cruce resuscitaret. Ubi ergo in Adam mors omnium, ibi in Christo omnium resurrectio. Vale, fili, et nos dilige; quia nos te diligimus.
PL 16, 1243Bそこにアダムの墓がある。キリストは自らの十字架で、あの死んだ者をよみがえらせるためである。ゆえに、アダムにおいてすべての人の死があったところで、キリストにおいてすべての人の復活がある。健やかであれ、子よ。そして我々を愛してほしい。我々もあなたを愛しているのだから。
Epistola LXXII
第72書簡PL 16, 1243BRogabant aliqui cur Deus cum in Testamento veteri circumcisionem instituerit, eam abrogaverit in novo? cur etiam de illa omnino legem tulerit, cum ipsa puerum in discrimen adduceret? cur tandem in ea corporis parte fieri voluerit?
PL 16, 1243Bある人々が尋ねた。神は旧約で割礼を定めておきながら、なぜ新約でそれを廃したのか。また、割礼が幼児を危険にさらすのに、なぜそれについて律法を定めたのか。さらに、なぜ体のその部分で行われることを望んだのか、と。
Primum igitur ut illis satisfaciat, qui erant a fide alieni; reponit circumcisionem a sapientibus viris, plurimisque populis usurpatam esse, nec deesse rationem, cur octavo die celebraretur.
PL 16, 1243Bそこでまず、信仰と縁のなかった人々を満足させるため、〔アンブロシウスは〕答える。割礼は賢者たちと多くの民によって行われてきたものであり、八日目に行われる理由にも事欠かない。
Deinde christianos docet in illa signum fuisse redemptionis, ac proinde ubi pretium hujus solutum est, illam omitti jam debuisse. Tum haereticos legem de fundendo sanguine calumniantes ostendit passionem Domini simul damnare.
PL 16, 1243C次に、キリスト教徒たちに、割礼の中に贖いの印があり、したがってその代価が払われたとき、割礼はもはや省かれるべきであったと教える。さらに、血を流すことについての律法を非難する異端者たちに、主の受難もまた同時に断罪することになると示す。
Hinc eos refellit qui fidei circumcisionem obfuisse criminabantur, sicut et illos, qui partem corporis, quae naturalis esset, argutabantur non esse recidendam. Postremo pluribus de occulta christianorum circumcisione disputatis, eos ad externam probat non obligari.
PL 16, 1243Cここから、割礼が信仰の妨げになったと責める者たちを論駁し、また、自然に備わった体の部分は切り取るべきでないと理屈をこねる者たちをも論駁する。最後に、キリスト教徒の隠れた割礼について多く論じたのち、彼らが外面的な割礼に縛られないことを証する。
AMBROSIUS CONSTANTIO. 1. Non mediocris plerosque movet quaestio, qua causa circumcisio et veteris Testamenti auctoritate quasi utilis imperetur, et novi testamenti magisterio quasi inutilis repudietur (Act. XV, 10) ; cum praesertim Abraham primus oraculum circumcisionis celebrandae acceperit (Gen. XVII, 10) , qui diem Domini Jesu vidit, et gavisus est (Joan. VIII, 56) .
PL 16, 1243Cアンブロシウスよりコンスタンティウスへ。1. 少なからぬ人々を動かす問いがある。なぜ割礼は、旧約の権威によって有益なものとして命じられ、新約の教えによっては無益なものとして退けられるのか(使徒言行録15:10)。ことに、最初に割礼を行えという託宣を受けたのは(創世記17:10)、主イエスの日を見て喜んだアブラハムなのに(ヨハネ8:56)。
Quod utique in evidenti est, quia non corporalibus, sed spiritalibus legis divinae intenderit; et ideo veram Dominici corporis passionem in agni conspexerit immolatione.
PL 16, 1244Aこのことは、彼が体のものでなく、神の法の霊的なものに目を向けていたこと、そしてそれゆえ、主の体の真の受難を子羊の屠りに見たことから、明らかである。
2. Quid ergo dicemus secutum patrem Abraham, ut id primus institueret, quod ejus non sequeretur haereditas? aut qua ratione circumciduntur infantulorum corpora; et in ipso ortu subjiciuntur periculis, et hoc imperari oraculo; ut discrimen salutis fiat de mysterio religionis.
PL 16, 1244A2. では、父アブラハムが何に従って、彼の相続が従わないことをまず自ら定めたのだと、我々は言おうか〔構文は定かでない。このように取った〕。また、幼子たちの体が割礼を受け、誕生のまさにそのときに危険にさらされ、しかもそれが託宣によって命じられているのは、いかなる理由によるのか。救いの危険が、信心の奥義から生じるというのか。
Quid hoc significat? Latet enim causa veri, et oportuit aut aperto aliquid mysterio significari, aut non periculoso mysteriorum indicio mandari.
PL 16, 1244Aこれは何を意味するのか。実に、真の理由は隠れている。何かが明らかな奥義によって示されるか、危険を伴わない奥義の印によって命じられるべきであった。
3. Cur vero signum Testamenti divini in ea datur parte membrorum, quae visu inhonestior aestimatur? aut qua gratia ipse operator corporis nostri in ipso nostrae generationis exordio circumcidi voluit opus suum, et vulnerari, et cruentari, et abscidi partem, quam velut necessariam, qui omnia disposuit ordinate, cum caeteris membris faciendam putavit?
PL 16, 1244B3. では、なぜ神の契約の印は、見たところより恥ずべきと見なされる体の部分に与えられるのか。あるいは、我々の体の造り主自身が、我々の生まれの始まりにおいて、自らの業が割礼を受け、傷つけられ、血を流し、その部分が切り取られることを望んだのはなぜか。すべてを秩序立てて配置した者が、その部分を、他の肢体とともに必要なものとして作らねばならぬと考えたのではないか。
Aut enim praeter naturam est haec portio corporis nostri, et non oportuit habere omnes homines, quod esset praeter naturam: aut secundum naturam est, et non decuit amputari, quod secundum naturae perfectionem creatum foret; cum praesertim alieni a portione Domini Dei nostri, id praecipue irridere soliti sint.
PL 16, 1244B実に、我々の体のこの部分は、本性に反するか、そうでないか。もしそれが本性に反するなら、本性に反するものをすべての人が持つのは適切でなかった。もし本性に従うなら、本性の完全性に従って造られたものを切り取るのはふさわしくなかった。ことに、我々の主なる神の分け前に縁のない者たちが、これを特に嘲るのを常としているのだから。
Deinde cum propositum sit Deo, ut frequenter ipse testificatus est, plures ad sacrae observantiam provocare religionis, quanto magis invitarentur, si non aliqui circumcisionis ipsius aut periculo, aut opprobrio revocarentur.
PL 16, 1244Bさらに、神が、自ら何度も証したとおり、多くの人々を聖なる信心の遵守へと招くことを目的としているなら、割礼の危険や恥辱で引き止められる人々がいないなら、どれほど多くの人が招かれたことか。
4. Ergo ut ad prima redeamus, et propositum persequamur ordinem, de ipsa circumcisionis qualitate dicendum videtur. Cujus gemina debet esse defensio, quia duplex est accusatio: una quae irrogatur a gentilibus, altera quae ab iis, qui de populo Dei sunt, aestimatur.
PL 16, 1244C4. では、最初のことに戻り、定めた順序を追って、まず割礼の性質そのものについて語るべきと思われる。それには二重の弁護がなければならない。告発が二重だからである。一つは異邦人たちから加えられるもの、もう一つは神の民に属する者たちが考えるものである。
Vehementior autem gentilium, qui viros circumcisione signatos etiam opprobrio et illusione dignos arbitrantur. Sed etiam ipsorum sapientissimi quique ita circumcisionem approbant, ut electos suos erga cognoscenda et celebranda mysteria circumcidendos putent.
PL 16, 1244C異邦人たちの告発のほうがより激しい。彼らは、割礼の印を受けた男たちを、嘲りと侮辱に値するとさえ考える。しかし彼らのうちの賢者たちは皆、割礼を是認し、自分たちの選ばれた者たちが、秘儀を知り執り行うために割礼を受けるべきだと考えている。
5. Denique Aegyptii, qui et geometriae, et colligendis siderum cursibus operam intendunt suam, impium judicant sacerdotem, qui nequaquam habeat circumcisionis insigne.
PL 16, 1244D5. 実に、幾何学と星々の運行の観察に力を注ぐエジプト人たちは、割礼の印を決して持たない祭司を不敬虔と見なす。
Nam neque magici carminis sapientiam, nec geometriam, nec astronomiam judicant vim suam obtinere sine circumcisionis signaculo. Et ideo ut impetrandi vim operationi adhibeant suae, purgationem quamdam vatum suorum circumcisionis arcano celebrandam existimant.
PL 16, 1245A彼らは、呪術の歌の知恵も、幾何学も、天文学も、割礼の印なしにはその力を保たないと判断するからである。そこで、自分たちの術に成就させる力を与えるため、自分たちの占者たちの一種の清めを、割礼の秘密によって行うべきだと考える。
6. Reperimus autem in historia veterum non solum Aegyptios, sed etiam Aethiopum, et Arabum, et Phoenicum aliquos circumcisione erga suos usos.
PL 16, 1245A6. 我々は古い歴史の中に、エジプト人だけでなく、エチオピア人、アラビア人、フェニキア人の一部も、自分たちの間で割礼を用いたことを見いだす。
Et hanc putant se adhuc probandae viam servare rationis; eo quod sui corporis primitiis et sanguinis initiati, insidias daemonum, quas illi generi nostro moliuntur, exiguae partis arbitrentur consecrationibus destruendas; ut qui totius hominis saluti nituntur nocere, infirmari operationem suam putent circumcisionis sacrae vel lege, vel specie.
PL 16, 1245Aそして彼らは、これによってなお理にかなった道を守っていると考える。自分たちの体と血の初穂によって入信し、悪霊たちが我々の種族に企てる罠が、小さな部分の奉献によって打ち破られると考えるからである。全人の救いを損なおうと努める者たちは、聖なる割礼の律によって、またその姿によって、自分たちの働きが弱められると思うであろう。
Arbitror enim quod in praeteritum ipse daemonum princeps cessare suas artes erga noxiae operationis effectum aestimaverit, si ei nocere conaretur, quem signaculo circumcisionis sacrae initiatum adverteret, aut ei qui videretur in hoc saltem munere legi divinae obtemperare.
PL 16, 1245B実に私は、悪霊たちの長自身が、かつては、聖なる割礼の印によって入信したと認める者、あるいは少なくともこの務めにおいて神の法に従うと見える者を害そうとしても、有害な働きを成し遂げることに関しては自らの術が効を失うと考えていたと思う。
7. Jam qui singulorum membrorum officia diligenter expendit, non otiosam causam in hac membri hujus portiuncula aestimare poterit, qua ratione non solum circumcidatur puer, verum etiam octavo circumcidatur die; quando incipit mater pignoris nati in sanguine esse puro, quae ante octavum diem fertur in sanguine immundo sedere (Gen. XVII, 12) .
PL 16, 1245B7. さらに、個々の肢体の務めを丁寧に量る者は、この肢体のこの小さな部分に、無益でない理由を認めうるであろう。なぜ、男の子が割礼されるだけでなく、八日目に割礼されるのか。八日目の前は、母が汚れた血の中に座していると言われ、八日目に、生まれた子の母が清い血の中にいることが始まるからである(創世記17:12)。
Haec adversum eos dicta sint, qui nulla nobis unitate fidei sociantur; et ideo tamquam adversum dissidentes difficilior disputandi locus.
PL 16, 1245Cこれらは、信仰の一体性によって我々と結ばれていない人々に対して言われたことでよい。したがって、これは意見を異にする者たちに対する論証であり、論じにくい場である。
8. Responsum autem sibi hujusmodi habeant, qui credunt in Dominum Jesum, quod nudare noluimus, cum adversum opiniones gentilium disputaremus.
PL 16, 1245C8. 他方、主イエスを信じる人々は、次のような答えを自分のものとするがよい。これは、異邦人たちの見解に対して論じたときには、明らかにしたくなかったことである。
Nam si redempti sumus non corruptibilibus argento et auro, sed pretioso sanguine Domini nostri Jesu Christi (I Petr. I, 18, 19) ; quo utique vendente, nisi eo qui nostrum jam peccatricis successionis aere quaesitum servitium possidebat: sine dubio ipse flagitabat pretium, ut servitio exueret, quos tenebat obstrictos.
PL 16, 1245C実に、我々は、朽ちる銀や金によってではなく、我々の主イエス・キリストの尊い血によって贖われた(一ペトロ1:18, 19)。その売り手が誰かといえば、罪深い継承という代価で手に入れた我々の隷属を、すでに所有していた者にほかならない。疑いなく彼自身が、縛りつけていた者たちを隷属から解くための代価を要求したのである〔quo vendente の係りは定かでない。このように取った〕。
Pretium autem nostrae liberationis erat sanguis Domini Jesu, quod necessario solvendum erat ei, cui peccatis nostris venditi eramus.
PL 16, 1245C我々の解放の代価は主イエスの血であり、それは、我々の罪によって売られていた相手に、必ず支払われねばならなかった。
9. Donec igitur hoc pretium pro omnibus solveretur hominibus, quod Dominici sanguinis effusione pro omnium fuit solvendum absolutione, opus fuit singulorum sanguine, qui Lege et consuetudinis ritu, sacrae praecepta sequerentur religionis.
PL 16, 1246A9. ゆえに、すべての人のためにこの代価が支払われるまでは――それは、主の血が流されることによって、万人の赦免のために支払われるべきものであった――、律法と慣習の儀礼によって聖なる信心の命令に従う者たち一人ひとりの血が必要であった。
Sed quia pretium pro omnibus solutum est, posteaquam passus est Christus Dominus, jam non opus est, ut viritim sanguis singulorum circumcisione fundatur; cum in sanguine Christi circumcisio universorum celebrata sit, et in illius cruce omnes simul crucifixi simus cum eo, et consepulti in ejus sepulcro, complantati similitudini mortis ejus, ut ultra non serviamus peccato: Qui enim mortuus est, justificatus est a peccato (Rom. VI, 7) .
PL 16, 1246Aしかし、主キリストが苦しみを受けたのち、すべての人のために代価は支払われたので、もはや一人ひとりの血が割礼によって流される必要はない。万人の割礼はキリストの血において行われ、その十字架においてすべての者が同時に彼とともに十字架につけられ、その墓にともに葬られ、その死の似姿に植え付けられて、もはや罪に仕えないからである。「実に、死んだ者は罪から義とされたからである」(ローマ6:7)。
10. Quod si quis, ut Marcion et Manichaeus, reprehendendum Dei putat esse judicium, quia vel oraculum de circumcisione celebranda edendum putavit esse, vel legem qua sanguinis effusio mandatur; necesse est ut is etiam Dominum Jesum reprehendendum arbitretur, qui non exiguum, sed multum sanguinem pro hujus mundi effudit redemptione, et hodieque nos fundere jubet sanguinem nostrum pro tanto religionis certamine, dicens: Qui vult me sequi, tollat crucem suam, et sequatur me (Matth. XVI, 24) .
PL 16, 1246A10. もし誰かが、マルキオンとマニのように、神の判断が非難されるべきだと考えるなら――割礼を行えという託宣を出すべきだと考えたから、あるいは血を流すことを命じる律法のゆえに――、その者は必ず、主イエスも非難されるべきだと考えねばならない。彼は、この世界の贖いのために、わずかではなく多くの血を流し、今日も我々に、これほどの信心の戦いのために我々の血を流すよう命じ、こう言っているのだから。「私に従おうとする者は、自分の十字架を取り、私に従え」(マタイ16:24)。
Si autem nequaquam justa est accusatio, cum aliquis totum se pro pietate offerat, et multi sanguinis se mundet effusione; quomodo legem possumus reprehendere, exigui stillam exigentem sanguinis, cum praedicemus Dominum Jesum multi effusionem sanguinis, et totius corporis mortem imperantem?
PL 16, 1246Bもし、ある人が敬虔のために自らのすべてを献げ、多くの血を流して清められるとき、その告発が決して正しくないなら、わずかな血の一滴を要求する律法を、どうして我々が非難できようか。我々は主イエスが、多くの血を流すこと、全身の死を命じていると説いているのに。
11. Nec ipsum circumcisionis signaculum et species feriabatur, quo populus Dei velut quodam sigillo signatus corporis, discernebatur a caeteris nationibus.
PL 16, 1246C11. 割礼の印と外見も、無為に過ぎていたのではなかった。それによって神の民は、体にいわば封印を押されたかのように、他の諸民族から区別されていた。
Nunc autem Christi donatus nomine signum corporis nequaquam requirit, qui praerogativam divinae meruit nuncupationis. Quid autem absurdum si propter pietatem aliquid doloris vel laboris inferri videbatur, quo plus devotio per haec certamina probaretur?
PL 16, 1246Cしかし今や、キリストの名を与えられた者は、体の印をまったく求めない。神の名で呼ばれるという特権にふさわしいとされたからである。敬虔のために何らかの痛みや労苦が課されるように見えたとして、何の不都合があろうか。それらの戦いによって、献身がいっそう証されるのに。
Pulchrum etiam ut ab ipsis vitae incunabulis insigne religionis adolesceret, et puderet unumquemque aetatis provectioris vel labori, vel dolori cedere, quorum utrumque tenera infantia vicisset.
PL 16, 1246Cまた、人生の揺りかごのうちから信心の印が育ち、より年長の者が労苦や痛みに屈することを恥じるようになるのは、美しいことである。柔らかい幼児期がそのどちらにも打ち勝ったのだから。
12. Sed jam levi circumcisionis dolore non opus est Christiano populo, qui mortem Domini circumferens, per momenta singula fronti propriae mortis contemptum inscribit, utpote qui sciat sine cruce Domini salutem se habere non posse.
PL 16, 1246C12. しかし、軽い割礼の痛みは、もはやキリスト教徒の民には必要ない。主の死を担い歩き、瞬間ごとに自らの額に自らの死の軽蔑を刻むのだから。主の十字架なしには自分が救いを持てないと知っているからである。
Quis enim acu utatur ad praeliandum, cum telis instructus sit validioribus? 13. Jam illud quivis facile refellendum advertit, quia propositum est plerosque potuisse ad sacrae religionis provocari obsequium, nisi essent doloris timore, vel laboris contuitu revocati.
PL 16, 1247A実に、より強い武器を備えている者が、戦うのに針を用いるだろうか。13. すでにこのことも、誰でも容易に論駁しうると気づく。多くの人々が聖なる信心への服従へと招かれえたはずなのに、痛みへの恐れや労苦への顧慮によって引き戻されなければ、というのが論じられた提案である。
Et potuit hoc terrere majorem, quod infantuli plerique sustinebant sine periculo? Esto tamen aliquos infantulos Judaeorum, cum dolorem circumcisi corporis plagaeque ferventis sustinere non potuerint, defunctos fuisse: sed hoc nec caeteros deterrebat provectiori aetate robustos, et laudabiliorem faciebat eum, qui praeceptis obedisset coelestibus.
PL 16, 1247Aでは、多くの幼児が危険なく耐えていたことが、より年長の者を怯えさせえただろうか。ユダヤ人の幼児の幾人かが、割礼を受けた体の痛みと燃える傷に耐えられず死んだとしよう。だがそれは、年長で強い他の者たちを怯えさせなかったし、天の命令に従った者を、いっそう称賛に値する者とした。
14. Quod si hoc in exiguo dolore arbitrantur confessionis fuisse obstaculum, quid de martyrio dicunt? Nam si reprehendunt circumcisionis dolorem, reprehendant et martyrum mortem, per quos cumulata, non minuta religio est.
PL 16, 1247B14. もし、この小さな痛みの中に、告白の妨げがあったと彼らが考えるなら、殉教については何と言うのか。割礼の痛みを非難するなら、殉教者の死をも非難するがよい。彼らによって信心は減ったのではなく、積み上げられたのだから。
In tantum autem abest nocuisse fidei circumcisionis dolorem, ut probabiliorem fidem faciat dolor; major enim fidei gratia, si quis pro religione contemnat dolorem: et hic magis habet praemium quam ille, qui ideo dolorem voluit circumcisionis subire, ut gloriaretur in Lege et laudem ex hominibus magis quam ex Deo quaereret.
PL 16, 1247B割礼の痛みが信仰を害したどころか、痛みはむしろ信仰をいっそう是認されるものにする。実に、信心のために痛みを軽んじる者がいるなら、信仰の誉れはそれだけ大きい。そして、この者は、律法を誇り、神からよりも人々からの称賛を求めるために割礼の痛みを受けることを望んだあの者よりも、多く報いを持つのである。
15. Oportuit igitur circumcisionem ex parte fieri ante ejus adventum, qui totum circumcideret hominem; ex parte enim debuit assuescere humana conditio, quemadmodum in id, quod perfectum est, crederetur.
PL 16, 1247B15. ゆえに、割礼は、人間全体を割礼する者が来る前に、部分的に行われるべきだったのである。実に、人間の境遇は部分的に慣れるべきであり、それによって完全なものを信じるようになるためであった。
Si autem oportuit circumcidi, in qua magis parte membrorum oportuit circumcisionem fieri quam in ea, quae quibusdam videtur inhonestior?
PL 16, 1247Cさらに、割礼を受けるべきであったとして、肢体のうち、ある人々にはより恥ずべきと見えるその部分よりも、どの部分で割礼がなされるべきであっただろうか。
Ut iis quae putarentur ignobiliora esse membra corporis nostri, honestatem abundantiorem circumdarent: et quae inhonesta sunt nostra, honestatem abundantiorem haberent (I Cor. XII, 23) .
PL 16, 1247Cそれは、我々の体のより卑しいと思われる肢体に、いっそう豊かな誉れを着せるためであり、我々の恥ずべきものが、いっそう豊かな誉れを持つためである(一コリント12:23)。
Ubi enim magis vir sanguinis sui admoneri debuit, quam in ea parte, quae ministerium errori exhibet.
PL 16, 1247C実に、男は、その部分において以上に、どこで自らの血を思い起こさせられるべきであったか。それは誤りに奉仕する部分である。
16. Nunc tempus est ut et illis respondeamus qui dicunt, si ea pars corporis nostri secundum naturam est, nequaquam eam amputari oportuisse: si non est secundum naturam, non debuisse simul nasci.
PL 16, 1247C16. 今や、次のように言う人々にも答える時である。我々の体のその部分が本性に従っているなら、切り取られるべきでは決してなかった。本性に従っていないなら、ともに生まれるべきではなかった、と。
Qui quoniam tam arguti sunt, et ipsi mihi respondeant, utrum secundum naturam successio humana sit, quae generationibus adolescit, an contra naturam.
PL 16, 1247C彼らはこれほど鋭いのだから、私にも答えてほしい。生み出しによって増える人間の継承は、本性に従うのか、本性に反するのか。
Si enim secundum naturam, numquam igitur intermittenda est: et quomodo integritas virorum, virginitas puellarum, abstinentia viduarum, continentia conjugum praedicatur? Nullum ergo studium quaerendae successionis feriari debuit.
PL 16, 1247Dもし本性に従うなら、それは決して中断されるべきではない。ならば、男たちの無傷さ、少女たちのおとめの身、やもめたちの禁欲、夫婦の自制が、どうして説かれるのか。ゆえに、継承を求める努力は、どれも休まれるべきでなかったことになる。
Sed ipse auctor naturae non utique generationi obsecutus est, qui de se, cum esset in corpore constitutus, praebuit magisterium, et hortatus est discipulos ad integritatem, dicens: Sunt spadones, qui se castraverunt propter regnum coelorum; qui potest capere, capiat (Matth. XIX, 12) .
PL 16, 1248Aしかし、自然の創造者自身は、決して生殖に従わなかった。彼は、体をもって立っていたとき、自らについて模範を示し、弟子たちを無傷さへと励まして言った。「天の国のために自ら去勢した去勢者たちがいる。受け入れることのできる者は、受け入れよ」(マタイ19:12)。
17. Cum sit autem homo compositus ex corpore et anima (satis est enim interim hoc dicere, et silere de spiritu) non est in utroque idem secundum naturam: sed quod est secundum corporis naturam, id contra naturam est animae; et quod secundum naturam est animae, id contra naturam est corporis; ut si dicam quod secundum naturam est visibili, id contra naturam est ei, quod non videtur; et quod secundum naturam est ei, quod non videtur, id contra naturam est visibili.
PL 16, 1248A17. 人間は体と魂から合成されている(ここでは、霊については黙して、これだけ言えば足りる)。この二つにおいて、本性に従うことは同じではない。体の本性に従うことは魂の本性に反し、魂の本性に従うことは体の本性に反する。たとえば、見えるものにとって本性に従うことは、見えないものにとって本性に反し、見えないものにとって本性に従うことは、見えるものにとって本性に反する、と私が言うのと同じである。
Nihil ergo incongruum in hominibus Dei, si fiant aliqua contra naturam corporis, quae sint secundum animae naturam.
PL 16, 1248Bゆえに、魂の本性に従うことが、体の本性に反して行われても、神の人々のあいだで何ら不適切ではない。
18. Qui autem dicunt quoniam plures credidissent, si circumcisio non fuisset, ii sibi responsum hoc habeant, quoniam plures crederent, si martyria non fuissent: sed praestantior est fortitudo paucorum, quam remissio plurimorum.
PL 16, 1248B18. 他方、割礼がなかったならもっと多くの人が信じただろうと言う者たちは、次の答えを自分のものとするがよい。殉教がなかったなら、もっと多くの人が信じただろう。だが、わずかな者の勇気は、大多数の弛緩に優る。
Sicut autem plurima baptismatum genera praemissa sunt, quia secuturum erat verum illud unum in spiritu et aqua sacramentum baptismatis, quo totus redimitur homo: ita plurimorum circumcisio praemittenda fuit; quia secutura erat circumcisio Dominicae passionis, quam pertulit Jesus quasi Agnus Dei, ut tolleret peccata mundi (Joan. I, 36) .
PL 16, 1248B洗礼にも多くの種類が前もって置かれた。霊と水による洗礼というあの唯一の真の秘跡が後に続くはずであり、それによって人間全体が贖われるからである。それと同じく、多くの者の割礼が前もって置かれねばならなかった。主の受難の割礼が後に続くはずだったからである。イエスはそれを、世の罪を取り除く神の子羊として耐えた(ヨハネ1:36)〔刷られた引照は1:36だが、語は1:29に当たる〕。
19. Haec ideo scripsimus, ut ostenderemus quia et debuit praemitti circumcisio, quae foris est, ut et ea jam post adventum Domini jure videatur exclusa.
PL 16, 1248C19. 我々がこれらを書いたのは、外にある割礼が前もって置かれるべきであったこと、そしてそれゆえ、主の到来のあと、それが当然に退けられたと見えることを示すためである。
Nunc autem circumcisio est necessaria, quae in occulto, est, sicut Judaeus praestantior, qui in occulto, in spiritu, non littera; quoniam cum sint in uno homine duo homines, de quibus dictum est: Et si is qui foris est, homo noster corrumpitur secundum desideria erroris, sed qui intus est, renovatur de die in diem (II Cor. IV, 16) ; et alibi: Condelector enim legi Dei secundum interiorem hominem (Rom. VII, 22) ; interior est homo noster, qui est ad imaginem et similitudinem Dei factus, exterior qui figuratus e limo.
PL 16, 1248C今必要なのは、隠れたところにある割礼である。隠れたところ、霊において、文字ではないところにいるユダヤ人こそ優れているのと同じである。一人の人の内に二人の人がおり、それについて言われているからである。「外にある我々の人が、誤りの欲望に従って朽ちるとしても、内にある人は日々新たにされる」(二コリント4:16)。また別の箇所では、「実に私は、内なる人に従って、神の律法を喜ぶ」(ローマ7:22)。我々の内なる人は、神の像と似姿に従って造られた人であり、外なる人は、泥土から形づくられた人である。
Sic denique et in Genesi duas tibi creaturas hominis ostendit (Gen. I, 27) , secundo creatum hominem significans (Gen. II, 7) . 20. Sicut ergo duo homines, ita et gemina conversatio est: una interioris hominis, altera exterioris.
PL 16, 1248D実に、創世記でも彼は、あなたに人間の二つの創造を示している(創世記1:27)。第二に造られた人間を指してである(創世記2:7)。20. こうして二人の人がいるように、二重の生き方がある。一つは内なる人の、もう一つは外なる人の。
Et quidem plerique actus interioris hominis perveniunt ad exteriorem hominem, quemadmodum castimonia interioris hominis transit etiam ad castitatem corporis.
PL 16, 1249A確かに内なる人の行いの多くは、外なる人にまで及ぶ。たとえば、内なる人の貞潔が、体の貞潔にまで移るように。
Qui enim adulterium cordis ignorat, idem utique nescit corporis adulterium: non tamen etiam illud est consequens, ut qui non adulteravit corpore, non adulteraverit etiam corde, secundum illud: Quoniam qui viderit mulierem ad concupiscendum eam, jam adulteravit eam in corde suo (Matth. V, 28) .
PL 16, 1249A実に、心の姦淫を知らない者は、確かに体の姦淫も知らない。しかし、体で姦淫しなかった者が、心でも姦淫しなかったという帰結にはならない。「実に、女を見て欲望を抱く者は、すでに心の中でその女を姦淫したのである」とあるとおりである(マタイ5:28)。
Nam etsi adhuc non sit adulter corporis, tamen jam affectu adulter est. Ergo est interioris hominis circumcisio: nam qui circumciditur, totius carnis illecebras tamquam praeputium exuit; ut sit in spiritu, non in carne, et spiritu mortificet corporis sui actus.
PL 16, 1249A実に、その者は、体ではまだ姦淫者でなくとも、すでに情において姦淫者である。ゆえに、内なる人の割礼がある。割礼を受ける者は、肉全体の誘惑を、包皮のように脱ぎ捨て、肉にではなく霊にあり、霊によって自らの体の行いを殺すのだから。
21. Et haec est, quae in occulto est circumcisio, sicut Abraham ante in praeputio erat, postea factus est in circumcisione (Rom. IV, 11) .
PL 16, 1249B21. これが、隠れたところにある割礼である。アブラハムが、先には無割礼の状態にあり、のちに割礼の状態になったのと同じである(ローマ4:11)。
Sic interior homo noster, quando est in carne, tamquam in praeputio est; quando autem jam non est in carne, sed in spiritu, incipit esse in circumcisione, non in praeputio.
PL 16, 1249Bそのように、我々の内なる人も、肉にある間は、いわば無割礼の状態にある。しかし、もはや肉にではなく霊にあるとき、無割礼でなく割礼の状態に入り始める。
Sicut autem qui circumciditur, non totam carnem exuit, sed solum praeputium, ubi corruptela frequentior; ita qui in occulto circumciditur, carnem illam exuit, de qua scriptum est: Omnis caro fenum, et omnis gloria ejus, ut flos feni.
PL 16, 1249B割礼を受ける者は、肉全体を脱ぐのではなく、腐敗のより頻繁な場所である包皮だけを脱ぐように、隠れたところで割礼を受ける者は、次のように書かれているあの肉を脱ぐ。「すべての肉は草であり、その栄光はすべて草の花のようである」。
Aruit fenum, et flos ejus decidit: verbum autem Domini manet in aeternum (Esai. XL, 6, 7) . Et remanet caro, quae videbit salutare Dei, sicut scriptum est: Et videbit omnis caro salutare Dei (Luc. III, 6) . Quae sit ista caro, munda aures, ut intelligas.
PL 16, 1249B「草は枯れ、その花は散る。だが主の言葉は永遠に残る」(イザヤ40:6, 7)。そして、神の救いを見る肉が残る。こう書かれているとおりである。「すべての肉は神の救いを見るだろう」(ルカ3:6)。この肉がいかなるものか、耳を清めて悟れ。
22. Talis ergo debet esse in occulto circumcisio, ut nullam habeat comparationem cum ea, quae foris est, circumcisione.
PL 16, 1249C22. ゆえに、隠れたところの割礼は、外にある割礼とは何の比較にもならないものでなければならない。
Et ideo qui in occulto Judaeus est, ipse praestat; qui est a Juda, cujus manus supra cervicem inimicorum ejus, qui recubans requievit ut leo, et ut catulus leonis, quem laudant fratres ejus (Gen. XLIX, 8) .
PL 16, 1249Cそれゆえ、隠れたところでユダヤ人である者こそ、優れている。それは、ユダから出た者、その手が敵の首の上にあり、獅子のように身を横たえて休み、獅子の子のように、兄弟たちに称えられる者である(創世記49:8)。
Ab hoc Juda non deficit princeps; quia sermo ejus principes facit, qui non subjiciantur illecebris saecularibus, et captiventur voluptatibus istius mundi.
PL 16, 1249Cこのユダから君主は絶えない。彼の言葉が、世俗の誘惑に服さず、この世界の快楽に囚われない君主たちをつくるからである。
Et quia ipse Judas in hanc generationem venit, ideo plurimi qui postea generati sunt, praeferuntur; ut virtutum principatu gaudeant.
PL 16, 1249Cそしてユダ自身がこの世代に来たので、のちに生まれた多くの者が先に置かれる。徳の首位を喜ぶためである。
Habeamus itaque circumcisionem in occulto, et in occulto Judaeum, qui est spiritalis: spiritalis autem, utpote princeps, dijudicat omnia, ipse autem a nemine dijudicatur (I Cor. 2, 15) .
PL 16, 1249Cゆえに、我々は、隠れたところに割礼を持ち、隠れたところでユダヤ人である者、すなわち霊の人を持とう。霊の人は、君主として、すべてを判断し、自らは誰からも判断されない(一コリント2:15)。
23. Debuit ergo Legis mandata praescripto circumcisio, quae ex parte erat, cessare, posteaquam venit qui circumcisionem faceret totius hominis, et impleret circumcisionem Legis. Quis autem est iste, nisi qui dixit: Non veni legem solvere sed implere (Matth. V, 17) ?
PL 16, 1249D23. ゆえに、律法の命令において定められた、部分的であった割礼は、人間全体の割礼を行い、律法の割礼を成就する者が来たのち、終わるべきであった。この者は、こう言った者以外の誰か。「私は律法を廃するために来たのではない、成就するために来たのだ」(マタイ5:17)。
24. Quamquam si diligenter intendas, et illa sit ratio, quam jam cessare debuerit praeputii circumcisio; quia plenitudo gentium venit.
PL 16, 1249D24. もっとも、よく注意するなら、無割礼〔の肉〕の割礼がもはや終わるべきであったという理由もある〔illa sit ratio, quam … の構文は定かでない。このように取った〕。諸国民の充満が来たからである。
Non enim gentibus circumcisio mandata est, sed semini Abraham; sic enim habes in primo oraculo: Et dixit Deus ad Abraham: Tu autem Testamentum meum observabis, tu et semen tuum post te in progenies eorum.
PL 16, 1250A実に、割礼は諸国民に命じられたのではなく、アブラハムの子孫に命じられた。最初の託宣にこうあるからである。「神はアブラハムに言った。汝は私の契約を守れ、汝も、汝の後の汝の子孫も、その世代にわたって」。
Et hoc est Testamentum meum, quod observabis inter me et vos, et semen tuum post te in progenies eorum. Circumcidetur vestrum omne masculinum, et circumcidetis carnem praeputii vestri, et erit in signo Testamenti inter me et vos.
PL 16, 1250A「これが私の契約である。私と汝らの間で、汝らが守るべきものである。汝の後の汝の子孫も、その世代にわたって。汝らの男子はすべて割礼を受ける。汝らは汝らの無割礼の肉に割礼を施す。それが私と汝らの間の契約のしるしとなる」。
Infans octo dierum circumcidetur vobis, omne masculinum in progenies vestras. Vernaculus domus tuae et pecunia emptus ab omni filio alterius, qui non est ex semine tuo, circumcisione circumcidetur: et erit Testamentum meum in carne vestra, in Testamentum aeternum.
PL 16, 1250A「八日目の幼児は、汝らの間で割礼を受ける。世代ごとに、男子はすべて。汝の家で生まれた者、また汝の子孫でない他の者の子から金で買われた者も、割礼によって割礼を受ける。そして私の契約は、汝らの肉において、永遠の契約となる」。
Et incircumcisus masculus qui non circumciderit carnem praeputii sui octava die, exterminabitur anima illa de generatione illa; quia Testamentum meum transgressus est (Gen. XVII, 9 et seq.) . Hebraeus quidem negatur habere de octavo die, sicut Aquila significat.
PL 16, 1250B「そして、無割礼の男子で、八日目にその無割礼の肉に割礼を受けなかった者は、その魂はその世代から断たれる。私の契約を破ったからである」(創世記17:9以下)。ヘブライ語には八日目はないと言われる。アクィラが示すとおりである。
Sed non in Aquila omnis auctoritas, qui quasi Judaeus in littera praeteriit, nec posuit octavum diem.
PL 16, 1250Bしかし、すべての権威がアクィラにあるのではない。彼はユダヤ人のように文字面に従って通り過ぎ、八日目を置かなかったのだ。
25. Interim et octavum diem, et in signo datam circumcisionem audisti: signum autem rei majoris indicium est, indicium veritatis futurae; et datum Testamentum Abrahae et semini ejus, cui dictum est: In Isaac erit semen tuum (Gen. XXI, 12) .
PL 16, 1250B25. さしあたり、あなたは八日目と、しるしとして与えられた割礼を聞いた。しるしとは、より大きな事柄の指標、将来の真理の指標である。また、契約がアブラハムとその子孫に与えられた。その子孫についてこう言われている。「イサクにおいて、汝の子孫があるだろう」(創世記21:12)。
Ergo circumcidi licuit Judaeum, vel domi ejus natum vel pecunia ejus emptum. Non possumus derivare hoc ad alienigenam, aut proselytum, nisi fuerint in domo Abrahae nati, aut pecunia ejus empti, vel seminis ejus.
PL 16, 1250Bゆえに、ユダヤ人は、その家に生まれた者であれ、その金で買われた者であれ、割礼を受けることが許されていた。我々はこれを、外国人や改宗者に及ぼすことはできない。彼らが、アブラハムの家で生まれたか、その金で買われたか、あるいはその子孫であるのでなければ。
Denique nihil dixit de proselytis, de quibus quando voluit dicere, nominavit eos, sicut habes: Et locutus est Dominus ad Moysen, dicens: Loquere ad Aaron, et ad filios ejus, et ad omnes filios Israel, et dices ad eos: Homo, homo a filiis Israel, et a proselytis, qui sunt appositi vobis, quicumque fecerit holocaustum (Gen. XVII, 12) .
PL 16, 1250C実に、彼は改宗者について何も言わなかった。彼らについて言おうとしたときには、彼らの名を挙げた。あなたが知るとおりである。「主はモーセに語って言った。アロンとその子らに、イスラエルのすべての子らに語り、彼らに言え。イスラエルの子らの中から、また汝らに加えられた改宗者たちの中から、人が、誰であれ、焼き尽くす献げ物を献げるなら」(創世記17:12)〔刷られた引照は創世記17:12だが、語はレビ記17:8 に当たる〕。
Ubi ergo comprehendit eos, ibi Lex eos tenet: ubi oraculo non significantur, quomodo astringi videntur? Sic habes denique: Dic filiis Aaron (Levit. XVII, 1 et seq.) , quando de sacerdotibus dicit. Habes, quando et de levitis dicit.
PL 16, 1250Cゆえに、託宣が彼らを含めているところでは、律法は彼らを拘束する。託宣が彼らを示していないところで、どうして彼らが縛られると見えようか。実に、祭司たちについて言うときには、あなたは「アロンの子らに言え」(レビ記17:1以下)を見いだし、レビ人たちについて言うときも、そう見いだす。
26. Ergo omnifariam claret etiam secundum litteram Legis, quamquam Lex spiritalis sit, et secundum ipsam tamen litteram ad circumcisionem teneri non potuisse nationum populos: sed ipsam circumcisionem in signo fuisse, donec plenitudo gentium intraret, et sic omnis Israel salvus fieret, circumcisus corde, non exigua membri unius parte.
PL 16, 1250C26. こうして、律法が霊的なものであるとはいえ、律法の文字に従ってさえ、諸民族の民は割礼に縛られえなかったことが、あらゆる点で明らかである。むしろ、割礼そのものは、諸国民の充満が入り、こうして全イスラエルが救われるときまで、しるしとしてあったのであり、そのイスラエルは、心において割礼を受けた者であって、一つの肢体のわずかな部分においてではない。
Ergo satis et excusata a nobis, et exclusa est Judaeorum manens hodieque circumcisio. 27. Quod autem reprehensioni eam dicunt fuisse, vel esse gentilibus, primum non habent reprehendere ipsi, vel irridere, quod alii consortes faciunt sui.
PL 16, 1250Dゆえに、今日も続くユダヤ人の割礼は、我々によって十分に弁明され、かつ退けられた。27. 異邦人たちにとって割礼が非難の的であった、あるいは今もそうだと彼らが言うことについて、まず、彼ら自身が、他の仲間たちがすることを非難したり嘲ったりする資格がない。
Esto tamen, fuerit quod irriderent; quid hoc nos movere debet, cum ipsa crux Domini Judaeis scandalum, Graecis stultitia, nobis autem virtus Dei sit, atque sapientia (I Cor. I, 23, 24) ?
PL 16, 1251Aそれはそれとして、彼らが嘲っていたとしよう。それが我々を動かすべきだろうか。主の十字架そのものが、ユダヤ人にとってはつまずき、ギリシア人にとっては愚かさ、我々にとっては神の力、また知恵なのに(一コリント1:23, 24)。
Et ipse Dominus dixerit: Qui me confusus fuerit coram hominibus, confundar et ego eum coram Patre meo, qui est in coelis (Luc. IX, 26) ; docens nos iis, quae ridentur ab hominibus, non commovendos, si qua pro religionis obsequio deferuntur.
PL 16, 1251Aまた主自身が言った。「私を人々の前で恥じる者を、私も、天にいる私の父の前で恥じるだろう」(ルカ9:26)。信心への従順のために負わされる何かが人々に嘲られても、動揺してはならないと、我々に教えるのである。
Epistola LXXIII
第73書簡PL 16, 1251AInterroganti cur lata sit Lex, cum eam obesse Paulus indicet; respondetur inutilem eam futuram, si naturalis, quae inscribitur cordibus nostris, et in infantibus deprehenditur, servata esset: hac soluta, illam fuisse necessariam, ut excusationem tolleret peccatum manifestando, quod postmodum Christi gratia sublatum est.
PL 16, 1251A律法が与えられたのはなぜか、パウロはそれが害になると言っているのに、と尋ねられて、〔アンブロシウスは〕答える。我々の心に刻まれ、幼児にも見いだされる自然の法が守られていたなら、律法は無用であっただろう。自然の法が破られたので、あの律法は、罪を明らかにすることで弁解を取り除くために必要であった。罪はのちにキリストの恩寵によって取り除かれた、と。
AMBROSIUS IRENAEO. 1. Decursa lectione Apostoli, non perfunctorie motus es; quia audisti hodie lectum: Lex enim iram operatur: ubi autem non est Lex, nec praevaricatio (Rom. IV, 5) .
PL 16, 1251Bアンブロシウスよりイレナエウスへ。1. 使徒の書の朗読が終わったとき、あなたは並々ならず心を動かされた。今日、こう読まれるのを聞いたからである。「律法は怒りを生む。律法のないところには、背反もない」(ローマ4:5)〔刷られた引照は4:5だが、語は4:15に当たる〕。
Unde et consulendum arbitratus es cur lata sit Lex, si nihil proderat; immo oberat, quae operaretur iracundiam, et praevaricationem introduceret. 2. Et quidem secundum interrogationem tuam certum est non fuisse Legem necessariam, quae per Moysen data est.
PL 16, 1251Bそこであなたは、何の益もないどころか害になる、怒りを生み背反を持ち込む律法が、なぜ与えられたのかを、相談すべきだと考えた。2. 確かに、あなたの問いに従えば、モーセを通して与えられた律法が必要でなかったのは確かである。
Nam si naturalem legem, quam Deus creator infudit singulorum pectoribus, homines servare potuissent, non fuerat opus ea lege quae, in tabulis scripta lapideis, implicavit atque innodavit magis humani generis infirmitatem, quam elaqueavit atque absolvit.
PL 16, 1251C実に、創造者なる神が個々の人の胸に注いだ自然の法を、人々が守りえたなら、石の板に書かれたあの律法は必要でなかった。その律法は、人類の弱さを解き放ち赦すよりも、むしろ絡め取り、縛りつけた。
Esse autem legem naturalem in cordibus nostris etiam Apostolus docet, qui scripsit quia plerumque et gentes naturaliter ea, quae Legis sunt, faciunt; et cum Legem non legerint, opus tamen Legis scriptum habent in cordibus suis (Rom. II, 14) .
PL 16, 1251C自然の法が我々の心にあることは、使徒も教えている。彼は、諸国民もしばしば、本性によって律法に属することを行い、律法を読んだことがなくても、律法の業を自らの心に書かれて持っている、と書いた(ローマ2:14)。
3. Ea igitur lex non scribitur, sed innascitur: nec aliqua percipitur lectione, sed profluo quodam naturae fonte in singulis exprimitur, et humanis ingeniis hauritur.
PL 16, 1251C3. ゆえにその法は書かれるのでなく、生まれつき備わっている。何らかの読みによって受け取られるのでなく、本性のいわば流れ出る泉から、個々の人に刻まれ、人間の才から汲まれる。
Quam debuimus vel futuri judicii metu servare, cujus testis conscientia nostra tacitis cogitationibus apud Deum ipsa se prodit, quibus vel redarguitur improbitas, vel defenditur innocentia.
PL 16, 1251C我々は、来たるべき裁きへの恐れによってでも、これを守るべきであった。その裁きの証人は我々の良心であり、黙した思いのうちで神の前に自らを現し、それによって不正が咎められ、あるいは無垢が弁護される。
Itaque cum semper pateat Domino, tum maxime in die judicii manifestabitur; quando occulta cordis in examen venient, quae putabantur latere.
PL 16, 1251Dこうして、それは常に主に明らかでありながら、裁きの日に最もよく顕される。心の隠れたことが、隠れていると思われていたものが、吟味にかけられるときである。
Quorum tamen proditio, occultorum scilicet, nequaquam noceret, si lex naturalis inesset pectoribus humanis; est enim sancta, sine versutia, sine fraude, consors justitiae, expers iniquitatis.
PL 16, 1251Dただし、隠れたことの露見は、自然の法が人間の胸にあるなら、決して害にならないだろう。それは聖であり、狡猾さなく、欺きなく、正義と連れ立ち、不法を欠くからである。
4. Denique interrogemus infantiam, videamus si quod in ea crimen reperitur, si avaritia, ambitio, dolus, saevitia, insolentia. Nihil suum novit, nullos honores sibi arrogat, praeferre se alteri ignorat, fraudem nescit, vindicare sese nec vult, nec potest.
PL 16, 1251D4. では幼児期に問うてみよう。そこに何か罪が見いだされるか、貪欲、野心、欺き、残酷、傲慢が見いだされるかを見よう。幼児は自分のものを何も知らず、誉れを自らに求めず、他人より自分を上に置くことを知らず、欺きを知らず、自ら復讐しようともせず、できもしない。
Insolentia quid sit puro ac simplici nequit animo comprehendere. 5. Solvit hanc legem Adam, qui voluit sibi arrogare quod non acceperat, ut esset sicut creator et conditor suus, sic ut divinum honorem affectaret.
PL 16, 1252A傲慢が何であるかを、純粋で素朴な心は理解できない。5. この法を破ったのはアダムである。彼は、受けていないものを自分のものにしようと望み、自分の創造者、造り主のようになろうとし、神的な誉れを求めた。
Itaque per inobedientiam offensam traxit, et culpam incidit ex insolentia. Qui si non rupisset imperium, et obediens fuisset mandatis coelestibus, praerogativam naturae atque ingenitae sibi innocentiae haeredibus propriis reservasset.
PL 16, 1252Aこうして彼は、不従順によって罪過を招き、傲慢から咎に陥った。もし彼が命令を破らず、天の命令に従順であったなら、本性の特権と、自らに生来の無垢を、自分の相続人たちのために取っておいたであろう。
Ergo quia per inobedientiam praerogativa naturalis legis corrupta atque interlita est, ideo scriptum legis existimatum est necessarium; ut vel partem haberet, qui universum amiserat: et cui perierat quod nascendo assumpserat, discendo saltem cognosceret et custodiret.
PL 16, 1252Aゆえに、不従順によって自然の法の特権が損なわれ、塗り替えられたので、書かれた律法が必要と見なされた。すべてを失った者が、せめて一部を持つように、また、生まれることによって得ていたものを失った者が、せめて学ぶことによって知り、守るようにである。
Simul quia causa dejectionis ejus superbia fuit, superbia autem orta est ex praerogativa innocentiae; debuit ea Lex ferri quae subditum Deo et subjectum redderet (Rom. VII, 8) . Nam sine Lege peccatum nesciebatur, et minor erat culpa, ubi erat culpae ignorantia.
PL 16, 1252B同時に、彼の転落の原因は高慢であり、高慢は無垢の特権から生じたので、神に服従し従属する者とする律法が与えられねばならなかった(ローマ7:8)。実に、律法なしには罪は知られず、咎の無知があるところ、咎はより小さかった。
Unde et Dominus ait: Si non venissem, et locutus non fuissem iis, peccatum non haberent: nunc autem excusationem non habent de peccato (Joan. XV, 22) .
PL 16, 1252Bそれゆえ主も言う。「もし私が来ず、彼らに語らなかったなら、彼らは罪を持たなかっただろう。だが今は、彼らは罪について弁解の余地がない」(ヨハネ15:22)。
6. Lata est ergo Lex, primum ut excusationem tolleret, ne quis diceret: Peccatum nescivi; quia praescriptum non erat quid caverem. Deinde ut omnes subditos faceret Deo agnitione peccati (Rom. III, 19).
PL 16, 1252B6. こうして律法が与えられたのは、第一に、弁解を取り除くため、すなわち、「私は罪を知らなかった。何を避けるべきか定められていなかったからだ」と誰も言えないようにするためである。次に、罪の認識によってすべての人を神に服従させるためである(ローマ3:19)。
Omnes autem subditos fecit, quia non solum Judaeis data est, sed etiam gentes vocavit; proselyti enim ex gentibus sociabantur. Neque vero exceptus videri potest, qui vocatus defuit; Lex enim quos vocavit et alligavit.
PL 16, 1252Cしかし律法はすべての人を服従させた。それはユダヤ人にだけ与えられたのでなく、諸国民をも招いたからである。実に、諸国民から改宗者たちが仲間に加わった。招かれながら欠けた者が、除外されたとは見なされえない。律法は、招いた者たちを縛ったからである。
Universorum itaque culpa operata est subjectionem, subjectio humilitatem, humilitas obedientiam. Itaque quia superbia culpam contraxerat, e contrario culpa obedientiam generavit.
PL 16, 1252Cこうして、万人の咎は服従を生み、服従は謙遜を、謙遜は従順を生んだ。ゆえに、高慢が咎を招いたので、逆に、咎が従順を生み出したのである。
Unde lex scripta, quae videbatur superflua, facta est necessaria; ut peccatum peccato solveret.
PL 16, 1252Cそれゆえ、不要と見えた書かれた律法が、必要となった。罪を罪で解くためである。
7. Sed ne rursus aliquis deterreatur, et dicat incrementum peccati factum esse per Legem, et Legem non solum non profuisse, sed etiam obfuisse arbitretur; habet quo solari suam possit sollicitudinem, quia etsi per Legem superabundavit peccatum, superabundavit et gratia (Rom. V, 20) .
PL 16, 1252C7. しかし、誰かが再び怯えて、罪の増大が律法によって起こった、律法は益にならなかったどころか害になったと考えることのないように、彼の不安を慰めるものがある。律法によって罪が満ちあふれたとしても、恩寵も満ちあふれたのである(ローマ5:20)。
Quid sit hoc, intelligamus. 8. Superabundavit peccatum per Legem quia per Legem agnitio peccati (Rom. VII, 7) , et coepit mihi obesse scire id, quod per infirmitatem vitare non possem; ad cavendum enim prodest praescisse: sed si cavere non queam, obfuit nosse.
PL 16, 1252Dこれが何であるか、悟ろう。8. 罪が律法によって満ちあふれたのは、律法によって罪の認識が生じるからである(ローマ7:7)。そして、弱さのゆえに避けえないことを知ることは、私にとって害になり始めた。避けるためには、あらかじめ知ることは益になる。だが避けられないのなら、知ることは害になった。
Versa ergo Lex in contrarium, tamen ipso peccati incremento facta est mihi utilis; quia humiliatus sum. Unde et dixit David: Bonum est mihi, quod humiliatus sum (Psal. CXVIII, 71) .
PL 16, 1252Dゆえに、律法は反対の方向に向けられたが、それでも罪の増大そのものによって、私にとって有益となった。私が低くされたからである。それゆえダビデも言った。「私が低くされたことは、私にとって善い」(詩篇118:71)。
Humiliando autem me, solvi vinculum erroris superioris, quo Adam et Eva nexuerant omnem propriae seriem successionis. Unde et Dominus quasi obediens venit; ut inobedientiae et praevaricationis humanae laqueus solveretur.
PL 16, 1252D私を低くすることによって、私は、先の誤りの束縛を解いた。アダムとエバが、自分たちの継承の連なりのすべてを結びつけた束縛である。それゆえ主もまた、いわば従順な者として来た。人間の不従順と背反の罠が解かれるためである。
Itaque sicut per inobedientiam peccatum intravit, ita per obedientiam peccatum solutum est.
PL 16, 1253Aこうして、不従順によって罪が入ったように、従順によって罪は解かれた。
Unde et Apostolus ait: Quia sicut per inobedientiam unius hominis peccatores constituti sunt plurimi; ita et per obedientiam unius hominis justi constituentur multi (Rom. V, 19) .
PL 16, 1253Aそれゆえ使徒も言う。「一人の人の不従順によって多くの人が罪人とされたように、一人の人の従順によって多くの人が義とされる」(ローマ5:19)。
9. Habes igitur unum, quia Lex et superflua fuit, et facta est non superflua: superflua in eo, quia non fuisset necessaria, si illam legem naturalem servare potuissemus: sed quia non servavimus, ista lex per Moysen necessaria facta est; ut doceret me obedientiam, et laqueum illum solveret praevaricationis Adae, qui laqueus totam astrinxit haereditatem.
PL 16, 1253A9. ゆえに、あなたは次のことを一つとして持つ。律法は不要であったが、不要でなくなった。不要であったのは、我々があの自然の法を守りえたなら、必要でなかっただろうからである。だが我々は守らなかったので、モーセを通したこの律法が必要となった。それは、私に従順を教え、アダムの背反のあの罠を解くためである。その罠は、全相続を縛りつけた。
Crevit quidem culpa per Legem, sed et culpae auctor superbia soluta est, idque mihi profuit; superbia enim culpam invenit, culpa autem gratiam fecit. 10. Accipe aliud. Non fuit necessaria lex per Moysen.
PL 16, 1253B確かに咎は律法によって増した。しかし咎の張本人である高慢も解かれ、そのことは私に益となった。高慢が咎を見いだし、咎が恩寵をもたらしたからである。10. もう一つ受けよ。モーセを通した律法は必要ではなかった。
Denique subintravit (Ibid. 20) : quod utique non ordinarium, sed velut furtivum significare videtur introitum; eo quod in locum naturalis legis intraverit.
PL 16, 1253B実に、「それが忍び込んだ」(ローマ5:20)とある。それは確かに、正規の入場ではなく、いわばこっそりとした入場を示すように見える。自然の法の場所に入ったからである。
Itaque si illa suum servasset locum, haec lex scripta nequaquam esset ingressa: sed quia illam legem excluserat praevaricatio, ac propemodum aboleverat pectoribus humanis, regnabat superbia, inobedientiaque sese diffuderat; ideo successit ista, ut nos scripto conveniret, et omne os obstrueret, ut totum mundum faceret Deo subditum (Rom. III, 19) Subditus autem mundus eo per Legem factus est, quia ex praescripto Legis omnes conveniuntur, et ex operibus Legis nemo justificatur; id est, quia per Legem peccatum cognoscitur, sed culpa non relaxatur, videbatur Lex nocuisse, quae omnes fecerat peccatores.
PL 16, 1253Bもしその自然の法が自らの場所を守っていたなら、この書かれた律法は決して入らなかったであろう。しかし背反がその法を締め出し、人間の胸からほとんど消し去り、高慢が支配し、不従順が広がっていたので、この律法が後に続いた。書かれたものによって我々を呼び出し、すべての口を塞ぎ、全世界を神に服従させるためである(ローマ3:19)。世界は、律法によって神に服従させられた。律法の命令によってすべての人が召喚され、律法の業によって誰も義とされないからである。すなわち、律法によって罪は認識されるが、咎は赦されないので、すべての人を罪人にした律法は害をなしたと見えたのである。
11. Sed veniens Dominus Jesus, peccatum omnibus, quod nemo poterat evadere, donavit, et chirographum nostrum sui sanguinis effusione delevit. (Coloss. II, 14) .
PL 16, 1253C11. しかし、主イエスが来て、誰も逃れえなかったすべての人の罪を赦し、自らの血を流すことによって、我々の負債証書を消し去った(コロサイ2:14)。
Hoc est quod ait: Superabundavit peccatum per Legem: superabundavit autem gratia per Jesum (Rom. V, 20) ; quia postquam totus mundus subditus factus est, totius mundi peccatum abstulit, sicut testificatus est Joannes, dicens: Ecce agnus Dei, ecce qui tollit peccatum mundi (Joan. I, 29).
PL 16, 1253Cこれが、彼の言う「罪は律法によって満ちあふれたが、恩寵はイエスによって満ちあふれた」(ローマ5:20)ということである。全世界が服従させられたのち、全世界の罪を取り除いたからである。ヨハネが証したとおりである。「見よ、神の子羊、世の罪を取り除く者を」(ヨハネ1:29)。
Et ideo nemo glorietur in operibus, quia nemo factis suis justificatur: sed qui justus est, donatum habet, quia per lavacrum justificatus est.
PL 16, 1253Cそれゆえ、誰も業を誇ってはならない。誰も自らの行いによって義とされないからである。義である者は、それを賜物として持つ。洗いによって義とされたからである。
Fides ergo est quae liberat per sanguinem Christi (Rom. IV, 6) ; quia beatus ille cui peccatum remittitur, et venia donatur. Vale, fili, et nos dilige; quia nos te diligimus.
PL 16, 1254Aゆえに、キリストの血によって解放するのは信仰である(ローマ4:6)。罪を赦され、赦しを与えられた者は幸いだからである。健やかであれ、子よ。そして我々を愛してほしい。我々もあなたを愛しているのだから。
Epistola LXXIV
第74書簡PL 16, 1254AQuod multi Legem, utpote quam Deus condidisset, negabant abrogandam: aut ex ejus abrogatione utrumque Testamentum ab eodem Deo non esse colligebant, id solvi ex illo Apostoli: Lex paedagogus noster fuit, etc., non enim nisi pueris paedagogum necessarium; Judaeis igitur tamquam infirmis positam Legem, cujus praecepta imperfecta fuerunt, sed perfectorum praenuntia.
PL 16, 1254A律法は神が制定したものであるから廃止されるべきでないと、多くの人が言い、あるいはその廃止から、旧約と新約が同じ神によるものでないと結論した。これは、使徒の「律法は我々の養育係であった」などの言葉から解かれる。養育係は子どもにしか必要でないからである。ゆえに、律法は弱い者としてのユダヤ人に置かれたのであり、その命令は不完全であったが、より完全な命令の予告であった。
Postremo ubi obiter in avaritiam disputatum est, subjicitur ad utrumque Testamentum, quod per bovem et asinum ab Esaia designatur, suscipiendum exhortatio. AMBROSIUS IRENAEO.
PL 16, 1254A最後に、貪欲について道すがら論じたのち、イザヤによって牛と驢馬で示される両約を受け入れるようにという勧めが添えられる。アンブロシウスよりイレナエウスへ。
1. Audisti, fili, hodie lectum in Apostolo quia Lex paedagogus noster fuit in Christo, ut ex fide justificemur (Gal. III, 24) . Quo uno absolutas arbitror quaestiones, quae plerosque movere consuerunt.
PL 16, 1254B1. 子よ、あなたは今日、使徒の書に読まれるのを聞いた。「律法は、我々が信仰によって義とされるために、キリストへの我々の養育係であった」(ガラテヤ3:24)。これ一つで、多くの人々を動かすのが常であった問いは解かれると、私は考える。
Sunt enim qui dicant: Cum Legem Deus Moysi dederit, quid causae est ut pleraque in Lege sint, quae per Evangelium jam vacuata videntur?
PL 16, 1254B実に、こう言う者たちがいる。神がモーセに律法を与えたのなら、律法の中に、福音によってすでに空しくされたと見えることが多くあるのはなぜか、と。
Et quomodo unus utriusque conditor Testamenti, cum id quod licebat in Lege, per Evangelium coeperit non licere; ut est circumcisio corporalis, quae licet etiam tunc signo data sit, ut circumcisionis spiritalis veritas teneretur; tamen qua ratione vel in ipso signo fuit?
PL 16, 1254Bまた、律法で許されていたことが福音によって許されなくなり始めたのに、どうして一人が旧約と新約の両方の制定者でありうるのか。たとえば体の割礼である。それは、霊の割礼の真理が保たれるように、当時もしるしとして与えられたものであるが、それでもしるしそのものにおいてすら、いかなる理由があったのか、と。
Cur ista diversitas aestimatur, ut tunc circumcidi pietas crederetur, nunc impietas judicetur (Num. XV, 35) ?
PL 16, 1254Cなぜ、このような違いが生じ、当時は割礼を受けることが敬虔と信じられ、今は不敬虔と判断されるのか(民数記15:35)。
Deinde sabbati diem feriatum esse debere observabatur ex Lege; ita ut si quis onus aliquod lignorum portasset, mortis fieret reus: nunc autem diem ipsum et oneribus subeundis, et negotiis obeundis sine poena advertimus deputari.
PL 16, 1254Cさらに、安息日は律法によって休まれるべきだと守られており、木の荷を運ぶ者は死に値する罪人とされたのに、今や我々は、その日そのものが、荷を負うことにも、用事を果たすことにも、刑罰なく充てられていると気づく。
Et pleraque praecepta sunt Legis, quae praesenti tempore cessare videntur. 2. Quid ergo causae sit consideremus; non enim otiose dixit Apostolus quia Lex paedagogus noster fuit in Christo (Galat. III, 24) . Paedagogus cujus est, maturioris, an adolescentis?
PL 16, 1254C律法の命令の多くが、現在のときには終わったと見える。2. では、その理由を考察しよう。使徒が、「律法はキリストへの我々の養育係であった」と言ったのは無益なことではない(ガラテヤ3:24)。養育係は、より成熟した者のものか、若者のものか。
Utique aut adolescentis, aut pueri, hoc est, aetatis infirmae. Paedadogus enim, sicut etiam interpretatio Latina habet, doctor est pueri: qui utique imperfectae aetati non potest perfecta adhibere praecepta, quae sustinere non queat.
PL 16, 1254C確かに、若者か子どものもの、すなわち弱い年齢のものである。実に養育係〔底本は Paedadogus。Paedagogus と読む〕は、ラテン語の訳語もそう言うとおり、子どもの教師であり、不完全な年齢の者に、その者が耐えられない完全な命令を与えることはできない。
Denique per prophetam Deus Legis ait: Dabo vobis praecepta non bona (Ezech. XX, 25) , hoc est, non perfecta; quod enim bonum, utique perfectum. Idem autem Deus Evangelio perfectiora servavit; siquidem ait: Non veni Legem solvere, sed implere (Matth. V, 17) .
PL 16, 1255A実に、律法の神は預言者によって言う。「私は汝らに、善くない命令を与える」(エゼキエル20:25)。すなわち完全でない、ということである。善いものは、確かに完全だからである。同じ神は、福音のためにより完全な命令を取っておいた。「私は律法を廃するために来たのではなく、成就するために来たのだ」と言うのだから(マタイ5:17)。
3. Quae igitur istius causa distantiae, nisi humana varietas? Sciebat durae cervicis populum Judaeorum, lapsu mobilem, humilem, perfidiae promptiorem, qui aure audiret et non audiret, oculis videret, et non videret, lubrico quodam infantiae levem et immemorem praeceptorum; et ideo Legem tamquam paedagogum mobili plebis ingenio et menti adhibuit infirmae, ipsaque Legis praecepta moderatus, aliud legi voluit, aliud intelligi; ut insipiens saltem quod legeret, custodiret, et a praescripto litterae non recederet: sapiens intelligeret divinae mentis sententiam, quam littera non resonaret: imprudens servaret Legis imperium, prudens mysterium.
PL 16, 1255A3. では、この隔たりの原因は、人間の多様さ以外の何か。神は、ユダヤの民が頑なな首をもち、倒れやすく、卑しく、背信に走りやすく、耳で聞いて聞かず、目で見て見ず、幼さのいわば滑りやすさによって軽く、命令を忘れやすいことを知っていた。それゆえ律法を、変わりやすい民の才と弱い精神に、養育係のように与え、律法の命令そのものを調整して、読まれることと悟られることとが別であるようにした。愚かな者もせめて読んだことは守り、文字の定めから離れないように。賢い者は、文字は響かせない神の精神の意図を悟るように。思慮のない者は律法の命令を守り、思慮のある者は奥義を守るように。
Ideo Lex severitatem gladii habet tamquam paedagogus baculum; ut imperfectae plebis infirmitatem poenae saltem denuntiatione deterreat: Evangelium autem indulgentiam habet, quo peccata donantur.
PL 16, 1255Bそれゆえ、律法は、養育係が杖を持つように、剣の厳しさを持つ。不完全な民の弱さを、せめて刑罰の告知によって怯ませるためである。他方、福音は赦しを持ち、それによって罪が赦される。
4. Jure ergo ait Paulus, quia littera occidit, spiritus autem vivificat (II Cor. III, 6) . Littera igitur circumcidit exiguam corporis portionem: spiritus intelligens circumcisionem totius animae corporisque custodit; ut, superfluis amputatis (quid enim tam superfluum, quam avaritiae vitia, libidinisque peccata, quae natura non habuit, culpa quaesivit), castimonia teneatur, frugalitas diligatur.
PL 16, 1255B4. ゆえにパウロは正しく言う。「文字は殺し、霊は生かす」(二コリント3:6)。文字は、体のわずかな部分を割礼する。霊は、悟って、魂と体の全体の割礼を守る。余計なものを切り取って――実に、貪欲の悪徳や、情欲の罪ほど余計なものがあろうか。それは本性が持たず、咎が求めたものである――貞潔が保たれ、質素が愛されるようにである。
Signum igitur circumcisio corporalis: veritas autem circumcisio spiritalis est: illa membrum amputat, ista peccatum.
PL 16, 1255Cゆえに、体の割礼はしるしであり、霊の割礼は真理である。前者は肢体を切り、後者は罪を切る。
Nihil imperfectum in homine natura generavit, nec tamquam superfluum jubebatur auferri: sed ut adverterent, qui partem sui corporis amputabant, multo magis amputanda peccata, recidendos eos, qui delicta suadeant, etiamsi quadam unitate corporis connecterentur, sicut habes scriptum: Si dextera manus tua scandalizat te, abscinde eam, et projice abs te; expedit enim tibi ut pereat unum membrorum tuorum, quam totum corpus tuum eat in gehennam (Matth. V, 30).
PL 16, 1255C本性は人間に不完全なものを何も生み出さなかったし、余計なものとして取り除くよう命じられたのでもない。それは、体の一部を切り取る者たちが、罪はそれよりはるかに切り取られるべきであること、罪を勧める者たちは、体の何らかの一体性で結ばれていたとしても、切り捨てられるべきことに気づくためであった。あなたが書かれたものとして持っているとおりである。「もし汝の右の手が汝をつまずかせるなら、それを切り取って、汝から投げ捨てよ。汝の肢体の一つが滅びるほうが、汝の全身がゲヘナに行くよりも、汝にとって益だからである」(マタイ5:30)。
Ergo sicut pueris, ita Judaeis mandata sunt non plena praecepta, sed ex parte, et velut unam membri sui partem mundam servare praecepti sunt, qui totum corpus suum mundum servare non poterant.
PL 16, 1255Dこうして、子どもたちにそうであるように、ユダヤ人にも、完全な命令ではなく部分的な命令が与えられ、体全体を清く保てない者たちは、いわば自らの肢体の一部だけを清く保つよう命じられたのである。
5. Sabbati quoque ferias uno die in hebdomada celebrare jussi sunt (Exod. XXXI, 15) , ut nulli oneri subderentur, qui mundanis operibus absoluti utinam sic abiissent; ut in illud perpetuum futurorum sabbatum saeculorum nulla secum gravium veherent onera delictorum.
PL 16, 1255D5. 安息日の休みも、週に一日行うよう命じられた(出エジプト記31:15)。この世の業から解かれた者たちが、いかなる荷にも服さぬようにするためである。彼らがそのように去って行ったならよかったのに。来たるべき世々のあの永遠の安息日へ、罪の重い荷を何も自分とともに運ばないで。
Sed quia lubricum populum Deus noverat, partem infirmioribus diei unius observatione praescripsit, plenitudinem fortioribus reservavit: Synagoga diem observat, Ecclesia immortalitatem. In Lege igitur portio, in Evangelio perfectio est.
PL 16, 1255Dしかし、民が滑りやすいことを神は知っていたので、弱い者たちには一日の遵守によって一部を定め、強い者たちには充満を取っておいた。会堂は一日を守り、教会は不死を守る。ゆえに、律法には部分があり、福音には完成がある。
6. Populus Judaeorum ligna portare prohibetur (Num. XV, 33) , hoc est, illa quae consumuntur incendio. Umbram tenet, qui solem refugit.
PL 16, 1256A6. ユダヤの民は、木〔薪〕を運ぶことを禁じられる(民数記15:33)。すなわち、火で焼き尽くされるものである。太陽を避ける者は、影を持つ。
Tibi sol justitiae umbram impedimento esse non passus, apertum gratiae suae lumen infundens ait: Vade, et amodo vide ne pecces (Joan. VIII, 11) .
PL 16, 1256Aあなたに、正義の太陽は、影が妨げになることを許さず、自らの恩寵の光を明らかに注いで言う。「行け、今からは罪を犯すな」(ヨハネ8:11)。
Tibi aeterni illius solis imitator ait: Si quis autem superaedificaverit super fundamentum aurum, argentum, lapides pretiosos, ligna, fenum, stipulam; uniuscujusque opus manifestum erit. Dies enim Domini manifestabit, quoniam in igne revelabitur.
PL 16, 1256Aあなたに、あの永遠の太陽に倣う者が言う。「もし誰かが土台の上に、金、銀、宝石、木、草、わらを建て増すなら、各人の業は明らかになる。主の日がそれを明らかにするからである。それは火によって現れるからである」。
Et uniuscujusque opus quale sit, ignis probabit (I Cor. III, 12 et seq.) . Et ideo illud superaedificemus supra Christum (Christus enim nostrum est fundamentum) quod non exuratur, sed melioretur. Aurum melioratur igne, melioratur argentum.
PL 16, 1256A「また、各人の業がどのようなものかは、火が試す」(一コリント3:12以下)。それゆえ、我々はキリストの上に(実にキリストは我々の土台である)、焼き尽くされず、むしろ良くされるものを建て増そう。金は火で良くされ、銀も良くされる。
7. Audisti aurum et argentum, putas hoc materiale, congregare desideras: sed ludis operam. Hoc aurum et argentum onus habet, fructum non habet. Onus quaerentis est sumptus haeredis.
PL 16, 1256B7. あなたは金と銀を聞いた。これを物質的なものと思い、集めたがる。だが、無駄な骨折りである。この金と銀は荷を持ち、実りを持たない。求める者の荷は、相続人の出費である。
Hoc aurum sicut lignum exuritur, non perpetuatur: hoc argentum in die illo detrimentum vitae tuae, non lucrum afferet.
PL 16, 1256Bこの金は、木のように焼き尽くされ、永続しない。この銀は、あの日に、あなたの生に損失をもたらし、利得をもたらさない。
Aliud aurum, aliud argentum a te quaeritur, hoc est, sensus bonus, verbum optimum, de quibus dicit Deus quia dat vasa aurea et argentea (Prov. XXVII) .
PL 16, 1256Bあなたに求められているのは別の金、別の銀、すなわち善い感覚、最善の言葉である。それについて神は、金と銀の器を与えると言う(箴言27)。
Haec sunt munera Dei: Eloquia Domini, eloquia casta: argentum igne examinatum, probatum terrae, purgatum septuplo (Psal. XI, 7) . Gratia sensus tui, nitor casti sermonis exigitur: splendor fidei, non tinnitus argenti.
PL 16, 1256Bこれらが神の賜物である。「主の言葉は、清い言葉、火で試された銀、地で試され、七たび精錬されたもの」(詩篇11:7)。あなたの感覚の魅力と、清い言葉の輝きが求められている。信仰の輝きであって、銀の響きではない。
Hoc manet, illud perit: hoc mercedem habet, et migrat nobiscum; illud detrimentum habet, quod hic relinquitur. 8. Si quis divitum putat quod illud argentum repositum et reconditum ei suffragari possit ad vitam, onus inane portat, quod judicii ignis absumat.
PL 16, 1256Cこれは残り、あれは滅びる。これは報いを持ち、我々とともに移る。あれは損失を持ち、ここに残される。8. 富む者の誰かが、しまい込まれ隠されたあの銀が、自分を生へと助けうると考えるなら、彼は空しい荷を運んでおり、それは裁きの火が焼き尽くす。
Hic relinquite ligna vestra, divites, ut onus vestrum futuro incendio incrementa non addat. Si erogaveris, minuetur onus: et quod remanserit, onus non erit.
PL 16, 1256C富む者たちよ、諸君の薪をここに置いて行け。諸君の荷が来たるべき火に加わらないように。もし施せば、荷は減り、残ったものは荷でなくなる。
Noli, avare, recondere; ne fias nudo quidem nomine Christianus, opere Judaeus: cum adverteris onera tua tibi esse supplicio.
PL 16, 1256C貪欲な者よ、しまい込むな。名ばかりのキリスト教徒、行いにおいてはユダヤ人とならないために。汝は、自分の荷が自分への刑罰であると気づくことになるのだから。
Dictum est enim tibi non per umbram, sed in sole: Si cujus opus manserit, mercedem accipiet: si cujus arserit, detrimentum patietur (I Cor. III, 14) .
PL 16, 1256C実に、汝には影によってでなく、日の光の中で語られている。「誰かの業が残るなら、その者は報いを受ける。誰かの業が焼けるなら、その者は損失を受ける」(一コリント3:14)。
9. Et ideo tamquam perfectus eruditus in Lege, confirmatus in Evangelio, utriusque fidem suscipe Testamenti: Beatus enim qui seminat super omnem aquam, ubi bos et asinus calcat (Esai. XXXII, 20) , sicut hodie lectum est, hoc est, qui seminat super populos, qui sequuntur Testamenti utriusque doctrinam; bos est ille aratorius, Legis jugum portans, de quo lex dicit: Bovi trituranti os non alligabis (Deut. XXV, 4) ; qui habet scripturarum cornua divinarum.
PL 16, 1256D9. それゆえ、完全な者として、律法に教えられ福音に堅固にされた者として、両約の信仰を受け入れよ。「水のすべての上に種を蒔く者は幸いである。そこでは牛と驢馬が踏む」(イザヤ32:20)と、今日読まれたとおりである。すなわち、両約の教えに従う諸民に種を蒔く者のことである。牛とは、耕す牛、律法の軛を負う牛であり、それについて律法は言う。「脱穀する牛に口輪をつけてはならない」(申命記25:4)。それは神の書の角を持つ者である。
Pullum autem asinae Dominus in Evangelio in figura populi gentilis ascendit (Luc. XIX, 33) .
PL 16, 1257A他方、驢馬の子には、主が福音書で、異邦の民の象りとして乗った(ルカ19:33)。
10. Puto autem quoniam dives est verbum Dei, quod etiam illud intelligere debeamus, quia bos habet cornua plena terroris, taurus ferociam habet, asinus mansuetudinem: quod bene ad praesentia derivatur, quia beatus qui et severitatem et mansuetudinem tenet; ut altero disciplina servetur, altero innocentia non opprimatur: nimia enim severitas extorquet plerumque terrore mendacium.
PL 16, 1257A10. 神の言葉は豊かなので、次のことも悟るべきだと私は思う。牛は恐れに満ちた角を持ち、雄牛は荒々しさを持ち、驢馬は柔和さを持つ。これは現在のことにもよく当てはまる。厳しさと柔和さの両方を保つ者は幸いである。一方によって規律が守られ、他方によって無垢が圧し潰されないためである。実に、過度の厳しさは、しばしば恐れによって偽りを強いるからである。
Deus diligi maluit, quam timeri: Dominus autem charitatem exigit, servus timorem; cum perpetuus in homine terror esse non possit; quia scriptum est, sicut hodie lectum est: Ecce in timore vestro ipsi timebunt, quos timebatis. Vale, fili, et nos dilige; quia nos te diligimus.
PL 16, 1257A神は、恐れられるより愛されることを望んだ。主は愛を求め、僕は恐れを求める。人間の内に恐れが永続することはできないからである。今日読まれたとおり、こう書かれている。「見よ、汝らの恐れの中で、汝らが恐れていた者たち自身が恐れるだろう」。健やかであれ、子よ。そして我々を愛してほしい。我々もあなたを愛しているのだから。
Epistola LXXV
第75書簡PL 16, 1257BProposita eruendi Paulini sensus difficultate, subjungit textum ejusdem Apostoli, haeredem nullum fieri, nisi per fidem, affirmantis.
PL 16, 1257Bパウロの意味を掘り下げることの難しさを提示したうえで、〔アンブロシウスは〕同じ使徒が、信仰によらなければ誰も相続人にならないと断言する本文を付け加える。
Deinde Judaeos haereditatem propter vetus Testamentum sibi debitam contendentes refellit, cujusmodi haeredes habendi sint, patefaciens. AMBROSIUS CLEMENTIANO.
PL 16, 1257B次に、旧約を理由に相続は自分たちのものだと主張するユダヤ人たちを論駁し、どのような者が相続人と見なされるべきかを明らかにする。アンブロシウスよりクレメンティアヌスへ。
1. Etsi sciam quod nihil difficilius sit, quam de Apostoli lectione disserere; cum ipse Origenes longe minor sit in novo, quam in veteri Testamento: tamen quoniam superiori epistola visus tibi sum, cur pedagogus Lex diceretur, non absurde explicavisse; hodierno quoque sermone vim ipsam Apostolicae disputationis meditabor aperire.
PL 16, 1257B1. 使徒の朗読について論じるほど難しいことはないと、私は知っている。オリゲネスでさえ、旧約におけるよりも新約においてははるかに劣るのだから。それでも、前の書簡で、なぜ律法が養育係と言われるのかを、あなたには不適切でなく説明したと見えたようなので、今日の語りでも、使徒の論の力そのものを開いてみせようと思う。
2. Superiora enim lectionis ejus hoc habent, eo quod ex operibus Legis nemo justificetur, sed ex fide; Quoniam qui ex operibus Legis sunt, sub maledicto sunt . . . . . Christus autem redemit nos de maledicto Legis, factus pro nobis maledictum (Galat. III, 10, 13) .
PL 16, 1257B2. 実に、その朗読の前の部分には、律法の業によって誰も義とされず、信仰によって義とされる、とある。「律法の業による者は、呪いの下にある。……キリストは、我々のために呪いとなって、律法の呪いから我々を贖った」(ガラテヤ3:10, 13)。
Non ex Lege igitur haereditas data est, sed ex repromissione. Etenim Abrahae dictae sunt repromissiones, et semini ejus . . . . . quod est Christus (Ibid., 16) .
PL 16, 1257Cゆえに、相続は律法によって与えられたのではなく、約束によって与えられた。「実に、約束はアブラハムとその子孫に告げられた。……それはキリストである」(ガラテヤ3:16)。
Lex itaque praevaricationum gratia posita est, donec veniret semen, cui repromissum est (Ibid., 19) ; et ideo conclusa sunt omnia sub peccato, ut repromissio ex fide Jesu Christi daretur credentibus . . . . .
PL 16, 1257C「こうして律法は、背反のゆえに置かれた。約束を受けた子孫が来るまでである」(ガラテヤ3:19)。「そしてそれゆえ、すべてのものは罪の下に閉じ込められた。約束がイエス・キリストの信仰によって、信じる者たちに与えられるためである」……。
Postquam autem venit fides, jam non sub Lege (Ibid., 25) , hoc est, sub paedagogo sumus; et quia sumus filii Dei, et omnes sumus in Christo Jesu. Si autem omnes sumus in Christo Jesu, ergo Abrahae semen sumus, secundum promissionem haeredes.
PL 16, 1257C「しかし、信仰が来たのちは、もはや律法の下にない」(ガラテヤ3:25)。すなわち、我々は養育係の下にいない。そして我々は神の子であり、皆、キリスト・イエスにある。もし我々が皆キリスト・イエスにあるなら、我々はアブラハムの子孫であり、約束に従って相続人である。
Haec est Apostolicae conclusio sententiae. 3. Sed occurrit adhuc ei, qui poterat etiam Judaeus dicere: Et ego haeres sum: quoniam sub Lege sum: Lex autem vetus dicitur Testamentum: ubi autem testamentum, ibi haereditas.
PL 16, 1258Aこれが使徒の見解の結論である。3. しかし〔使徒は〕、ユダヤ人でもこう言いえた者に、なお先回りして答える。「私も相続人である。私は律法の下にいるからだ。律法は旧約と呼ばれる。契約〔遺言とも訳せる語〕のあるところ、相続がある」と。
Et licet ad Hebraeos ipse dixerit (Hebr. IX, 17) , quia testamentum non valet, nisi mors intercedat testatoris, id est, quoniam testamentum non valet quamdiu vivit testator, sed ejus morte firmatur; tamen quia in Hieremia Dominus locutus est de Judaeis, et ait: Facta est haereditas mihi sicut leo (Jerem. XII, 8) ; haeredes eos negare noluit.
PL 16, 1258Aそして、彼自身がヘブライ人への手紙で(ヘブライ9:17)、契約〔遺言〕は、遺言者の死が介在しなければ効力を持たない、すなわち、遺言者が生きている間は効力を持たず、その死によって確定する、と言ってはいるけれども、それでも、エレミヤにおいて主はユダヤ人たちについて語り、「私の相続は、私にとって獅子のようになった」と言ったので(エレミヤ12:8)、〔使徒は〕彼らが相続人であることを否定しようとはしなかった〔noluit の主語は主とも取れる。前の ipse(使徒)を受けると取った〕。
Sed sunt haeredes sine re, sunt et cum re: et dicuntur haeredes testatore vivente, qui scripti sunt, sed sine re.
PL 16, 1258Aしかし、相続人には、実質を伴わない者もあり、実質を伴う者もある。遺言者が生きている間に相続人と呼ばれる、記された者は、実質を伴わない相続人である。
4. Sunt etiam haeredes parvuli, qui nihil differunt a servulo, quoniam sub curatoribus sunt et actoribus: Ita, inquit, et nos eramus Judaei sub elementis mundi hujus servientes.
PL 16, 1258A4. 幼い相続人もいる。彼らは小さな奴隷と何も違わない。後見人や管理人の下にあるからである。「そのように、我々ユダヤ人も、この世の諸元素の下に仕えていた」と彼は言う。
Postquam vero venit plenitudo temporis, et Christus advenit (Galat. IV, 3) ; jam non sumus servi, sed liberi, si credamus in Christum. Ergo dedit illis speciem haereditatis, possessionem negavit.
PL 16, 1258Bしかし、時の充満が来て、キリストが来たとき(ガラテヤ4:3)、我々はもはや奴隷でなく自由な者である。もしキリストを信じるなら。ゆえに主は、彼らに相続の外見を与え、所有を拒んだのである。
Habent nomen haeredis, usum non habent; quia sicut parvuli haeredes nomen nudum haereditatis, non auctoritatem usurpant, jubendi jus et utendi non habent; quia plenitudinem suae aetatis exspectant, ut a curatoribus liberentur.
PL 16, 1258B彼らは相続人の名を持ち、用益は持たない。幼い相続人が、相続の名だけをまとい、権威をまとわず、命じる権利も用いる権利も持たないのと同じである。後見人から解かれる年齢の充満を待つからである。
5. Sicut ergo parvuli, ita et Judaei sub paedagogo sunt. Lex paedagogus est: paedagogus ad magistrum ducit; magister noster solus est Christus: Nolite dicere vobis dominum et magistrum; quia dominus et magister vester unus est Christus (Matth. XXIII, 10) .
PL 16, 1258B5. ゆえに、幼子と同じく、ユダヤ人も養育係の下にある。律法は養育係であり、養育係は教師のもとへ導く。我々の教師はキリスト唯一である。「汝らは、自分たちの主、教師と言うな。汝らの主、教師はただ一人、キリストだからである」(マタイ23:10)。
Paedagogus timetur, magister viam salutis ostendit. Timor ergo ad libertatem perducit, libertas ad fidem, fides ad charitatem: charitas acquirit adoptionem, adoptio haereditatem. Ergo ubi fides, ibi libertas; servus enim sub metu, liber ex fide.
PL 16, 1258C養育係は恐れられ、教師は救いの道を示す。ゆえに、恐れは自由へ導き、自由は信仰へ、信仰は愛へ導く。愛は養子縁組を得、養子縁組は相続を得る。ゆえに、信仰のあるところに自由がある。実に、奴隷は恐れのもとにあり、自由な者は信仰による。
Ille sub littera, iste sub gratia: ille in servitute, iste in spiritu. Ubi autem spiritus Domini, ibi libertas (II Cor. III, 17) .
PL 16, 1258C前者は文字の下に、後者は恩寵の下にある。前者は隷属の中に、後者は霊の中にある。「主の霊のあるところに、自由がある」(二コリント3:17)。
Si igitur ubi fides, ibi libertas; ubi libertas, ibi gratia; ubi gratia, ibi haereditas: Judaeus autem littera non spiritu in servitute est; qui non habet fidem, non habet spiritus libertatem.
PL 16, 1258Cゆえに、信仰のあるところに自由があり、自由のあるところに恩寵があり、恩寵のあるところに相続があるなら、ユダヤ人は、文字によって、霊によらず、隷属の中にいる。信仰を持たない者は、霊の自由を持たない。
Ubi autem nulla libertas, nulla gratia; ubi nulla gratia, nulla adoptio; ubi nulla adoptio, nulla successio. 6. Tamquam clausis ergo tabulis, cernit haereditatem, non possidet, auctoritatem non habet lectionis.
PL 16, 1258C自由のないところには恩寵がなく、恩寵のないところには養子縁組がなく、養子縁組のないところには継承がない。6. したがって、書板が閉じられているかのように〔tabulae は遺言書の書板。封じられた遺言書の比喩と取った〕、彼は相続を見るが所有せず、読む権威を持たない。
Nam quomodo dicit: Pater noster (Matth. VI, 9) , qui verum Dei Filium negat, per quem adoptivus acquiritur? Quomodo testamentum nuncupat, qui mortem testatoris negat? Quomodo libertatem usurpat, qui negat sanguinem, quo redemptus est?
PL 16, 1259A実に、その者によって養子が得られる神の真の子を否定する者が、どうして「我々の父よ」と言えようか(マタイ6:9)。遺言者の死を否定する者が、どうして契約〔遺言〕を宣言するのか。自分を贖った血を否定する者が、どうして自由を我が物とするのか。
Hic enim est nostrae pretium libertatis, sicut Petrus dicit: Sanguine pretioso redempti estis (I Pet. I, 19) , non agni utique, sed ejus qui mansuetudine et humilitate, tamquam agnus advenit, et totum mundum una sui corporis hostia liberavit, sicut ipse ait: Sicut agnus ductus sum ad immolandum (Esai. LIII, 7) .
PL 16, 1259A実に、これこそ我々の自由の代価である。ペトロの言うとおりである。「尊い血によって、汝らは贖われた」(一ペトロ1:19)。それは普通の子羊の血ではなく、柔和と謙遜によって子羊のように来て、自らの体の一つのいけにえによって全世界を解放した者の血である。彼自身が言うとおり、「私は屠られるために引かれる子羊のようだった」(イザヤ53:7)。
Unde et Joannes ait: Ecce agnus Dei, ecce qui tollit peccatum mundi (Joan. I, 29) . 7. Ergo Judaeus haeres in littera, non spiritu (Galat. IV, 2) , tamquam parvulus est sub curatoribus et actoribus: christianus autem, qui plenitudinem temporis agnovit, qua Christus advenit factus ex muliere, factus sub Lege; ut omnes qui sub Lege erant, redimeret: christianus, inquam, per unitatem fidei, et agnitionem Filii Dei in virum perfectum, in mensuram aetatis exsurgit plenitudinis Christi (Ephes. IV, 13) . Vale, fili, et nos dilige; quia nos te diligimus.
PL 16, 1259Aそれゆえヨハネも言う。「見よ、神の子羊、世の罪を取り除く者を」(ヨハネ1:29)。7. ゆえにユダヤ人は、文字において相続人であり、霊においてはそうでなく(ガラテヤ4:2)、後見人や管理人の下の幼子のようである。他方キリスト教徒は、キリストが女から生まれ、律法の下に生まれて、律法の下にいたすべての人を贖うために来た、その時の充満を認めた。キリスト教徒は、と私は言う、信仰の一体性と神の子の認識によって、完全な人へ、キリストの充満の年齢の度合いへと立ち上がる(エフェソ4:13)。健やかであれ、子よ。そして我々を愛してほしい。我々もあなたを愛しているのだから。
Epistola LXXVI
第76書簡PL 16, 1259BRogatus ab IRENAEO AMBROSIUS epistolae ad Ephesios summam exhibet. Scribit igitur illic nobis proponi coelestem haereditatem, et solii coelestis consortium cum Christo, per quem in libertatem sumus asserti: finem vero fidei charitatem, qua Christo connectimur, ostendi: nullam aliam epistolam pluribus refertam esse benedictionibus, quas singulatim breviterque prosequitur.
PL 16, 1259Bイレナエウスに頼まれて、アンブロシウスはエフェソ書の要約を示す。すなわち彼は、そこで我々に天の相続が示されること、そして天の座をキリストとともに分かち持つこと――キリストによって我々は自由へと解き放たれた――が示されること、信仰の目的は愛であり、それによって我々がキリストに結ばれること、ほかのどの書簡も、これほど多くの祝福に満ちてはいないこと、その祝福を使徒が一つずつ簡潔に辿っていることを書く。
AMBROSIUS IRENAEO salutem. 1. Poposcisti ut summam epistolae quae ad Ephesios scripta est, inculcaremus tibi, quae obscurior videtur, nisi ejus distinctiones colligas, quibus persuadendum putavit Apostolus de Dei regno nobis non desperandum (Ephes. I, 5 et seq.) .
PL 16, 1259Bアンブロシウスよりイレナエウスへ、挨拶を送る。1. あなたは、エフェソ人に宛てて書かれた書簡の要約を、私があなたに刻み込むようにと求めた。この書簡は、その区分をまとめ上げなければ、いっそう分かりにくく見える。使徒は、それらの区分によって、神の国について我々が絶望すべきでないことを説得しようとしたのである(エフェソ1:5以下)。
2. Proposuit itaque primum, quod bonis maximum solet esse ad studia virtutis incitamentum, praemiorum spem, et promissorum coelestium haereditatem, quae in passione Christi et resurrectione appropinquaverint.
PL 16, 1259C2. そこで彼はまず、善き者たちにとって徳への努力のための最大の励ましとなるのを常とするもの、すなわち報いへの希望と、キリストの受難と復活において近づいた天の約束の相続を提示した。
3. Deinde subjecit non solum in paradisum reditum nobis reformatum esse per Christum: sed etiam coelestis solii honorem per consortium Christi corporis carni huic esse impertitum; ut de ascendendi possibilitate jam non dubites, qui consortia tua in carne Christi regno coelesti adhaerere cognoscas, per sanguinem ejus reconciliationem factam omnium, quae vel in terra, vel in coelo sunt (qui ideo descendit, ut impleret omnia), per ejus apostolos, prophetas, sacerdotes, confirmationem universorum, et congregationem gentium: finem autem spei nostrae charitatem ipsius, ut augeamur in ipso per omnia; quia ipse est caput universorum, ad quem omnes secundum mensuram operationis in unum corpus aedificatione charitatis assurgimus (Ephes. IV, 15 et seq.)
PL 16, 1259C3. 次に彼は、楽園への帰還がキリストによって我々のために立て直されただけでなく、天の座の栄誉が、キリストの体との交わりによって、この肉に分け与えられたことを付け加えた。それは、あなたがもはや昇りうることを疑わないためである。あなたは、あなたの交わりが、キリストの肉において、天の国に結びついていると知るのだから。彼の血によって、地にあるもの、天にあるものすべての和解が成し遂げられた(そのために彼は降り、すべてを満たした)。彼の使徒たち、預言者たち、司教たちによって、すべての者の堅固にされることと、諸国民の集まりが成し遂げられた。そして我々の望みの目的は、彼の愛である。我々があらゆる点で彼において成長するためである。彼こそすべての者の頭であり、彼に向かって、我々は皆、働きの度合いに応じて、愛の建設によって一つの体として立ち上がる(エフェソ4:15以下)。
4. Non ergo desperandum quod capiti suo membra adhaereant; praesertim cum in adoptionem filiorum Dei ab initio simus praedestinati per Jesum Christum in ipso: quam praedestinationem probavit, asserens illud quod ab initio praenuntiatum est, quia relinquet homo patrem et matrem, et adhaerebit uxori suae, et erunt ambo in carne una (Gen. II, 28; Ephes. V, 31); sacramentum esse Christi et Ecclesiae.
PL 16, 1260A4. ゆえに、肢体がその頭に結びつくことを絶望すべきではない。ことに我々は、初めから、イエス・キリストを通して、彼において、神の子らの養子縁組へと予定されていたのだから。その予定を彼は、初めに告げられたことを断言して証した。すなわち、「人は父と母を離れて、妻に結びつき、二人は一つの肉となる」(創世記2:28; エフェソ5:31)は、キリストと教会の秘義であると〔刷られた引照は創世記2:28 だが、語は2:24 に当たる〕。
Si ergo Adae et Evae copula sacramentum magnum est in Christo et in Ecclesia, certum est quod sicut Eva os de ossibus viri fuit, et caro de carne ejus; et nos membra simus corporis Christi, os de ossibus, et caro de carne ejus.
PL 16, 1260Bゆえに、アダムとエバの結合が、キリストと教会における大いなる秘義であるなら、エバが男の骨からの骨、肉からの肉であったように、我々もキリストの体の肢体、彼の骨からの骨、肉からの肉であることは確かである。
5. Nulla autem epistola tantum benedictionis increpuit in plebe Dei, quantum ista, in qua (Ephes. I, 1 et seq.) non solum benedictos nos a Deo, sed in omni benedictione benedictos et spiritali et in coelestibus significavit divinae locuples gratiae testis, et praedestinatos nos in adoptionem filiorum, in Filio quoque Dei nos cumulatos gratia, abundasse ea ad cognoscendum mysterium aeternae voluntatis: tum praeterea in plenitudine temporum cum pacificarentur omnia in Christo, et quae in terra sunt, et quae in coelo, sorte nos in ipso constitutos; ut quae Legis sunt implerentur in nobis, et quae gratiae: cum etiam secundum Legem electi videremur in juventutis aetate, quae est vita immaculata, nihil habentes lasciviae puerilis, et senilis infirmitatis: docti quoque praelium non solum adversus carnem et sanguinem, sed etiam adversus omnem militiam spiritalis nequitiae, quae est in coelestibus, vividis gerere virtutibus (Ephes. VI, 12) .
PL 16, 1260B5. この書簡ほど、神の民に祝福を響き渡らせた書簡はない。その中で(エフェソ1:1以下)、神の恩寵の豊かな証人〔パウロ〕が、我々が神によって祝福されただけでなく、あらゆる祝福において、霊的に、天にあるものにおいて祝福されたことを示した。また、我々が子らの養子縁組へと予定されたこと、神の子においても恩寵に満たされ、その恩寵が、永遠の意志の奥義を知るに至るほど豊かであったことを示した。さらに、時の充満において、地にあるもの、天にあるものすべてがキリストにおいて平和にされるとき、我々は彼において、くじによって置かれた。それは、律法に属することも、恩寵に属することも、我々のうちに成就されるためである。我々は律法に従っても、青年の年ごろ――それは汚れのない生である――に選ばれたと見えた。そこには子どもじみた放縦も、老年の弱さもない。また、肉と血に対してだけでなく、天にある霊的な邪悪のあらゆる軍勢に対しても、生き生きとした徳をもって戦いを行うことを教えられた(エフェソ6:12)。
6. Itaque sicut illis sortito obtigit captarum ex hoste terrarum possessio; ita nobis cecidit sors gratiae, ut simus possessio Dei, qui renes possidet nostros (Psal. CXXXVIII, 13) , id est, seminarium castitatis et temperantiae. Quaeris hanc sortem agnoscere?
PL 16, 1260C6. こうして、彼ら〔イスラエル〕に、敵から奪った土地の所有がくじで割り当てられたように、我々には恩寵のくじが当たった。我々が神の所有となるためである。神は我々の腎を所有している(詩篇138:13)、すなわち貞潔と節制の苗床を。あなたはこのくじを知りたいか。
Recordare illam quae cecidit super Mathiam, ut in duodecimum apostolorum numerum subrogaretur (Act. I, 26) .
PL 16, 1260Cマティアに当たったくじを思い出せ。それは、十二使徒の数に補われるためであった(使徒言行録1:26)。
Sed etiam propheta David ait: Si dormiatis inter medias sortes (Psal. LXVII, 14) ; eo quod is qui medius inter veteris sortem et novi Testamenti est, recumbens in utroque, ad regni coelestis tranquillitatem adsciscitur.
PL 16, 1260D預言者ダビデもまた言う。「もし汝らがくじのただ中に眠るなら」(詩篇67:14)。旧約と新約のくじの中間にいる者は、その両方に身を横たえて、天の国の静けさに迎え入れられるからである。
Hanc sortem filiae Salphae petebant haereditatis paternae, et earum petitio divino judicio probata est (Num. XXVII, 1 et seq.) . Sed illae petebant in umbra; Salpha enim umbra oris significatur: in umbra ergo sermonis petebant, loquebantur quod non revelabatur.
PL 16, 1261Aこのくじを、サルファ〔民数記のツェロフハド〕の娘たちは父の相続として求め、その求めは神の裁きによって是認された(民数記27:1以下)。しかし彼女たちは影の中で求めた。サルファは「口の影」を意味するからである。ゆえに彼女たちは、言葉の影の中で求め、啓示されていないことを語っていた。
Paternae itaque haereditatis petitio Salphae filiabus in umbra sermonis erat; nobis autem est in Evangelii splendore, et revelatione gratiae. 7. Simus itaque nos possessio Dei, et ille nobis portio, in quo sunt divitiae gloriae et haereditatis ejus.
PL 16, 1261Aゆえに、父の相続を求めることは、サルファの娘たちにとって言葉の影の中にあった。だが我々にとっては、福音の輝きと恩寵の啓示の中にある。7. 我々が神の所有となり、神が我々の分け前となるように。彼のうちに、彼の栄光と相続の富がある。
Quis enim dives, nisi solus Deus, qui omnia creavit? Sed multo magis dives misericordia, qui omnes redemit, et nos, secundum carnis naturam, irae filios et commotioni obnoxios mutavit quasi auctor naturae, ut simus filii pacis et charitatis (Ephes. II, 4 et seq.) .
PL 16, 1261A実に、すべてを創造した神のほか、誰が富む者か。しかしそれ以上に、慈しみに富む者は、すべての人を贖い、肉の本性によれば怒りの子であり、動揺の下にあった我々を、本性の創造者として変え、平和と愛の子らとした(エフェソ2:4以下)。
Quis enim naturam mutare potest, nisi qui creavit naturam? Itaque suscitavit mortuos, et vivificatos in Christo sedere fecit in coelestibus in ipso Domino Jesu (Ibid., 8) .
PL 16, 1261B実に、本性を変えうるのは、本性を創造した者のほかに誰か。こうして彼は死者をよみがえらせ、キリストにおいて生かされた者たちを、主イエス自身において天のものの中に座らせた(エフェソ2:8)。
8. Non quo quisquam hominum praerogativam sedendi meruerit in illa sede Dei, de qua Pater soli Filio dixit: Sede a dextris meis (Psal. CIX, 1) ; sed quia in illa carne Christi, per consortium ejusdem naturae, caro omnis humani generis honorata est.
PL 16, 1261B8. 人の誰かが、父が子だけに「私の右に座せ」と言ったあの神の座に座る特権にふさわしかったというのではない(詩篇109:1)。そうではなく、キリストのあの肉において、同じ本性の交わりによって、人類の肉すべてが栄誉を受けたからである。
Nam sicut ille in nostra carne subditus legitur (Luc. II, 51) , per unitatem carnis et obedientiam corporis, in quo fuit obediens usque ad mortem (Philip. II, 8) ; sic et nos in illius carne consedimus in coelestibus.
PL 16, 1261B実に、彼が我々の肉において従順であったと読まれる(ルカ2:51)。それは、肉の一体性と体の従順によってであり、その体において彼は死に至るまで従順であった(フィリピ2:8)。同じく、我々も彼の肉において、天のものの中に共に座したのである。
Non ergo sedimus, sed in Christo consedimus, qui solus sedet ad dexteram Dei Filius hominis, sicut ipse dixit: Amodo videbitis Filium hominis sedentem ad dexteram Dei (Matth. XXVI, 64) .
PL 16, 1261Cゆえに、我々は座したのではなく、キリストにおいて共に座したのである。神の右に座るのは、人の子である彼ただ一人である。彼自身が言ったとおり、「今から、汝らは人の子が神の右に座るのを見るだろう」(マタイ26:64)。
In eo enim abundavit gratia ejus et bonitas super nos in Christo Jesu, ut operibus mortuos, per fidem redemptos, salvatos gratia, tantae donaret libertatis munere, in quo velut resuscitata etiam ipsa natura, novae sensit creaturae gratiam: ut in bonis operibus ambulemus creati in Christo, qui ante obnoxiae haereditatis vitio degeneravimus.
PL 16, 1261C実に、彼において、彼の恩寵と善が、キリスト・イエスにおいて我々の上にあふれた。業において死んでいた者を、信仰によって贖われ、恩寵によって救われた者とし、これほど大きな自由の賜物を与えたのである。そこにおいて、本性自身もいわば復活して、新しい被造物の恩寵を感じた。それは、以前は罪責ある相続の悪によって堕落していた我々が、キリストにおいて造られた者として、善い業のうちに歩むためである。
9. Etenim, sublatis inimicitiis quae erant ante in carne, pax facta est universitatis in coelo (Ephes. II, 14); ut essent homines sicut angeli in terra, ut essent gentes unum atque Israelitae, ut in homine uno et novus homo et vetus, sublato pariete maceriae, qui utrumque dissidioso obice dividebat, inter se convenirent.
PL 16, 1261C9. 実に、以前肉にあった敵意が取り除かれ、天において万有の平和が成し遂げられた(エフェソ2:14)。それは、人が地で天使のようになり、諸国民とイスラエル人とが一つとなり、一人の人において新しい人と古い人が、双方を不和の障壁で分けていた隔ての壁が取り除かれて、互いに和合するためであった。
Nam cum hujus natura carnis, iram et discordias ac dissensiones excitavisset, Lex nos damnatorum nexuisset vinculis, Christus Jesus insolentiam atque intemperantiam carnis, mortificatione compressit, legem mandatorum in decretis evacuavit, in quibus ostendit non secundum litteram interpretanda legis spiritalis dogmata; cum et sabbati ignava otia, et corporalis superflua destrueret circumcisionis, atque omnibus accessum ad Patrem in uno reseraret spiritu.
PL 16, 1261D実に、この肉の本性が怒りと不和と分裂を引き起こし、律法が我々を断罪された者の鎖で縛ったとき、キリスト・イエスは、肉の傲慢と無節制を殺すことによって押さえ込み、掟の律法をその規定において空しくした。その規定において、彼は、霊的な律法の教えが文字に従って解釈されるべきでないことを示した。同時に、安息日の怠惰な休みと、体の余計な割礼を壊し、すべての人に、一つの霊において父への道を開いた。
Quomodo enim potest discordia esse, ubi una vocatio, unum corpus, et unus spiritus est?
PL 16, 1262A実に、一つの召命、一つの体、一つの霊があるところに、不和がどうしてありえようか。
10. Quid enim aliud descendens operatus est Dominus Jesus (Ephes. IV, 8) , nisi ut de captivitate nos in libertatem vindicaret, et illam captivitatem vinctam perfidiae vinculis sibi captivam faceret, alligatam sapientiae compedibus, mittente unoquoque prudente pedes suos in compedes ejus, sicut scriptum est (Ibid.) : et cum descendisset, et ascenderet, ut impleret omnia (Joan. I, 16) , et nos omnes de plenitudine ejus acciperemus?
PL 16, 1262A10. 実に、降りて来た主イエス(エフェソ4:8)は、我々を捕囚から自由へと解放し、背信の鎖で縛られていたあの捕囚を自らの捕虜として、知恵の足かせに縛りつけること――思慮ある者は皆、自分の足をその足かせに入れる――、また、書かれているとおり(エフェソ4:8)、降りたのち昇って、すべてを満たし(ヨハネ1:16)、我々皆が彼の充満から受けるようにすること、以外に何を成したというのか。
11. Ideoque primum repletos Spiritu sancto posuit in Ecclesia apostolos, prophetas alios, alios evangelistas, alios autem pastores et doctores, ut eorum adhortationibus consummaretur profectus credentium, et ministerii fidelis opus cresceret (Ephes. IV, 11) .
PL 16, 1262A11. それゆえ彼はまず、聖なる霊に満たされた使徒たちを教会に置き、別の者を預言者に、別の者を福音宣教者に、また別の者を牧者と教師にした。彼らの勧めによって、信じる者たちの進歩が完成され、忠実な奉仕の業が成長するためである(エフェソ4:11)。
Aedificatur unusquisque aedificatione virtutum in mensuram aetatis interioris, quae mensura perfectior vitae immaculatae (Ibid., 13) , id est, perfecti viri, accipiens de plenitudine Christi recepit gratiae plenitudinem.
PL 16, 1262B各人は徳の建設によって、内なる年齢の度合いにまで建てられる。その度合いは、汚れのない生のよりいっそう完全なものであり、すなわち完全な人のものである(エフェソ4:13)。キリストの充満から受けた者は、恩寵の充満を受けた。
12. Quis autem vir perfectus est, nisi ille qui absolutus infantia puerilis ingenii, atque adolescentiae incerto ac lubrico, et immoderato juventutis calore, in viri perfecti firmitatem successerit, atque ad illam morum maturitatem adoleverit; ut non facile devii disputatoris alloquio flectatur, et quasi quadam doctrinae irrationabilis turbidiore in scopulos jactetur procella, ad erroris remedia se conferens: et qui veritatem non solum in sermone, sed etiam in operibus sequatur suis, et aedificationem charitatis in se suscipiat; ut in unitate fidei et agnitionis occurrat, et quasi membrum non desit capiti suo, id est Christo, qui est caput omnium, ex quo totum corpus fidelium et sapientium per harmoniam rationabilem Verbi, hoc est enim συναρμολογούμενον, ἀρμονίᾳ τοῦ λόγου δεδεμένον (Ibid., 16) , id est, harmonia Verbi compaginatum et compactum atque connexum, per omnem juncturam ministrationis, in mensuram uniuscujusque partis augmentum corporis facit, in aedificationem sui, in charitate; ut assurgat unum templum Dei in omnibus, et unum domicilii coelestis habitaculum in spiritu universorum.
PL 16, 1262B12. では、完全な人とは誰か。子どもじみた才の幼さと、青年期の不確かさと滑りやすさ、青春のとめどない熱から解かれて、完全な人の堅固さを継ぎ、あの習俗の成熟へ育った者でなくて誰か。その者は、道を外れた論者の語りかけで容易に曲げられず、非理性的な教えのいわば荒れた嵐によって岩礁に投げ出され、誤りの癒やしに身を向けることもない。真理を、言葉でだけでなく自らの業においても追い、愛の建設を自分の内に受ける。それは、信仰と認識の一体性に至り、いわば肢体として自らの頭、すなわちキリストから欠けないためである。キリストはすべての者の頭であり、その頭から、信仰ある賢い者たちの体全体が、言葉の理にかなった調和によって、すなわち「組み合わされた」、「言葉の調和で結び合わされた」〔ギリシア語。底本はギリシア文字で引く。ミーニュの脚注 d によれば、ローマ版と少なからぬ写本は「言葉の調和で結び合わされた」の句を欠く〕(エフェソ4:16)、つまり言葉の調和によって組み立てられ、固められ、結ばれ、奉仕のあらゆる節を通して、各部分の度合いに応じて、体の成長を愛のうちに自らの建設へと生じさせる。それは、すべての者のうちに一つの神の神殿が立ち上がり、すべての者の霊において、一つの天の住まいの居所が立つためである。
13. In quo non solum sanctorum hominum, sed omnium credentium, omnium etiam superiorum rationabilium Virtutum ac Potestatum, connexionem fidei, spiritusque accipiendam arbitror; ut per harmoniam quamdam virtutum ac ministeriorum, corpus unum ex omnibus rationabilis naturae spiritibus adhaereat capiti suo Christo, ita aedificationis compage connexa, ut ne tactu quidem junctura singulorum adhaerentium discrepare videatur.
PL 16, 1262D13. この中に、聖なる人々だけでなく、すべての信じる者、さらにより高いすべての理性的な諸力と諸権能の、信仰と霊の結びつきが受け入れられると、私は考える。力と奉仕のある種の調和によって、理性的本性のすべての霊からなる一つの体が、その頭キリストに結びつき、建設の組み合わせによって結び合わされ、結びついている個々のつなぎ目が、触れても食い違うと見えないほどになるためである。
Hoc est enim quod ἁφὴν dixit Graecus, τῆς χορηγίας κατ' ἐνέργειαν ἐν μέτρῳ: quod non difficile erit tanto architecto secundum mensuram uniuscujusque meritorum ac fidei convenientem sibi connectere; cum aedificatio charitatis rimam offensionis excludat, atque obstruat.
PL 16, 1263A実に、ギリシア語が「接合」、「分与の、働きに従って度合いのうちにあるもの」と言ったのは、このことである〔ギリシア語。底本はギリシア文字で引く。ミーニュの脚注 a によれば、ローマ版は頭に「あらゆる接合を通して」(エフェソ4:16 の句)と補い、多くの写本はギリシア語の文を欠く〕。これほどの建築者にとって、各人の功績と信仰の度合いに従って、それにふさわしくつなぎ合わせることは難しくない。愛の建設が、つまずきの亀裂を締め出し、塞ぐのだから。
Non est ergo dubitandum coelestium potestatum adhaesura ad hoc templum aedificandum consortia; incongruum quippe intelligi quod ita assurgat humanae charitatis aedificatio in templum Dei, ut fiat in nobis habitatio Dei in spiritu, non sit autem in coelestibus potestatibus.
PL 16, 1263Aゆえに、天の権能たちの交わりが、この神殿の建設に結びつくであろうことは疑うべきではない。人間の愛の建設が神の神殿へと立ち上がり、我々のうちに霊において神の住まいが生じるのに、それが天の権能たちのうちにはない、と解されるのは不適切だからである。
14. Cujus rei gratia, ut maturius in nobis aedificatio hujusmodi procederet, hortatur nos Apostolus aperire oculos cordis, elevare ad superiora, agnitionem Dei impense quaerere, veritatem discutere, abscondere in corde mandata Dei, deponere erroris desideria, dedecoris occulta, renovari per gratiam sacramentorum, temperare iracundiam, commotionem ante occasum solis relaxare, cavere ne superiora tua occupet adversarius, spiritus ille habens potestatem, qui se immersit in cor Judae (Joan. XIII, 12) , et comminuit animae ejus januas; ne posset resistere, furem excludere, mendacem avertere, exsurgere a mortuis, sobrietatem assumere: uxorem viro, ut Ecclesiam Christo, debere esse subditam; virum pro uxore animam suam offerre, sicut se pro Ecclesia tradidit Christus (Ephes. V, 25) : postremo quasi bonum bellatorem sumere arma Dei, ac praetendere semper, non solum adversus carnem et sanguinem, sed etiam adversum spiritales nequitias (Ephes. VI, 12) ; ne a suis emolliri, ab extraneis capi possit.
PL 16, 1263A14. このことのために、そのような建設が我々のうちでより早く進むよう、使徒は我々に勧める。心の目を開き、上のものへ向かい、神の認識を懸命に求め、真理を吟味し、神の掟を心に隠し、誤りの欲望と恥ずべき隠れたことを捨て、秘跡の恩寵によって新たにされ、怒りを抑え、動揺を日没前に解き、あなたの上のものを敵が占めないよう警戒すること。その敵とは、力を持つあの霊であり、ユダの心に身を沈め(ヨハネ13:12)、彼が抵抗できないように、その魂の門を打ち砕いたのである。また、盗人を締め出し、偽る者を遠ざけ、死者の中から起き上がり、節度をまとうこと。妻は夫に、教会がキリストに対するように服するべきであること。夫は妻のために自らの魂を献げるべきであること、キリストが教会のために自らを引き渡したように(エフェソ5:25)。最後に、善い戦士のように神の武具を取り、肉と血に対してだけでなく、霊的な邪悪に対しても常に身構えること(エフェソ6:12)。それは、自分の側の者に弱められ、外の者に捕らえられることのないためである。
Haec breviter comprehensa, ut potui, perstrinxi. Vale, fili, et nos dilige; quia nos te diligimus.
PL 16, 1263Cこれらを、私は力の及ぶかぎり、簡潔にまとめて触れた。健やかであれ、子よ。そして我々を愛してほしい。我々もあなたを愛しているのだから。
Epistola LXXVII
第77書簡PL 16, 1263CRoganti quae haereditas illa sit, pro qua mortem oppetere plerique non dubitant; respondet hanc ipsam esse quam ex repromissione quasi liberi adipiscimur; nos enim cum Deo ex charitate serviamus, vera potiri libertate.
PL 16, 1263C多くの人が死をためらわないほどのあの相続とは何かと尋ねられて、〔アンブロシウスは〕答える。それこそが、我々が自由な者として約束によって得るものである。我々が愛によって神に仕えるとき、真の自由を得るのだ、と。
Hoc in Esau benedictione signatum docet; unde colligit ex Lege per quam servitus fuit, etiam libertatem esse, ut quae ad fidem nos adduxerit: addit non Christum, sed Moysen accusaturum; atque adeo Judaeos desipere, a quibus accusator prae bono judice eligitur.
PL 16, 1263Cこのことはエサウの祝福において示されていると彼は教える。そこから彼は、隷属があった律法によってこそ自由もあること、それは律法が我々を信仰へ導いたからであることを導く。さらに、訴えるのはキリストではなくモーセであることを付け加える。そして、善い裁き手よりも告発者を選ぶユダヤ人たちが愚かであることを。
AMBROSIUS HORONTIANO. 1. Non otiose quaerendum putasti quae sit rei divinae haereditas; et cur tanto aestimetur nomine, ut propter eam plerique etiam mortem suam offerant.
PL 16, 1263Dアンブロシウスよりホロンティアヌスへ。1. あなたは、神の事柄の相続とは何か、そしてなぜ、多くの人がそのために自らの死さえ献げるほどに、そのような大きな名で評価されるのかを、無益でなく問うべきと考えた。
Verum si consideres quia et in usu humano haereditatis pecuniariae gratia facit, ut venerabiliora fiant jura pietatis; quia hoc quoque plus defertur parentibus, ne laesa pietas patris ulciscatur se exhaeredatione, vel abdicatione contumacis pignoris: mirari profecto desines quae sit tanta divinae haereditatis appetentia.
PL 16, 1263Dしかし、人間の慣行においても、財産相続のゆえに、情愛の権利がいっそう尊ばれるものになっていること、またそのために親にいっそう多くが差し出され、傷つけられた父の情愛が、強情な子の相続廃除や勘当によって自ら報復することのないようにしていることを考えるなら、神の相続への欲求がなぜこれほど大きいか、驚くことをやめるだろう。
2. Est autem haereditas proposita christianis omnibus; sic enim dicit Esaias: Est haereditas credentibus in Domino (Esai. LIV, 17) : quae speratur ex repromissione, non ex Lege.
PL 16, 1264A2. ところで、相続はすべてのキリスト教徒に提示されている。イザヤはこう言う。「主を信じる者たちに、相続がある」(イザヤ54:17)。それは約束によって望まれるもので、律法によるのではない。
Quod veteris Testamenti exemplo probatur, dicente Sarra: Expelle ancillam, et filium ejus; non enim haeres erit filius ancillae cum filio meo Isaac (Gen. XXI, 10) .
PL 16, 1264Aこのことは旧約の例によって証される。サラが言ったとおりである。「女奴隷とその子を追い出せ。女奴隷の子は、私の子イサクとともに相続人にならないからである」(創世記21:10)。
Filius Sarrae Isaac, filius ancillae Ismael; hi ante Legem sunt: ergo antiquior repromissio quam Lex. Nos secundum Isaac filii per repromissionem, Judaei secundum carnem filii ancillae (Galat. IV, 28) .
PL 16, 1264Aサラの子はイサク、女奴隷の子はイシュマエル。両者は律法より前にいる。ゆえに、約束は律法より古い。我々はイサクに従って約束による子であり、ユダヤ人は肉に従って女奴隷の子である(ガラテヤ4:28)。
Nobis mater libera, quae non parturiebat, et postea ex repromissione effudit, peperitque masculum: illis mater Agar, generans in servitutem.
PL 16, 1264B我々には自由な母がいる。彼女は産まなかったが、のちに約束によって注ぎ出し、男の子を産んだ。彼らには母ハガルがいて、隷属のために産む。
Liber est, cui gratia promittitur; servus, cui jugum Legis imponitur: prius ergo nobis repromissio quam illis Lex; et secundum naturam antiquior libertas, quam servitus. Libertas igitur ex repromissione, ex Lege servitus.
PL 16, 1264B自由な者とは、恩寵が約束される者であり、奴隷とは、律法の軛を置かれる者である。ゆえに、我々には約束が彼らの律法より先にある。また本性に従えば、自由は隷属より古い。ゆえに自由は約束によるものであり、隷属は律法によるものである。
Sed licet repromissio ipsa ante Legem sit, ut diximus, ex repromissione autem libertas, in libertate charitas; secundum Legem tamen est charitas, quae major libertate est. 3. Non ergo servi? Et quomodo scriptum est: Laudate, servi, Dominum (Psal. CXXXIV, 1) .
PL 16, 1264Bしかし、約束そのものが、すでに述べたとおり律法より前にあり、約束から自由が、自由から愛が生じるとしても、愛は律法に従ってもあり、愛は自由より大きい。3. では、我々は僕ではないのか。それならなぜ書かれているのか。「僕たちよ、主を賛美せよ」(詩篇134:1)。
Quomodo ipse Apostolus ait: Sed ut servi Christi facientes voluntatem Dei ex animo cum bona voluntate (Ephes. VI, 6) ? Verum est et servitus libera, quae est voluntaria, de qua Apostolus ait: Qui liber vocatus est, servus est Christi (I Cor. VII, 22) .
PL 16, 1264B使徒自身も、どうして言うのか。「むしろキリストの僕として、神の意志を心から善意をもって行え」(エフェソ6:6)。実に自由な隷属もある。それは自発的なもので、使徒はそれについて言う。「自由な者として召された者は、キリストの僕である」(一コリント7:22)。
Haec est servitus ex animo, non ex necessitate. Itaque nos servi quidem sumus Creatoris nostri: sed libertatem habemus, quam per gratiam Christi accepimus, generati ex repromissione secundum fidem.
PL 16, 1264Cこれが、心からの隷属であり、必然によるものではない。こうして我々は確かに、我々の創造者の僕であるが、キリストの恩寵によって受けた自由を持つ。信仰に従って、約束によって生まれた者である。
Unde quasi ex libera geniti, libertatis sacrificium deferamus, signati in fronte, sicut liberos decet; ut non confundamur, sed gloriemur, signati spiritu, non carne. Quibus recte dicitur: State, et nolite iterum jugo servitutis contineri (Galat. V, 1) .
PL 16, 1264Cそれゆえ、あたかも自由な女から生まれた者として、我々は自由のいけにえを献げよう。自由な者にふさわしく、額に印を押されて。恥じることなく、誇るためである。肉ではなく霊で印された者として。そのような者たちに、正しく言われる。「堅く立て。再び隷属の軛に縛られてはならない」(ガラテヤ5:1)。
Non dixit: Nolite servire, sed nolite jugo servitutis contineri; est enim gravius jugum servitutis, quam servitus.
PL 16, 1264C彼は「仕えるな」と言ったのではなく、「隷属の軛に縛られてはならない」と言った。隷属の軛は、隷属そのものよりも重いからである。
4. Denique Isaac filio suo Esau petenti benedictionem ait: Ecce ab ubertate terrae erit tibi habitatio, et a rore coeli summo: et super gladium tuum vives, et servies fratri tuo. Erit autem cum deposueris et solveris jugum illius a collo tuo (Gen. XXVII, 39, 40) .
PL 16, 1264C4. 実に、イサクは、祝福を求める自分の子エサウに言う。「見よ、地の豊かさから汝の住まいがあり、天の高みの露から。汝は剣によって生き、汝の兄弟に仕える。だが、汝が彼の軛を汝の首から外し、解くときが来る」(創世記27:39, 40)。
Quomodo istud convenit, ut serviat, cum solverit jugum fratris a collo suo, nisi distantiam esse intelligamus servitutis? Quae igitur sit differentia, ipsa nobis exponat lectio.
PL 16, 1264D彼が兄弟の軛を自分の首から解くときに仕えるということは、隷属の違いがあることを悟らなければ、どう合うのか。その違いが何であるか、朗読そのものが我々に示すがよい。
Bonus Isaac, et bonus nobis, qui secundum ipsum in libertatem nascimur: et bonus pater utrique filio.
PL 16, 1265Aイサクは善く、イサクに従って自由へと生まれる我々にとっても善い。そして、どちらの子にとっても善い父である。
Denique quod utrumque diligeret, circa alterum affectu probavit, circa alterum benedictione; seniori enim filio dixerat, ut cibum deferret sibi, et acciperet benedictionem: sed dum ille moram facit, et cibum agrestem et forensem requirit, frater junior domesticum detulit ex ovium grege.
PL 16, 1265A実に、彼は両方を愛していたことを、一方には情愛によって、他方には祝福によって示した。年長の子には、自分に食べ物を持って来て祝福を受けるよう言っていたが、その子が遅れ、野の食べ物、外の食べ物を求めている間に、弟が羊の群れから家の食べ物を持って来た。
5. Bonus cibus omnium Christus est, bonus cibus est fides, suavis cibus misericordia, jucundus cibus gratia. Hos cibos epulatur populus Ecclesiae sanctae. Bonus cibus spiritus Dei, bonus cibus peccatorum remissio.
PL 16, 1265A5. 善い食べ物は、すべての人にとって、キリストである。善い食べ物は信仰であり、甘い食べ物は慈しみ、楽しい食べ物は恩寵である。これらの食べ物を、聖なる教会の民は食する。善い食べ物は神の霊であり、善い食べ物は罪の赦しである。
At vero ille praedurus cibus rigor Legis, terrorque poenarum: agrestis cibus observantia litterae potius quam gratia indulgentiae. Denique ille populus sub maledicto, nos in benedictione.
PL 16, 1265A他方、あの非常に堅い食べ物は、律法の厳しさ、刑罰への恐れである。野の食べ物とは、赦しの恩寵よりもむしろ文字の遵守である。実に、あの民は呪いの下にあり、我々は祝福の中にある。
Velox cibus fides: Prope est enim verbum in ore tuo, et in corde tuo (Deut. XXX, 14) : tardior cibus Legis. Denique dum Lex exspectatur, populus erravit (Exod. XXXII, 1 et seq.) .
PL 16, 1265B信仰は速い食べ物である。「実に、言葉は汝の口にも、汝の心にも、近くにある」(申命記30:14)。律法はより遅い食べ物である。実に、律法が待たれる間に、民は誤った(出エジプト記32:1以下)。
6. Contulit igitur benedictionem pater impigro et fideli filio: sed quia bonus pater erat, servavit et seniori filio benedictionem; ut eum servum faceret fratris sui: non quo familiam suam degeneri vellet servituti addicere, sed quia is qui regere se non potest et gubernare, servire debet, et subditus esse prudentiori; ut ejus regatur consilio, ne sua stultitia praecipitetur, et labatur temeritate.
PL 16, 1265B6. こうして父は、機敏で忠実な子に祝福を授けた。しかし、善い父であったので、年長の子にも祝福を取っておいた。彼を兄弟に仕える者にするためにである。自分の家族を卑しい隷属に引き渡そうと望んだのではなく、自分を治め導くことのできない者は、仕え、より思慮ある者に従うべきだからである。その者の助言によって治められ、自らの愚かさによって突き落とされ、無謀によって倒れることのないようにである。
Pro benedictione igitur hujusmodi confertur servitus. Denique inter bona annumeratur, inter collatam terrae ubertatem, et rorem coeli a summo.
PL 16, 1265Bゆえに、このような隷属は祝福として授けられる。実に、それは、地の豊かさと天の高みからの露が授けられることの中に、善きものとして数えられている。
Sed quia dixerat: Super gladium tuum vives; ne ei fortitudinis aut potestatis noceret praesumptio, addidit: Servies fratri tuo; ut et carnis fructus uberes, et divinae rorem adipiscaris gratiae, et eum sequaris, qui de suo gubernaculo regat.
PL 16, 1265Cしかし、彼は「汝は剣によって生きる」と言っていたので、勇気や権力への思い上がりが彼を害することのないよう、「汝は汝の兄弟に仕える」と付け加えた。あなたが肉の豊かな実りと神の恩寵の露を得て、自らの舵取りで導く者に従うためである。
7. Sed tunc erit istud, cum deposueris jugum ejus a collo tuo; ut voluntariae servitutis mercedem habeas, non injuriam subeas necessitatis. Inhonorata enim hujusmodi servitus, quae necessitate cogitur: honorata autem, quae pietate defertur.
PL 16, 1265C7. しかしそれは、あなたが彼の軛をあなたの首から外すときに起こる。それは、あなたが自発的な隷属の報いを持ち、必然の不当を被らないためである。実に、必然に強いられるこのような隷属は名誉がなく、情愛によって差し出されるものは名誉がある。
Unde apostolus: Si volens hoc ago, mercedem habeo: si invitus, dispensatio mihi credita est (I Cor. IX, 17) . Melius utique mercedis praemium, quam dispensationis obsequium est.
PL 16, 1265Cそれゆえ使徒は言う。「もし私が進んでこれを行うなら、私は報いを持つ。もし不本意に行うなら、私には管理が委ねられている」(一コリント9:17)。報いの賞は、管理への従順よりも確かに優れている。
Nos igitur non contineamur servitutis jugo, sed charitate spiritus serviamus; quia dicit apostolus: Per charitatem spiritus servite invicem (Galat. V, 13) . Timor legis est charitas Evangelii.
PL 16, 1265Cゆえに我々は、隷属の軛に縛られず、霊の愛によって仕えよう。使徒は言う。「霊の愛によって、互いに仕えよ」(ガラテヤ5:13)。恐れは律法のものであり、愛は福音のものである〔底本は Timor legis est charitas Evangelii と区切らずに刷る。Timor legis est, charitas Evangelii と区切って取った〕。
Denique: Initium sapientiae timor Domini, plenitudo autem legis charitas (Eccles. I, 16) . Tamen et ipsa lex dicit: Et in hoc verbo omne mandatum instauratur (Rom: XIII, 8), et in isto uno, inquit, sermone impletur: Diliges proximum tuum (Galat. V, 14) .
PL 16, 1265D実に、「知恵の始まりは主への恐れ、律法の充満は愛である」(コヘレトの言葉1:16)〔刷られた書名は Eccles.(コヘレトの言葉)だが、引かれた語は集会の書1:16に当たる〕。また律法自身も言う。「この言葉のうちに、すべての掟が集約される」(ローマ13:8)。そして彼は言う。「この一つの言葉において成就する。汝の隣人を愛せ」(ガラテヤ5:14)。
8. Hoc est igitur quod proposuimus, quia etsi ex lege servitus, tamen secundum legem libertas; charitas enim libertatis, timor servitutis est.
PL 16, 1265D8. 以上が、我々が提示したことである。隷属は律法に由来するが、それでも律法に従って自由がある。愛は自由に属し、恐れは隷属に属するからである。
Est igitur et charitas legis, et servitus charitatis: sed lex charitatis praenuntia est, charitas Evangelii piae servitutis arbitra est. 9. Non superflua itaque lex, quae tamquam paedagogus prosequitur infirmiores.
PL 16, 1266Aゆえに、律法の愛もあり、愛の隷属もある。しかし律法は愛の先触れであり、福音の愛は敬虔な隷属の裁定者である。9. ゆえに、律法は余計ではない。それは養育係として、より弱い者たちに付き添う。
Infirmitatem dico morum, non corporum; infantes enim sunt, qui fari verbum Dei nesciunt, qui ejus opera non recipiunt (Galat. III, 24) . Nam si aetas senectutis vita immaculata (Sap. IV, 9) , utique aetas adolescentiae est vita maculosa.
PL 16, 1266A私が言う弱さは、習俗の弱さであり、体の弱さではない。実に、神の言葉を語ることを知らず、その業を受け入れない者が幼児である(ガラテヤ3:24)。老年とは汚れのない生であるなら(知恵の書4:9)、青年の年ごろは汚れた生である。
Lex ergo pedagogus fuit, id est νόμος, donec fides veniret. Et quasi infirmi, inquit, custodiebamur a lege, conclusi in eam fidem, quae revelanda foret (Galat. III, 23) .
PL 16, 1266Aゆえに律法は――ギリシア語でいう「ノモス」〔ギリシア語。底本はギリシア文字で引く。ミーニュの脚注 b はローマ版の語順「ゆえにノモス、すなわち律法は養育係であった」を挙げる〕である――養育係であった、信仰が来るまで。そして、「我々は弱い者のように、律法によって守られ、啓示されるはずの信仰のうちに閉じ込められていた」と彼は言う(ガラテヤ3:23)。
Postquam autem fides advenit, non dicit Evangelium, sed fidem; ea est enim sola fides, quae est in Evangelio. Nam licet justitia Dei in eo revelatur, quae est ex fide in fidem (Rom. I, 17) ; tamen sic illa Legis est fides, si ei accedat fidei plenitudo.
PL 16, 1266A「しかし、信仰が来たのちは」と、彼は福音とは言わず、信仰と言う。福音の中にある信仰だけが、まさに信仰だからである。確かに、神の正義は「信仰から信仰へ」と、そこにおいて啓示される(ローマ1:17)が、それでも、あの律法の信仰は、信仰の充満がそれに加わるなら、信仰として成り立つのである。
Merito ergo fides ista quasi sola dicitur; quia illa sine hac fides non est, in hac confirmatur. Denique ubi haec fides venit, plenitudo advenit, advenit filiorum adoptio, cessavit infirmitas, abiit infantia, in virum perfectum assurgimus, Christum induimus.
PL 16, 1266Bゆえに、この信仰がいわば唯一のものと言われるのは当然である。あの信仰はこの信仰なしには信仰でなく、この信仰において確かなものとなるからである。実に、この信仰が来たとき、充満が来、子らの養子縁組が来、弱さは止み、幼さは去り、我々は完全な人へと立ち上がり、キリストを着る。
Quomodo igitur infirmus et parvulus esse potest, in quo Christus est Dei virtus? Ergo ad perfectionem venimus, perfectionis praecepta accepimus. 10. Audisti hodie lectum: Non possum ego a me facere quidquam: sicut audio, judico (Joan. V, 30) .
PL 16, 1266Bゆえに、キリストが神の力として内にいる者が、どうして弱く幼いままでありえようか。ゆえに我々は完成に至り、完成の命令を受けた。10. あなたは今日、読まれるのを聞いた。「私は自分からは何も行うことができない。聞くとおりに裁く」(ヨハネ5:30)。
Audisti lectum: Ego non accuso vos, ego non judico. Ego non accuso, Moyses vos accusat, in quem speratis (Ibid., 45) . Audisti lectum: Si ego testimonium perhibuero de me ipso, testimonium meum non est verum (Ibid., 31) .
PL 16, 1266Bあなたは読まれるのを聞いた。「私は汝らを訴えない、私は裁かない。私は訴えない。汝らが望みをかけているモーセが、汝らを訴える」(ヨハネ5:45)。あなたは読まれるのを聞いた。「もし私が自分自身について証言するなら、私の証言は真実でない」(ヨハネ5:31)。
Didici qualis judex, qualis testis esse debeam. Non enim quasi infirmus dicit: Non possum ego a me facere quidquam: sed infirmus ille, qui sic intelligit.
PL 16, 1266C私は、自分がどのような裁き手、どのような証人であるべきかを学んだ。実に彼は、「私は自分からは何も行うことができない」と、弱い者のように言うのではない。そう解する者こそ弱い者である。
Nihil quidem sine Patre facit Filius; quia communis operatio, et unitas potestatis est: sed hoc loco quasi judex loquitur, ut cognoscamus homines in judicando, quod non ex voluntate nostra et potestate, sed ex aequitate debeamus formare sententiam.
PL 16, 1266C子は、父なしには何も行わない。働きは共通であり、権能の一体性があるからである。だがこの箇所では、裁き手のように語る。それは、我々人間が、裁くに際して、自分の意志や権力によらず、公正によって判決を形づくるべきことを知るためである。
11. Constitue aliquem reum coargutum et convictum criminis, non astruentem defensionis genera, sed deprecantem et advolventem se ad genua judicis; respondet ei judex: Non possum a me facere quidquam; justitia in judicando, non potentia est in judicando.
PL 16, 1266C11. 誰かを、咎められ、罪を立証された被告とせよ。弁明の種類を並べ立てず、懇願し、裁き手の膝にひれ伏す者である。裁き手はその者に答える。「私は自分からは何も行うことができない」。裁くことにおいてあるのは正義であって、力ではない。
Ego non judico, sed facta tua de te judicant: ipsa te accusant, et ipsa condemnant. Leges te adjudicant, quas judex non converto, sed custodio. Nihil ex me ego profero, sed ex te forma judicii in te procedit.
PL 16, 1266D「私は裁かない。あなたの行いがあなたについて裁く。それらがあなたを訴え、それらがあなたを断罪する。あなたを有罪と判じるのは法であり、裁き手である私はそれを曲げず、守る。私は自分から何も持ち出さない。裁きの規範は、あなたから、あなたの上に出てくる」。
Secundum quod audio, judico, non secundum quod volo; et ideo judicium meum verum est, quia non voluntati indulgeo, sed aequitati. 12. Consideremus itaque quae sit judicandi religio.
PL 16, 1266D「私は聞くとおりに裁き、望むとおりには裁かない。それゆえ私の裁きは真実である。私は意志にではなく公正に身を委ねているからである」。12. ゆえに、裁くことの信心とは何かを考察しよう。
Dominus coeli atque terrarum judex omnium dicit: Non possum a me facere quidquam: sicut audio, et judico; et homo dicit Domino suo: Nescis quoniam potestatem habeo dimittere te, et potestatem habeo crucifigere te (Joan. XIX, 10) ? Quare Dominus non potest?
PL 16, 1266D天と地の主、万人の裁き手は言う。「私は自分からは何も行うことができない。聞くとおりに裁く」。そして人が自分の主に言う。「汝は、私が汝を釈放する権能を持ち、汝を十字架につける権能を持つことを知らないのか」(ヨハネ19:10)。なぜ主はできないのか。
Quia judicium, inquit, meum verum est. Non enim quaero voluntatem meam, sed voluntatem ejus, qui misit me (Joan. V, 30) , id est: Non voluntatem hominis, quem videtis: non arbitrium hominis, quem vos hominem tantummodo judicatis: non voluntatem carnis; quia spiritus promptus, caro autem infirma (Matth. XXVI, 41) : sed voluntatem divinam, quae auctor legis, arbitraque judicii est.
PL 16, 1267A「私の裁きは真実だからである」と彼は言う。「私は自分の意志ではなく、私を遣わした者の意志を求めるからである」(ヨハネ5:30)。すなわち「汝らが見ている人間の意志ではなく、汝らがただの人間としか判断しない人間の判断ではなく、肉の意志でもない。霊は熱意にあふれ、肉は弱いからである(マタイ26:41)。そうではなく、律法の創始者であり、裁きの裁定者である神的な意志を」ということである。
Similiter et testis verus est, qui non sibi, sed alii fert testimonium; scriptum est enim: Laudet te proximus tuus, et non os tuum (Prov. XXVII, 2) .
PL 16, 1267A同様に、自分のためではなく他人のために証言する者は、真実の証人である。実に、こう書かれている。「汝の隣人が汝をほめよ。汝の口がではなく」(箴言27:2)。
13. Pulchre autem dicitur Judaeis mystice: Ego vos non judico, id est, ego universorum redemptio, ego peccatorum remissio, vos non judico; quia me non recepistis. Non judico, qui libenter indulgeo. Ego non judico, qui sanguine meo redimo peccatores (Esai. XLIII, 25) .
PL 16, 1267A13. ユダヤ人たちに奥義の意味で、こう見事に言われている。「私は汝らを裁かない」。すなわち、「私は万人の贖いであり、罪の赦しである。汝らを私は裁かない。汝らは私を受け入れなかったからである。私は裁かない。私は喜んで赦すからである。私は裁かない。私は自らの血で罪人たちを贖うからである」(イザヤ43:25)。
Ego non judico, qui deleo iniquitates, et memor non ero. Ego non judico, qui malo vitam quam mortem peccatoris (Ezech. XVIII, 23) . Ego non judico, qui non damno, sed justifico confitentes.
PL 16, 1267B「私は裁かない。私は不法を消し去り、記憶しないからである。私は裁かない。私は罪人の死よりも生を望むからである」(エゼキエル18:23)。「私は裁かない。私は断罪せず、告白する者を義とするからである」。
Moyses vos accusat, ille vos arguit, in quem speratis: ille accusat vos; quia judicandi non habet potestatem, quae ejus debetur auctori. Ille ergo in quem speratis accusat: iste in quem sperare noluistis, absolvit. 14. Magna Judaeorum imprudentia!
PL 16, 1267Bモーセが諸君を訴える。諸君が望みをかけているその者が、諸君を咎める。その者が訴えるのは、彼が、その創始者に帰される裁きの権能を持たないからである。ゆえに、諸君が望みをかけているその者が訴え、諸君が望みをかけることを望まなかったこの者が、赦免する。14. ユダヤ人たちの何と大きな無思慮!
Merito accusantur in criminibus suis; quia accusatorem elegerunt, et bonum judicem refutaverunt: ideoque deest illis absolutio, poena non deest.
PL 16, 1267B彼らが自らの罪状について訴えられるのは当然である。告発者を選び、善い裁き手を退けたからである。それゆえ彼らには赦免がなく、刑罰は欠けない。
15. Recte ergo, fili, a lege coepisti, in Evangelio confirmatus es, a fide in fidem, sicut scriptum est: Justus enim ex fide vivit (Rom. I, 17) . Vale et nos dilige; quia nos te diligimus.
PL 16, 1267C15. したがって、子よ、あなたは正しく律法から始め、福音において堅固にされた。信仰から信仰へと、書かれているとおりである。「義人は信仰によって生きる」(ローマ1:17)。健やかであれ。そして我々を愛してほしい。我々もあなたを愛しているのだから。
Epistola LXXVIII
第78書簡PL 16, 1267CAbrahae instar nos ex fide justificari, qua sumus filii liberae: circumcisionem tantum per Christum vim habuisse, quam ipse in semet passus antiquavit: justitiam ergo non exspectandam nisi ex fide, quae, si perfecta sit, numquam charitate destituitur.
PL 16, 1267C我々はアブラハムにならい、信仰によって義とされる。この信仰によって我々は自由な女の子である。割礼はキリストを通してのみ力を持ったのであり、彼はそれを自ら身に受けて古びさせた。それゆえ正義は信仰によらなければ待ち望めず、その信仰は、もし完全であれば、愛を決して欠かない。
AMBROSIUS HORONTIANO. 1. Si Abraham credidit Deo, et reputatum est ei ad justitiam (Gen. XV, 6) , quod autem reputatur ad justitiam, ex incredulitate ad fidem est: utique ex fide justificamur, non ex operibus legis.
PL 16, 1267Cアンブロシウスよりホロンティアヌスへ。1. もし「アブラハムは神を信じ、それが彼に義と認められた」(創世記15:6)のであり、義と認められるものは、不信仰から信仰への移りであるなら、我々は当然、律法の業からではなく、信仰によって義とされる。
Abrahae autem ipsi duo filii Ismael et Isaac, unus de ancilla, alter de libera (Gal. IV, 22 et seq.) .
PL 16, 1267Dさて、アブラハム自身には二人の子、イシュマエルとイサクがあり、一人は女奴隷から、もう一人は自由な女から生まれた(ガラテヤ4:22以下)。
Et responsum hujusmodi, ut expelleret ancillam, et filium ancillae; non enim haeredem fore ancillae filium: et ideo non ancillae nos filios esse, sed liberae, qua libertate nos Christus liberavit.
PL 16, 1267Dそして、女奴隷とその子を追い出せ、女奴隷の子は相続人にならないから、との答えがあった。それゆえ我々は女奴隷の子ではなく、自由な女の子であり、その自由によってキリストは我々を自由にした。
Unde colligitur quod ii magis Abrahae filii, qui ex fide; praestant enim fidei quam generationis haeredes.
PL 16, 1268Aここから、信仰に基づく者たちこそ、むしろアブラハムの子であると結論される。信仰の相続人であることは、生まれの相続人であることにまさるからである。
Lex pedagogus est, fides libera: abjiciamus ergo opera servitutis, teneamus gratiam libertatis: deseramus umbram, solem secuti: ritus Judaicos deseramus (Galat. III, 24) . 2. Circumcisio membri unius nihil prodest.
PL 16, 1268A律法は養育係であり、信仰は自由である。それゆえ我々は隷属の業を捨て、自由の恩寵を保とう。太陽に従って、影を去ろう。ユダヤの儀礼を去ろう(ガラテヤ3:24)。2. 一つの肢体の割礼は何の益もない。
Denique ait Apostolus: Ecce ego Paulus dico vobis, quoniam si circumcidamini, Christus vobis nihil proderit (Galat. V, 2) . Non quia non possit, sed quia indignos beneficiis suis judicet, qui vias ejus deserant.
PL 16, 1268A実に使徒は言う。「見よ、私パウロは汝らに言う。もし汝らが割礼を受けるなら、キリストは汝らに何の益ももたらさない」(ガラテヤ5:2)。それは、できないからではなく、その道を捨てる者を、自らの施しにふさわしくない者と判断するからである。
3. Et quidem ante Sephora circumcidit filium suum, et periculum depulit, quod imminebat (Exod. IV, 25) : sed tunc profuit Christus, cum adhuc perfecta differret. Cum parvulus esset populus credentium, venit non parvulus, sed perfectus in omnibus Dominus Jesus.
PL 16, 1268A3. 確かに以前、ツィポラは自分の子に割礼を施し、迫っていた危険を退けた(出エジプト記4:25)。しかしそのときキリストが益をもたらしたのは、完全なものがなおも先延ばしにされていたときである。信じる民が幼子であったとき、主イエスは、幼子としてではなく、すべてにおいて完全な者として来た。
Circumcisus est primo secundum legem, ne legem solveret: postea per crucem, ut legem impleret (I Cor. XIII, 10) .
PL 16, 1268B彼はまず律法にしたがって割礼を受けた。律法を廃さないためである。のちに十字架を通して〔割礼を受けた〕。律法を成就するためである(一コリント13:10)。
Cessavit ergo quod ex parte est, quia venit quod perfectum est; crux enim in Christo non unum membrum, sed totius circumcidit superfluas corporis voluptates.
PL 16, 1268Bそれゆえ部分的なものは終わった。完全なものが来たからである。キリストにおける十字架は、一つの肢体ではなく、体全体の余分な快楽を切り取るからである。
4. Fortasse adhuc quaeritur qua ratione circumcidi ex parte voluerit, qui venerat perfectam circumcisionem demonstraturus. De quo non puto esse diutius deliberandum.
PL 16, 1268B4. おそらく、完全な割礼を示すために来た者が、なぜ部分的に割礼を受けようとしたのか、なおも問われよう。これについて、私は長く思案する必要はないと考える。
Nam si peccatum factus est, ut nostra peccata mundaret (II Cor. V, 21) : si maledictum pro nobis factus est, ut legis maledicta vacuaret (Galat. III, 13) ; ea ratione et circumcisus pro nobis est, ut circumcisionem Legis auferret, daturus salutem crucis.
PL 16, 1268Bもし彼が、我々の罪を清めるために罪となり(二コリント5:21)、律法の呪いを空しくするために、我々のために呪いとなったのなら(ガラテヤ3:13)、同じ理由で、十字架の救いを与えるべく、律法の割礼を取り去るために、我々のために割礼も受けたのである。
5. Spiritu igitur ex fide spem justitiae exspectandam nobis asserit apostolus (Galat. V, 5) , et in libertatem vocatos, libertatem nostram in occasionem carnis non debere conferre.
PL 16, 1268C5. それゆえ使徒は、我々が霊によって、信仰に基づき、正義の望みを待たなければならないと主張し(ガラテヤ5:5)、また、自由へと召された者は、我々の自由を肉の機会に用いてはならないと言う。
Siquidem neque circumcisio aliquid valet, neque praeputium: sed fides quae per charitatem operatur (Ibid., 6) . Et ideo scriptum est: Diliges Dominum Deum tuum (Deut. VI, 4) . Qui autem diligit, utique credit, et credendo unusquisque diligere incipit.
PL 16, 1268C実に、割礼も無割礼も何の力もなく、ただ愛を通して働く信仰だけが力を持つのである(ガラテヤ5:6)。それゆえ「汝の主なる神を愛せよ」と書かれている(申命記6:4)。愛する者は当然信じているのであり、各人は、信じることによって愛し始める。
Denique Abraham creditit, et sic diligere coepit: et credidit non ex parte, sed per omnia. Aliter enim plenam non poterat habere charitatem; quia scriptum est: Charitas credit omnia (I Cor. XIII, 7) . Si non credit omnia, non videtur charitas esse perfecta.
PL 16, 1268C実に、アブラハムは信じ〔底本は creditit。credidit と読む〕、そのように愛し始めた。彼は部分的にではなく、すべてにおいて信じた。そうでなければ、満ちた愛を持てなかったからである。「愛はすべてを信じる」と書かれている(一コリント13:7)。もしすべてを信じないなら、愛は完全であるとは見えない。
Ergo perfecta charitas omnem fidem habet. 6. Non tamen facile dixerim, quod continuo omnis fides perfectam charitatem habeat; quia Apostolus dixit: Si habuero omnem fidem, ita ut montes transferam, charitatem autem non habeam, nihil mihi prodest (I Cor. XIII, 2) .
PL 16, 1268Dそれゆえ、完全な愛はあらゆる信仰を持つ。6. だが、あらゆる信仰が直ちに完全な愛を持つとは、私は容易には言えない。使徒が「たとえ山を移すほどのあらゆる信仰を私が持っていても、愛を持たないなら、私には何の益もない」と言ったからである(一コリント13:2)。
Etenim cum tria sint maxime in viro christiano, spes, fides, charitas: major his est charitas (Ibid., 13) .
PL 16, 1269Aというのも、キリスト教徒の人において最も大事なものは三つ、望み、信仰、愛であり、そのうち最も大いなるものは愛だからである(一コリント13:13)。
7. Sed arbitror propositi gratia hoc dixisse Apostolum; neque enim videtur mihi qui habeat omnem fidem, ita ut montes transferat, charitatem non habere; quomodo et illud, si habeat aliquis omnia mysteria, et omnem scientiam; quomodo non habeat charitatem, praesertim cum dicat Joannes: Quia omnis qui credit quia Jesus Christus est, de Deo natus est (I Joan. IV, 7) ; et supra ipse dixerit: Quoniam qui de Deo natus est, non peccat (Ibid., III, 9) ?
PL 16, 1269A7. だが私は、使徒がこれを論旨のために言ったのだと考える。山を移すほどのあらゆる信仰を持つ者が、愛を持たないとは、私には思われないからである。あのこと、すなわち、誰かがあらゆる奥義とあらゆる知識を持つとして、どうして愛を持たないことがあろうか〔この句は構文が整わない。同様に、と取った〕。ことにヨハネが「イエスはキリストであると信じる者は皆、神から生まれた」と言い(一ヨハネ4:7)、先には自ら「神から生まれた者は罪を犯さない」と言っているのだから(一ヨハネ3:9)。
Unde colligitur, si his qui credit quia Jesus Christus est, de Deo natus est; et qui de Deo natus est, non peccat: utique his qui credat quia Jesus Christus est, non peccat.
PL 16, 1269Aここから、もしイエスはキリストであると信じる者〔底本は his。is と読む。次の his も同じ〕が神から生まれ、神から生まれた者が罪を犯さないなら、イエスはキリストであると信じる者は、当然罪を犯さない、と結論される。
Si quis autem peccat, non credit: qui autem non credit, nec diligit: qui autem non diligit, peccato obnoxius est. Ergo non diligit, qui peccat; charitas enim multitudinem operit peccatorum (I Pet. IV, 8) .
PL 16, 1269Bだが、もし誰かが罪を犯すなら、その者は信じていない。信じない者は愛してもいない。愛さない者は罪に服している。ゆえに、罪を犯す者は愛していない。「愛は多くの罪を覆う」からである(一ペトロ4:8)。
Quod si charitas peccandi excludit affectum, quandoquidem etiam timorem excludit foras, plena est utique perfectae fidei charitas.
PL 16, 1269Bもし愛が罪を犯そうとする情を排除するなら、愛は恐れさえも外へ締め出すのだから、愛は当然、完全な信仰に満ちている。
8. Denique apostoli, qui futuri erant amici, dixerunt: Adauge nobis fidem (Luc. XVII, 15) , petentes a bono medico, ut infirmantem in se fidem sanaret. Infirmabatur adhuc fides in iis, cum audiret etiam Petrus: Minimae fidei, quare dubitasti (Matth. XIV, 32) ?
PL 16, 1269B8. 実に、やがて友となる使徒たちは、「我々の信仰を増し加えよ」と言い(ルカ17:15)、善い医者に、自分たちの内で弱っている信仰を癒すよう求めた。信仰は彼らの内でなお弱っていた。ペトロさえ、「信仰の最も小さい者よ、なぜ疑ったのか」と聞いたのである(マタイ14:32)。
Ergo fides velut praevia charitatis occupat animam, et praeparat semitas venturae dilectioni. Sic omnis fides est, ubi perfectio charitatis.
PL 16, 1269Bそれゆえ信仰は、愛の先導のように魂を占め、来たるべき愛のために小道を備える。このように、愛の完全さのあるところに、あらゆる信仰がある。
9. Ideo puto dici quia charitas credit omnia (I Cor. XIII, 7) , hoc est, facit fidem omnia credere, et habere hujusmodi animam omnem fidem. Ac per hoc ubi perfecta charitas, ibi omnis fides: sicut ubi perfecta charitas, ibi spes omnis.
PL 16, 1269B9. それゆえ、「愛はすべてを信じる」と言われるのだと、私は考える(一コリント13:7)。すなわち、愛が信仰にすべてを信じさせ、そのような魂があらゆる信仰を持つようにするのである。したがって、完全な愛のあるところにはあらゆる信仰があり、同じく、完全な愛のあるところにはあらゆる望みがある。
Denique sicut omnia credit, ita scriptum est quia sperat omnia (Ibid.) . Ideo major, quia spem, fidemque complectitur. 10. Hanc charitatem habens, nihil timet; quia charitas timorem excludit foras; et ideo ablegato et exuto timore, omnia suffert, omnia sustinet.
PL 16, 1269C実に、すべてを信じるように、「すべてを望む」とも書かれている(一コリント13:7)。愛がより大きいのは、望みと信仰を包むからである。10. この愛を持つ者は何も恐れない。愛は恐れを外へ締め出すからである。それゆえ、恐れを遠ざけ脱ぎ捨てて、すべてを耐え、すべてを忍ぶ。
Qui ergo per charitatem omnia sustinet, non potest timere martyrium. Et ideo quasi victor, alibi in fine ait: Mihi enim mundus crucifixus est, et ego mundo (Galat. VI, 14) . Vale, fili, et nos dilige; quia nos te diligimus.
PL 16, 1269Cそれゆえ、愛によってすべてを忍ぶ者は、殉教を恐れることができない。だからこそ勝者のように、別の箇所で、〔書簡の〕終わりに言う。「私にとっては世界が十字架につけられ、私も世界に対して〔十字架につけられている〕」(ガラテヤ6:14)。健やかであれ、子よ。そして我々を愛してほしい。我々もあなたを愛しているのだから。
Epistola LXXIX
第79書簡PL 16, 1269DBellicio, qui cum credidisset in Christum, e morbo convaluerat, asserit et morbum et sanitatem ejusdem Christi tribuenda visitationi; atque ut ipsum retineat, et ad alia sacramenta properet, illum hortatur. AMBROSIUS BELLICIO salutem.
PL 16, 1269D信じて病の癒えたベリキウスに、病も癒しもキリストの訪れによるものだと断言し、キリストをつなぎとめ、ほかの秘跡〔洗礼〕へ急ぐよう彼に勧める。アンブロシウスよりベリキウスへ、挨拶を送る。
1. Jactatum te gravi aegritudine significasti mihi credidisse in Dominum Jesum, et jam coepisse revalescere. Ad salutem igitur ea infirmitas fuit, plus aculei quam periculi ferens; quia diu promissum remorabaris.
PL 16, 1270A1. あなたは、重い病に苦しめられたが、主イエスを信じ、すでに回復し始めたと、私に知らせた。それゆえ、その病は救いに向かうものであり、危険よりも刺激を多くもたらした。長く約束していたことを、あなたが先延ばしにしていたからである。
Hoc est quod ait: Percutiam, et sanabo (Deut. XXXII, 39) . Percussit infirmitate, sanavit fide. Vidit enim interiorem affectum tuum non vacuum piae cupiditatis, sed excuti dilationibus; et ideo admonere maluit, ita ut salutem non laederet, devotionem excitaret.
PL 16, 1270Aこれが、彼が「私は打ち、そして癒す」と言うことである(申命記32:39)。彼は病で打ち、信仰で癒した。あなたの内なる心の動きが、敬虔な願いを欠いているのではなく、先延ばしによって揺さぶられているのを見たので、健康を損なわず信心を呼び覚ますように、戒めることを選んだのである。
2. Quomodo enim saluti noceret, qui solet dicere, ut legimus in Evangelio: Ego veniam, et curabo eum (Matth. VIII, 7) ? Ergo et cum a tuis invitaretur, ut inviseret domum tuam, sine dubio dixit: Ego veniam, et curabo eum.
PL 16, 1270B2. 福音書で読むとおり、「私が行って、彼を癒そう」と言うのを常とする者が、どうして健康を損なうだろうか(マタイ8:7)。それゆえ、あなたの家の者たちが、彼にあなたの家を訪ねてほしいと招いたときにも、彼は疑いなく「私が行って、彼を癒そう」と言ったのである。
Et si non audisti eum, ille tamen quasi Deus insensibiliter locutus est: et si non vidisti eum, ille tamen quod te incorporaliter inviserit, dubitari non potest.
PL 16, 1270Bあなたが彼の言葉を聞かなかったとしても、彼は神として、感覚されぬしかたで語ったのであり、あなたが彼を見なかったとしても、彼が体を伴わずにあなたを訪れたことは、疑いえない。
3. Sed vidisti eum, qui credidisti ei; vidisti eum, qui recepisti eum hospitio tuae mentis: vidisti eum spiritu, vidisti eum oculis interioribus. Tene ergo hospitem novum, diu exspectatum, sed sero susceptum: in quo et vivimus, et sumus et movemur (Act. XVII, 28) .
PL 16, 1270B3. しかし、彼を信じたあなたは、彼を見たのだ。あなたの精神の宿に彼を迎え入れたあなたは、彼を見たのだ。霊において、内なる目で、彼を見たのである。それゆえ、この新しい客、長く待たれていたが遅くに迎えられた客を、引き止めよ。「彼において我々は生き、存在し、動く」(使徒言行録17:28)。
Gustasti igitur fidei prima exordia, non fiat verbum occultum in corde tuo. Haec omnis gratia est, hoc est omne munus.
PL 16, 1270Bそれゆえあなたは、信仰の最初の端緒を味わった。言葉があなたの心の中に隠されたままであってはならない。これこそがすべての恩寵であり、すべての賜物である。
Nemo enim penetralia domus de ingressu aestimat, siquidem omnis fructus in interioribus est; neque enim sapientis est a fenestra respicere in domum, et stultitia hominis audire per ostium.
PL 16, 1270C誰も家の奥を入り口から見積もりはしない。あらゆる実りは奥にあるからである。窓から家の中をうかがうのは賢い者のすることではなく、戸口から聞き耳を立てるのは人の愚かさだからである。
4. Alia sunt sacramentorum perfectiorum mysteria; quia Oculus non vidit, nec auris audivit, quae praeparavit Deus diligentibus eum, ut dixit Scriptura (I Cor. II, 9) .
PL 16, 1270C4. より完全な秘跡の奥義は、別のものである。聖書が言うとおり、「目は見ず、耳は聞かなかった、神が自らを愛する者たちのために備えたものを」だからである(一コリント2:9)。
Alia sunt illa, quae de gloria futura annuntiarunt prophetae, quibus revelatum est, et evangelizarunt sancti (Ibid.) , Spiritu Dei misso de coelo, in quem concupiscunt et angeli videre, ut ait apostolus Petrus (I Pet. I, 12) .
PL 16, 1270Cまた、別のものがある。来たるべき栄光について、啓示を受けた預言者たちが告げ知らせ、聖なる者たちが福音として告げたものである(一コリント2:9)。それは天から遣わされた神の霊によるのであり、天使たちさえその霊を見たいと願っていると、使徒ペトロが言うとおりである(一ペトロ1:12)。
Alia sunt illa, in quibus est mundi redemptio, peccatorum remissio, gratiarum divisio, sacramentorum participatio: quae cum acceperis, tunc mirabere tantum donatum esse homini, ut illud manna, quod miramur fluxisse de coelo Judaeis (Exod. XVII, 15 et seq.) , nec tantae gratiae nec tantae operationis judices ad salutem fuisse.
PL 16, 1270Cまた、別のものがある。世界の贖い、罪の赦し、恩寵の分与、秘跡への与りが、そこにあるものである。それらを受けるとき、あなたは、人にこれほど大きなものが与えられたことに驚くであろう。ユダヤ人たちのために天から流れ出たことを我々が驚くあのマナ(出エジプト記17:15以下)が、これほどの恩寵でも、これほどの働きでもなく、救いに至らせるものでもなかったと、あなたは判断するであろう。
Illud enim quicumque acceperunt in deserto, mortui sunt, praeter Jesum Nave, et Caleb (Num. XXXII, 12) : hoc sacramentum quicumque gustaverit, non morietur in aeternum. Sanet te Dominus Jesus. Vale.
PL 16, 1271Aあれを荒れ野で受けた者は、ナウェの子イエス〔ヌンの子ヨシュア〕とカレブを除いて、皆死んだ(民数記32:12)。この秘跡を味わう者は誰でも、永遠に死なない。主イエスがあなたを癒すように。健やかであれ。
Epistola LXXX
第80書簡PL 16, 1271AUbi curationem caeci a nativitate ostendit divinae fuisse potestatis, discipulorum interrogationem reprehendit; atque nonnullas ejusdem historiae partes memorat et paucis edisserit. AMBROSIUS BELLICIO.
PL 16, 1271A生まれつきの盲人の癒しが神の権能によるものであることを示し、弟子たちの問い〔梗概は「弟子たち」と言うが、本文(第3段落)で問う者はユダヤ人たちである〕を咎める。また、同じ物語の幾つかの部分を思い起こし、少しの言葉で説き明かす。アンブロシウスよりベリキウスへ。
1. Audisti, frater, lectionem Evangelii, in qua decursum est quod praeteriens Dominus Jesus vidit a generatione caecum.
PL 16, 1271A1. 兄弟よ、あなたは福音書の朗読を聞いた。そこでは、主イエスが通りすがりに、生まれつきの盲人を見たことが語り進められた。
Ergo si Dominus vidit, non eum praeterivit (Joan. IX, 1) : quare nec nos quidem praeterire debemus, quem praetereundum Dominus non putavit; praesertim cum a generatione caecus fuerit, quod non otiose est positum.
PL 16, 1271Bそれゆえ、主が見たなら、彼を通り過ぎなかったのだ(ヨハネ9:1)。ゆえに我々も、主が通り過ぎるべきでないと考えた者を、通り過ぎてはならない。ことに、彼が生まれつき盲目であったことは、無駄に置かれた言葉ではないのだから。
2. Est enim caecitas, quae plerumque vi aegritudinis aciem obducit oculorum, eademque temporis spatio mitigatur: est caecitas, quae humorum infusione generatur; ea quoque, vitio plerumque sublato, medicinae arte depellitur; ut cognoscas quia quod iste sanatur, qui a generatione sua caecus est, non artis est, sed potestatis.
PL 16, 1271B2. 実に、病の勢いが目の視力を覆い、それが時とともに和らぐ盲目がある。また、体液の流れ込みによって生じる盲目もあり、これも、原因の欠陥が除かれれば、たいてい医術によって追い払われる。それは、生まれつき盲目のこの者が癒されたのは、技によるのではなく権能によるのだと、あなたが知るためである。
Donavit enim Dominus sanitatem, non medicinam exercuit; eos enim sanavit Dominus Jesus, quos nemo curaret. 3. Quam stolidi autem Judaei, qui interrogant: Hic peccavit, an parentes ejus (Ibid., 2) ? debilitates corporum referentes ad merita delictorum.
PL 16, 1271B主は健康を与えたのであって、医術を施したのではない。主イエスは、誰も癒さないような者たちを癒したのである。3. だが、「この者が罪を犯したのか、その両親か」と問うユダヤ人たちは、何と愚かなことか(ヨハネ9:2)。彼らは体の衰えを、罪の報いに結びつけている。
Et ideo Dominus ait: Neque hic peccavit, neque parentes ejus: sed ut manifestarentur opera Dei in illo (Ibid., 3) . Quod enim naturae defuit, creatori competit reformare, qui auctor naturae est.
PL 16, 1271Cそれゆえ主は言う。「この者が罪を犯したのでも、その両親でもない。神の業が彼において現れるためである」(ヨハネ9:3)。自然に欠けていたものを作り直すのは、創造者にふさわしい。創造者は自然の創始者だからである。
Unde addidit: Cum in hoc mundo sum, lux sum hujus mundi (Ibid.) ; hoc est, omnes possunt videre, qui caeci sunt, si me lumen requirant. Accedite et vos, et illuminamini, ut videre possitis (Psal. XXXIII, 6) .
PL 16, 1271Cそれゆえ彼は付け加えた。「私がこの世界にいる間、私はこの世界の光である」(ヨハネ9:3)。すなわち、盲目の者はみな、光である私を求めるなら、見ることができる。「汝らも近づいて、照らされよ。見ることができるように」(詩篇33:6)。
4. Deinde quid sibi vult quod is, qui vitam refundebat imperio, salutem praecepto dabat, dicens mortuo: Exi foras (Joan. XI, 44) , et egressus est Lazarus de sepulcro; dicens paralytico: Surge, tolle grabatum tuum (Marc. II, 11) ; et surrexit paralyticus, et coepit grabatum ipse portare, in quo solutus membris omnibus, portabatur: quid, inquam, sibi vult, quod exspuit et fecit lutum, et superunxit oculos caeci, et dixit ei: Vade et lava in Siloam, quod interpretatur missus; et abiit, et lavit, et videre coepit (Joan. IX, 7) ?
PL 16, 1271C4. さて、命令によって命を戻し、命令によって健やかさを与えていた者が、死者に「外へ出よ」と言い(ヨハネ11:44)、ラザロは墓から出て来た。中風の者に「起きて、汝の寝床を取れ」と言い(マルコ2:11)、中風の者は起き上がり、全身の肢体が利かず担がれていたその寝床を、自ら担ぎ始めた。そのような者が、唾を吐いて泥を作り、盲人の目に塗り、「行って、シロアム(『遣わされた者』と訳される)で洗え」と言い、盲人は行って洗い、見え始めた(ヨハネ9:7)。これは、いったい何を意味するのか。
Quae ista ratio est? Magna, ni fallor; plus enim videt, quem Jesus tangit. 5. Simul et divinitatem et sanctificationem ejus adverte. Quasi lux tetigit, infudit: quasi sacerdos per figuram baptismatis, mysteria gratiae spiritalis implevit.
PL 16, 1272Aこれはどういう道理か。私が誤らなければ、大いなるものである。イエスが触れた者は、より多くを見るからである。5. 同時に、彼の神性と聖化にも心を留めよ。光のように彼は触れ、注ぎ入れた。司教のように、洗礼の象りを通して、霊的な恩寵の奥義を満たした。
Exspuit, ut adverteres quia interiora Christi lumen sunt. Et vere videt, qui Christi mundatur internis. Lavat saliva ejus, lavat sermo ejus, sicut habes: Jam vos mundi estis propter sermonem, quem locutus sum vobis (Joan. XV, 3) .
PL 16, 1272A彼が唾を吐いたのは、キリストの内なるものが光であることを、あなたが心に留めるためであった。キリストの内なるもので清められる者は、まことに見える。彼の唾が洗い、彼の言葉が洗う。あなたが読むとおり、「汝らはすでに、私が汝らに語った言葉のゆえに清い」(ヨハネ15:3)。
6. Quod autem lutum fecit, et superunxit oculos caeci (Joan. IX, 6) , quid aliud significat, nisi ut intelligeres quia ipse hominem, luto illito, reddidit sanitati, qui de luto hominem figuravit (Gen. II, 7) : et quod haec caro luti nostri per baptismatis sacramenta aeternae vitae lumen accipiat?
PL 16, 1272B6. 泥を作って盲人の目に塗ったこと(ヨハネ9:6)は、いったい何を意味するのか。それは、泥から人を形づくった者(創世記2:7)自身が、泥を塗って人を健康に戻したこと、そして、我々の泥の肉が、洗礼の秘跡によって永遠の生命の光を受けることを、あなたが悟るためにほかならない。
Accede et tu ad Siloam, hoc est, ad eum qui missus est a Patre, sicut habes: Mea doctrina non est mea, sed ejus qui me misit (Joan. VII, 16) . Diluat te Christus, ut videas.
PL 16, 1272Bあなたもシロアムに近づけ。すなわち、父から遣わされた者のもとに。「私の教えは私のものではなく、私を遣わした者のものである」とあるとおりである(ヨハネ7:16)。キリストがあなたを洗い流すように。あなたが見えるようになるために。
Veni ad baptismum, tempus ipsum adest: veni festinus, ut tu dicas: Abii, et lavi, et videre coepi (Joan. IX, 11) ; ut et tu dicas: Caecus eram, et videre coepi; ut tu dicas, sicut iste refuso lumine ait: Nox praecessit, dies autem appropinquavit (Rom. XIII, 12) .
PL 16, 1272B洗礼に来よ。時はまさに今である。急いで来よ。あなたが「私は行って洗い、見え始めた」(ヨハネ9:11)と言うために。あなたもまた「私は盲目であったが、見え始めた」と言うために。あなたが、光を取り戻したあの者〔iste が誰を指すかは定かでない。癒された盲人とも、視力を取り戻したのちにこの言葉を書いたパウロとも取れる〕のように、「夜は過ぎ、日は近づいた」(ローマ13:12)と言うために。
7. Nox erat caecitas. Nox erat, cum Judas accepit buccellam a Jesu, et introivit in eum Satanas. Judae nox erat, in quo diabolus erat: Joanni dies erat, qui in Christi pectore recumbebat (Joan. XIII, 27) .
PL 16, 1272C7. 盲目は夜であった。ユダがイエスからパン切れを受け、サタンが彼に入ったとき、夜であった。ユダには夜であった。彼の内に悪魔がいたからである。ヨハネには昼であった。キリストの胸にもたれていたからである(ヨハネ13:27)。
Petro quoque dies erat, cum lumen Christi videret in monte (Matth. XVII, 2 et seq.) . Nox erat aliis, sed Petro dies erat. At vero ipsi Petro nox erat, quando Christum negabat.
PL 16, 1272Cペトロにもまた、山でキリストの光を見たとき、昼であった(マタイ17:2以下)。ほかの者たちには夜であったが、ペトロには昼であった。だが、そのペトロ自身にも、キリストを否んだときは夜であった。
Denique gallus cantavit, et flere coepit (Matth. XXVI, 70 et seq.) , ut emendaret errorem; jam enim dies appropinquabat. 8. Interrogabant Judaei caecum: Quomodo vidisti (Joan. IX, 10) ?
PL 16, 1272C実に、鶏が鳴き、彼は泣き始めた(マタイ26:70以下)。過ちを正すためである。すでに昼が近づいていたからである。8. ユダヤ人たちは盲人に尋ねた。「どのようにして見えるようになったのか」(ヨハネ9:10)。
Grandis amentia! interrogabant quod videbant: interrogabant causam, cum factum viderent. 9. Et maledixerunt ei, dicentes: Tu sis discipulus ejus (Joan. IX, 28) . Maledictio eorum benedictio est; quia benedictio eorum, maledictio est.
PL 16, 1272C何という大きな狂気か。彼らは自分が見ていることを尋ね、事実を見ていながら原因を尋ねた。9. そして彼らは彼を呪って言った。「汝こそ、あの者の弟子であれ」(ヨハネ9:28)。彼らの呪いは祝福である。彼らの祝福は呪いだからである。
Tu sis, inquiunt, discipulus ejus. Tunc prosunt, quando nocere se credunt. Vale, fili, et nos dilige, ut facis; quia nos te diligimus.
PL 16, 1273A「汝こそ、あの者の弟子であれ」と、彼らは言う。彼らは、害を与えているつもりのときに、益を与えている。健やかであれ、子よ。そしてあなたがしているとおり、我々を愛してほしい。我々もあなたを愛しているのだから。
Epistola LXXXI
第81書簡PL 16, 1273AQuosdam clericos propter laborem ac difficultatem animo despondentes, verbis erigit, eisque non modo futuram mercedem ponit ob oculos, sed etiam paratum Christi praesidium. Eam ob rem explicatis aliquot Scripturae locis, admonet ne se divelli ab illo patiantur.
PL 16, 1273A労苦と困難のために気落ちしている幾人かの聖職者を、言葉で励まし、将来の報いだけでなく、備えられたキリストの守りをも、目の前に示す。そのため聖書の幾つかの箇所を説き明かしたうえで、彼から引き離されることを許さぬよう戒める。
AMBROSIUS clericis. 1. Plerumque humanis obrepit mentibus, ut aliqua levi praestricti offensione, si non illis cedant pro studio voluntaria, officio desistant: quod in alio genere hominum tolerabile, in iis vero qui rei divinae intendunt, plenum doloris.
PL 16, 1273Aアンブロシウスより聖職者たちへ。1. 人の心には、しばしばこういうことが忍び寄る。何か軽い不快に打たれ、志したことが願いどおりにならないと、務めを投げ出してしまうのである。これは他の種類の人々なら耐えられるが、神のことに心を向ける者にとっては、痛みに満ちている。
2. Sunt enim aliqui in clericorum munere, quibus inimicus obrepere studet, si alias eos non potuerit circumvenire, ut laesis hujusmodi inserat cogitationes.
PL 16, 1273B2. 聖職者の務めの中には、敵が忍び寄ろうと努める者たちがいる。ほかの手段では欺けなかったなら、傷ついた者に、次のような思いを吹き込もうとするのである。
Quid mihi prodest in clero manere, subire injurias, labores perpeti, quasi non possit ager meus me pascere, aut si ager desit, quasi aliter exercere sumptum non queam?
PL 16, 1273B「聖職者に留まり、侮辱を受け、労苦を耐え忍んで、私に何の益があるのか。あたかも私の畑が私を養えないかのように。あるいは畑がないとしても、あたかも別の方法で生計を立てられないかのように」。
Itaque hujusmodi cogitationibus etiam boni mores ab officio retrahuntur: quasi vero hoc solum sit in clerico, ut sumptum expediat suum, et non ut divinum sibi post mortem potius subsidium locet; quamquam ille post mortem abundet, qui tutus hic potuerit decernere adversum tot inimicorum insidias.
PL 16, 1273Bこうした思いによって、善い品行の者さえ、務めから引き戻される。あたかも聖職者にとって大事なのは自らの費用を整えることだけであり、むしろ死後の神の助けを自分のために置いておくことではないかのように。もっとも、死後に豊かであるのは、ここで多くの敵の罠に抗して、無事に戦い抜くことができた者である。
3. Unde Ecclesiastes ait: Optimi duo super unum, quibus est merces bona in labore ipsorum; quoniam si ceciderit, unus erigit socium suum (Eccles. IV, 9, 10) . Ubi sunt duo optimi super unum, nisi ubi Christus est, et is quem Christus tuetur?
PL 16, 1273C3. それゆえコヘレトは言う。「二人は一人にまさって優れている。彼らには、その労苦に良い報いがあるからだ。もし倒れれば、一人がその仲間を起こす」(コヘレトの言葉4:9, 10)。一人にまさる優れた二人は、キリストがいるところ、そしてキリストが守る者がいるところのほかに、どこにいようか。
Quia si ceciderit, qui cum Domino est Jesu, erigit eum Jesus. 4. Sed qua ratione dixit: In labore ipsorum? Ergo et Christus laborat? Utique laborat, qui ait: Laboravi clamans (Psal. LVIII, 4) .
PL 16, 1273Cもし主イエスと共にいる者が倒れるなら、イエスが彼を起こすからである。4. だが、なぜ「彼らの労苦の中で」と言ったのか。ではキリストも労するのか。確かに、「私は叫んで労した」と言う者は労するのである(詩篇58:4)〔刷りは58:4。この句は詩篇68:4 にある〕。
Laborat, sed in nobis: denique ad puteum fatigatus sedebat (Joan. IV, 6) . Sed quomodo laboret, docuit nos Apostolus minore exemplo, dicens: Quis infirmatur, et ego non infirmor (II Cor. XI, 29) ?
PL 16, 1273C彼は労する、だが我々の内で。実に、井戸のほとりで疲れて座っていた(ヨハネ4:6)。だが、どのように労するのかを、使徒はより小さな例で我々に教えた。「誰が弱っているのに、私は弱らないだろうか」と言うのである(二コリント11:29)。
Docuit et ipse Dominus sua voce: Aeger eram, et non visitastis me: nudus eram, et non operuistis me (Matth. XXV, 43) . Laborat, ut me jacentem erigat.
PL 16, 1273D主自身も、自らの声で教えた。「私は病んでいたのに、汝らは私を訪ねなかった。私は裸であったのに、汝らは私に着せなかった」(マタイ25:43)。彼が労するのは、横たわる私を起こすためである。
5. Unde et in Elisaeo figura Domini praecessit, qui projecit se, ut mortuum erigeret (IV Reg. IV, 34) : in quo symbolum est, quod nobis Christus commortuus sit, ut nobis resurgeret. Projecit itaque se usque ad nostram Christus fragilitatem, ut nos erigeret.
PL 16, 1274A5. それゆえ、エリシャにおいて主の象りが先立った。彼は死者を起こすために身を投げかけた(列王記四4:34)。そこには、キリストが我々と共に死んだのは、我々のために復活するためであった、という象徴がある。こうしてキリストは、我々を起こすために、我々の脆さにまで身を投げたのである。
Projecit se, non cecidit, sed erexit consortem. Ipse enim consortes nos sibi fecit, ut scriptum est, quia unctus est oleo justitiae prae consortibus suis (Psal. XLIV, 8) .
PL 16, 1274A彼は身を投げたが、倒れたのではなく、仲間を起こした。実に彼自身が、我々を自らの仲間とした。「彼は、仲間たちにまさって、正義の油を注がれた」と書かれているとおりである(詩篇44:8)。
6. Unde pulchre ait Ecclesiastes: Quoniam qui ceciderit, erigit socium suum (Eccles. IV, 10) , non ipse erigitur; Christus enim non alterius auxilio, atque ope erectus est, sed ipse se resuscitavit. Denique solvite, inquit, hoc templum, et in triduo illud resuscitabo.
PL 16, 1274A6. それゆえコヘレトは見事に言う。「倒れた者は、その仲間を起こす」(コヘレトの言葉4:10)。つまり、彼自身は起こされない。キリストは、他者の助けや力によって起こされたのではなく、自らを復活させたからである。実に彼は言う。「この神殿を壊せ。三日でそれを起こそう」。
Hoc autem dixit de templo corporis sui (Joan. II, 19) . Nec immerito erectus non est ab alio, qui non cedidit; nam et ille qui a secundo erigitur, cecidit: et qui cecidit, indiget auxilio, ut erigatur.
PL 16, 1274Bしかし彼は、これを自らの体の神殿について言ったのである(ヨハネ2:19)。倒れなかった〔底本は cedidit。cecidit と読む〕者が他者に起こされなかったのも、当然である。第二の者に起こされる者は倒れたのであり、倒れた者は、起こされるために助けを必要とするからである。
Quod et subjecta docent, dicente Scriptura: Vae illi uni, cum ceciderit, et non est secundus qui eum erigat! quia et si dormierint duo, est calor illis (Eccl. IV, 10, 11) . Commortui enim sumus Christo, et ideo convivimus (Rom. VI, 8) .
PL 16, 1274Bこれは続く箇所も教えている。聖書は言う。「倒れたとき、起こす第二の者のいない、一人きりの者は災いだ。二人が共に眠れば、彼らには温もりがあるからだ」(コヘレトの言葉4:10, 11)。「我々はキリストと共に死んだ。それゆえ共に生きる」(ローマ6:8)。
Christus nobis commortuus est, ut nos calefaceret, qui ait: Ignem veni mittere in terram (Luc. XII, 49) . 7. Mortuus eram, sed quia in baptismate commortuus Christo sum, accepi lumen vitae a Christo.
PL 16, 1274Bキリストは、我々を温めるために、我々と共に死んだ。彼は言う。「私は地に火を投じるために来た」(ルカ12:49)。7. 私は死んでいた。だが洗礼においてキリストと共に死んだので、キリストから生命の光を受けた。
Et qui in Christo moritur, per Christum calefactus vitae et resurrectionis vaporem accipit. Frigidus erat puer, calefecit eum Elisaeus spiritu suo, dedit ei vitae calorem (IV Reg. IV, 34) .
PL 16, 1274Bそして、キリストにおいて死ぬ者は、キリストによって温められ、生命と復活の熱を受ける。少年は冷たかった。エリシャは、自らの息〔spiritus は「霊」とも訳せる〕で彼を温め、生命の温もりを与えた(列王記四4:34)。
Condormivit ei, ut eum calor quietis ejus, qui in symbolo consepultus ei fuerat, excitaret. Frigidus itaque est, qui non moritur in Christo: calefieri non potest, cui ignis ardens non appropinquat: incalescere non potest alteri, qui secum non habet Christum.
PL 16, 1274C彼は少年と共に眠った。象徴において彼と共に葬られていた者の憩いの温もりが、彼を目覚めさせるためである〔ejus の指すものは定かでない〕。それゆえ、キリストにおいて死なない者は冷たい。燃える火が近づかない者は、温められえない。自分と共にキリストを持たない者は、他者に対して熱くなることができない。
8. Et ut cognoscas secundum mysterium dictum, non secundum numerum; quia optimi duo quam unus, subjecit mysticum: Et spartum triplex; non corrumpetur.
PL 16, 1274C8. 「二人は一人にまさって優れている」と言われたのが、数にしたがってではなく、奥義にしたがって言われたことを、あなたが知るために、彼は奥義の意味を付け加えた。「そして三重の縄は朽ちない」。
Tria enim, quae non sunt composita, non corrumpuntur: Trinitas itaque incompositae naturae corrumpi non potest; quia Deus unum et simplex, et incompositum est, quidquid est: quod autem est, permanet, non subjicitur.
PL 16, 1274C合成されていない三つのものは朽ちないからである。それゆえ、非合成の本性の三位一体は朽ちえない。神は、いかなるものであれ、一であり単一であり非合成だからである。存在するものは存続し、〔他に〕服しない。
10. Bonum est itaque adhaerere alteri, et inserere collum in torques ejus, et subjicere humerum, et portare illum, nec taediare ad vincula; quia de domo alligatorum exivit, qui regnet, puer ille qui super regem seniorem et stultum est.
PL 16, 1274D10. 〔底本に9.は無く、8.の次が10.になっている〕それゆえ、他者に付き従い、その〔ejus は前の「他者」、すなわちキリストを指すと取った〕首輪に首を差し入れ、肩を差し出して彼を担ぎ、鎖を嫌がらないのは善いことである。縛られた者たちの家から出て、王となるべき者、すなわちあの少年が、年老いて愚かな王の上にいるからである。
Ideoque qui eum sequuntur, alligati vinculis sunt. Denique Paulus vinctus Jesu Christi (Ephes. III, 1) . Unde et ipse Jesus captivam duxit captivitatem (Ephes. IV, 8) .
PL 16, 1275Aだからこそ、彼に従う者は鎖につながれている。実に、パウロは「イエス・キリストの囚人」である(エフェソ3:1)。それゆえ、イエス自身も「捕らわれの身を捕らえて引いて行った」(エフェソ4:8)。
Non satis visum est ei solvere captivitatem, quam diabolus imposuerat; ne iterum liberos vagantesque invaderet: sed perfecta absolutio aestimata est sub Christo degere, et injicere pedes in compedes sapientiae, ipsius captivum esse, ut sis liber ab adversario.
PL 16, 1275A彼には、悪魔が課した捕囚を解くだけでは十分とは思われなかった。悪魔が、自由になってさまよう者たちを、再び襲わないためである。むしろ完全な解放とは、キリストのもとで暮らし、知恵の足枷に足を入れ、彼の捕虜であることだと見なされた。それは、あなたが敵対者から自由になるためである。
11. Recte puer, quoniam puer natus est nobis (Esai. IX, 6) ; et vere optimus puer, cui dictum est a Patre Deo: Magnum tibi est vocari puerum meum (Esai. XLIX, 5) . Sapiens quoque, ut Evangelium docet; quia proficiebat aetate et sapientia (Luc. II, 52) .
PL 16, 1275A11. 少年というのは正しい。「我々のために、一人の男の子が生まれた」からである(イザヤ9:6)。まことに最善の少年であり、父なる神から、「汝が私の僕〔puer。「少年」と同じ語〕と呼ばれることは、大いなることである」と言われた(イザヤ49:5)。福音が教えるとおり、知恵ある者でもある。「年齢と知恵において進んでいた」からである(ルカ2:52)。
Convenienter etiam pauper: quia cum dives esset, pauper factus est; ut nos sua inopia ditaret (II Cor. VIII, 9) . Et ideo non fastidit in regno suo pauperem, sed exaudit eum, et liberat ex omnibus angustiis et molestiis.
PL 16, 1275B貧しい者というのも適切である。「富んでいたのに貧しくなった。その貧しさによって我々を富ませるためである」(二コリント8:9)。それゆえ彼は自らの王国において貧しい者を軽んじず、聞き入れ、あらゆる苦難と煩いから解放する〔底本は augustiis。angustiis と読む〕。
12. Sub hoc ergo vivamus, ut rex ille senior et stultus, nullam habeat potestatem supra nos. Qui dum vult regnare quasi voluntatis suae dominus, nec sub vinculis esse Domini Jesu, inveteratus in peccatis, stultitiae incidit deformitatem.
PL 16, 1275B12. それゆえ、あの年老いて愚かな王が、我々の上にいかなる権能も持たないよう、この者の下で生きよう。彼は、自らの意志の主であるかのように支配したがり、主イエスの鎖の下にもいようとしなかったので、罪に老いて、愚かさの醜さに陥った。
Quid enim stultius quam, relictis coelestibus, ad terrena intendisse, et posthabitis perpetuis, elegisse ea quae caduca sunt et fragilia? 13. Nemo ergo dicat: Non est nobis portio in Jacob, neque haereditas in Israel (III Reg. XII, 16) .
PL 16, 1275B実に、天のものを捨てて地上のものに心を向け、永続するものを後回しにして、はかなく脆いものを選んだことほど、愚かなことがあろうか。13. それゆえ誰も言うな。「我々にはヤコブの内に分け前はなく、イスラエルの内に相続もない」(列王記三12:16)。
Nemo dicat: Non sum in clero; quia scriptum est: Date Levi cleros ejus (Deut. XXXIII, 8) . Et iterum David ait: Quia is qui inter cleros duos medius requiescit, ipse ad superna alis evolat spiritalibus (Psal. LXVII, 14) .
PL 16, 1275C誰も「私は聖職者の中にはいない」と言うな。「レビに、彼の籤〔clerus は「籤・分け前」と「聖職者」を兼ねる語〕を与えよ」と書かれているからである(申命記33:8)。また、ダビデは言う。「二つの籤のあいだの真ん中に憩う者は、霊の翼で高みへ飛び去る」(詩篇67:14)。
Non dicas de Deo tuo: Gravis mihi est (Sap. II, 12) ; nec de loco tuo: Inutilis est mihi; quia scriptum est: Locum tuum noli relinquere (Eccles. X, 4) . Vult enim auferre eum adversarius, vult te abducere; quia invidet spei tuae, invidet muneri.
PL 16, 1275Cあなたの神について「彼は私には重い」と言うな(知恵の書2:12)。あなたの持ち場についても、「それは私には役に立たない」と言うな。「汝の場所を去るな」と書かれているからである(コヘレトの言葉10:4)。敵対者は、それ〔eum の指すものは定かでない。「場所」と取った〕を取り去りたいのであり、あなたを連れ去りたいのである。あなたの望みを妬み、務めを妬むからである。
14. Sed tu quicumque in clero es Domini, portio ejus et possessio, noli recedere de Domini possessione, ut dicas Domino: Possedisti renes meos: suscepisti me ex utero matris meae (Psal. CXXXVIII, 23); et ille tibi quasi bono servo dicat: Transi, recumbe (Luc. XVII, 7) . Valete, filii, et servite Domino; quia bonus Dominus.
PL 16, 1275C14. だが、主の聖職者の中にいる、主の分け前であり所有であるあなたは、誰であれ、主の所有から離れるな。それは、あなたが主に「汝は私の腎を所有し、母の胎から私を受け入れた」と言い(詩篇138:23)〔刷りは138:23。この句は詩篇138:13 にある〕、主があなたに、善い僕に対するように、「こちらへ移り、席につけ」と言うようになるためである(ルカ17:7)。健やかであれ、子らよ。そして主に仕えよ。主は善いのだから。
Epistola LXXXII
第82書簡PL 16, 1275DQuomodo in MARCELLI, Laeti et amborum sororis causa constitutus sit judex, et quare illam cognitionem ita susceperit, ut maluerit arbitrum agere, commemorat, litis exponit statum, ac Marcello damnum non aegre ferendum ostendit.
PL 16, 1275Dマルケルスとラエトゥス、および両者の姉妹の件で、いかにして自分が裁判官に立てられたか、なぜその審理を引き受けて、むしろ仲裁人を務めることを選んだかを思い起こさせ、訴訟の状況を説明し、マルケルスには損失を重く受け取るべきでないことを示す。
Hinc eum laudat, quod arbitrum se ipse praestiterit longe aequissimum. Cur tamen in ejus arbitrio nonnihil mutaverit, docet: ac demum qua ratione singuli sine Ecclesiae damno vicerint, declarat. AMBROSIUS MARCELLO.
PL 16, 1276A次いで、彼が自ら最も公正な仲裁人となったことを称える。それでも彼の裁定にいくらか変更を加えた理由を教え、最後に、教会の損失なしに各人がいかなる道理で勝ったかを明らかにする。アンブロシウスよりマルケルスへ。
1. Apud me decursus est tui textus negotii, quod non intulisti, sed recepisti; quia erat et pietatis necessitas, et probandae in pauperes liberalitatis voluntas.
PL 16, 1276A1. あなたの件の経過は、私のもとで終わった。その件をあなたは持ち込んだのではなく、引き受けたのである。そこには情愛の務めがあり、また貧しい者たちへの寛大さを示そうとする意志があったからである。
Cognovi autem secundum sacrae formam praeceptionis, in quam me induit et beatissimi Apostoli auctoritas, et tuae doctrinae ac vitae forma et disciplina.
PL 16, 1276A私は、聖なる命令の型に従って審理した。その型へは、いとも祝福された使徒の権威が私を引き入れ、またあなたの教えと生活の型と規律も引き入れたのである。
Nam cum ipse arguerem quod adhuc inter vos maneret veternosum jurgium, cognoscendi mihi necessitatem partes imposuerunt.
PL 16, 1276A実に、諸君の間になお古びた争いが残っていると私自身が咎めていたところ、両当事者が、審理する必要を私に課したのである。
2. Erubui recusare, fateor, cum praesertim togati utriusque partis invicem se lacesserent, dicentes ut meo sub examine liqueret, cui parti majora juris vel justitiae suffragia forent. Quid plura?
PL 16, 1276B2. 断るのが恥ずかしかったことを、私は認める。とりわけ、両側の法服の者たちが互いに挑み合い、どちらの側に法と正義のより大きな支持があるかが、私の審査のもとで明らかになるようにと言っていたのであるから。多くを語る必要があろうか。
Cum jam conclusi essent dies, et paucarum horarum superesset spatium, quibus tamen alia audiret praefectus negotia; petierunt causae patroni prorogari paucorum dierum tempora, ut ego residerem cognitor.
PL 16, 1276Bすでに期日は尽き、残る時間はわずか数時間となっていて、それでも長官は他の件を聞こうとしていた。訴訟の弁護人たちは、私が審理者として席に着けるよう、数日の期間の延長を願い出た。
Tantus ardor erat christianis viris, ne praefectus de episcopi judicaret negotio. Aiebant praeterea nescio quae gesta indecore, et pro suo quisque studio jactabat, quae episcopo potius judice, quam praefecto examinari oporteret.
PL 16, 1276Bキリスト教徒たちの熱意は、司教の件を長官が裁くことのないようにと、それほど大きかった。さらに彼らは、何か不体裁に行われたことを語り、各人が自分の熱心のままに、長官でなく司教が裁判官として検討するのがふさわしい事柄を言い立てていた。
3. His confusus, simul admonitus Apostolicae praeceptionis, quae arguit, dicens: Nonne de iis qui intus sunt, vos judicatis (I Cor. V, 12) ? Et iterum: Saecularia igitur judicia si habueritis, contemptibiles qui sunt in Ecclesia, illos constituite ad judicandum.
PL 16, 1276C3. これに当惑し、同時に使徒の命令を思い出させられた。それはこう咎めている。「中にいる者たちについては、汝らが裁くのではないか」(一コリント5:12)。また重ねてこう言う。「それゆえ、世の裁きを持つなら、教会の中で軽んじられている者たち、その者たちを裁きのために立てよ。」
Ad verecundiam vestram dico. Sic non est inter vos sapiens quisquam, qui possit judicare inter fratrem suum: sed frater cum fratre judicio contendit, et hoc apud infideles (I Cor. VI, 4) ; recepi cognitionem, ita tamen ut compositionis essem arbiter.
PL 16, 1276C「汝らの慎みに訴えて言う。このように、兄弟の間を裁くことのできる賢い者が汝らの間に一人もいないのか。兄弟が兄弟と裁判で争い、しかも不信仰の者たちの前でそうするのか」(一コリント6:4)。そこで私は審理を引き受けたが、それでも和解の仲裁人となる限りにおいてであった。
Videbam enim quod si pro tuis judicarem partibus, posset ille non acquiescere: si pro illo ferretur sententia, obediret tua et sanctae sororis defensio. Erat ergo iniqua decernendi conditio. Posset etiam illis videri suspecta necessitudinis sacerdotalis gratia.
PL 16, 1276Cというのも、私があなたの側に有利に裁けば、相手は承服しないかもしれず、彼に有利に判決が下されれば、あなたと聖なる姉妹の弁護は従うであろうと見えたからである。それゆえ判決を下す条件は不公平であった。しかも、司教の身分による親しさの恩顧が、彼らには疑わしいと見えることもあり得た。
Quando enim victus quemvis alium quam se aequiorem putat? Et quod verum est, erant vetusti jurgii intolerabilia utrique parti dispendia; si finis ejus aut fructu careret, aut liberalitatis solatio.
PL 16, 1276D実に、敗れた者が自分以外の誰かをより公正だと思うことがあろうか。そして真実のところ、古い争いの損失は両当事者にとって耐えがたかった。その終結が、収穫を欠くか、寛大さの慰めを欠くかするならば。
4. Cum igitur anceps judicium, jus controversum, multiplices ab utraque parte actiones cernerem, invidiae plenas supplicationes, rescriptorum quoque obreptiones obtexerent: adverterem etiam gravi conditione illum, si vicisset, acturum de duplis fructibus, et de sumptibus annosae litis: tuo autem officio non convenire, ut expensas jurgii posceres: nec competere, ut quidquam de fructibus possessor ageres, quos percepisses; malui jurgium compositione caedere, quam pronuntiatione acerbare.
PL 16, 1276D4. こうして、裁きは定まらず、法は争われ、双方から多くの訴えが出され、嘆願は憎しみに満ち、勅答の不正取得までもが事を覆い隠すのを私は見た。さらに、もし相手が勝てば、彼は〔あなたにとって〕重い条件で、二倍の収益と、年を重ねた訴訟の費用を請求するであろうこと、他方あなたの務めには争いの費用を請求することはふさわしくなく、あなたが得た収益について占有者として何かを申し立てることも適わないことに、私は気づいた。それゆえ私は、判決によって争いを苦くするよりも、和解によってそれを断ち切ることを選んだ。
Alia enim habebant excitari jurgia: tum, quod est gravissimum, etsi jurgia sublata forent, erant tamen odia mansura, quae apud bonos mores dispendii sunt.
PL 16, 1277A実際、新たな争いが掻き立てられる余地もあった。さらに、最も重いことに、たとえ争いが取り除かれても、憎しみは残るはずであった。それは善き習わしにとって損失なのである。
5. Inter hos aestus positus, cum me persona sacerdotis, feminae sexus, viduae gravitas, amici quoque contemplatio, trino quodam non perfunctorio conveniret nomine, illud sequendum putavi; ut neminem vinci vellem, et omnes vincere.
PL 16, 1277A5. この波立ちの中に置かれて、司教という人格、女という性、やもめの重み、さらには友への配慮が、いわば三重の、おざなりでない名をもって私に迫ったので、次のことに従うべきだと私は考えた。誰も敗れさせず、全員が勝つことを望むということである。
Nec fefellit sententia; vicistis enim omnes germanitati, vicistis naturae, vicistis Scripturae dicenti: Quare non magis injuriam accipitis? quare non magis fraudem patimini (I Cor. VI, 7) ? 6. Sed putas te gravatum jactura juris, damno pecuniae.
PL 16, 1277Bこの判断は誤らなかった。実に諸君は皆、兄弟の絆のために勝ち、自然のために勝ち、こう言う聖書のために勝ったのである。「なぜむしろ不正を受けないのか。なぜむしろ欺かれないのか」(一コリント6:7)。6. しかしあなたは、法の損失と金銭の損害によって自分が重荷を負ったと考えている。
Meliora utique sacerdotibus damna, quam lucra saeculi sunt: Beatius est enim dare, quam accipere (Act. XX, 35) . Sed forte dicas: Fraudem non debui pati, injuriam non debui perpeti, damnum subire. Quid ergo? Inferre velles?
PL 16, 1277B司教たちにとって、世の利得よりも損失のほうが確かに優れている。「与えるほうが、受けるよりも幸いである」(使徒言行録20:35)からである。だが、あなたはおそらく言うだろう。欺かれるべきではなかった、不正を耐え忍ぶべきではなかった、損害を被るべきではなかった、と。ではどうだというのか。自分が加えようとでもいうのか。
Sed etsi tu non inferres, ille se passum diceret. Itaque vide quid dicat Apostolus: Quare non magis fraudem patimini? Ut prope videatur, qui non patitur, fecisse; tolerare enim debet, qui fortior est.
PL 16, 1277Bしかし、あなたが加えなくとも、相手は自分が被ったと言うであろう。だから、使徒が何と言うかを見よ。「なぜむしろ欺かれないのか」。耐えない者がやったかのように見えるほどである。実に、より強い者こそ耐えるべきなのである。
7. Verum quid ego ita tecum ago, quasi hoc meum, et non tuum sit? Tu enim obtulisti, quasi arbiter litis, ut soror in diem vitae suae possideret partem praedii, post obitum ejus fratri cederet omnis possessio.
PL 16, 1277C7. それにしても、なぜ私はあなたとこのように事を論じているのか。あたかもこれが私のことで、あなたのことではないかのように。実際、あなたが、訴訟の仲裁人のように、姉妹が生涯の日まで所領の一部を所有し、彼女の死後は全所有が兄弟に帰するようにと申し出たのである。
Neque quisquam eum vel tuo, vel Ecclesiae conveniret nomine: sed sibi haberet, si ita mallet, ut nihil dispensaret Ecclesiae.
PL 16, 1277Cそして誰も、あなたの名においても教会の名においても彼を訴えることはなく、彼がそう望むなら、教会に何も分け与えないままで、自分のものとして持つことになる。
Hoc cum ego praedicarem, et praeferrem tantam animo tuo infusam liberalitatis gratiam, respondit germanus tuus placere sibi oblationem, si metus deteriorandae possessionis decederet.
PL 16, 1277C私がこのことを宣べ、あなたの心に注がれた寛大さの恩寵がこれほど大きいことを称えていると、あなたの兄弟は、所有地が劣化する恐れが除かれるなら、この申し出を喜ぶと答えた。
Quemadmodum enim femina, et quod est amplius, vidua possessionem regeret tributariam? Quid sibi profuturum, quod sibi jura possessionis cederes; si majora ex incultu agri subeunda sibi damna arbitraretur? 8. Movebat hoc utriusque partis togatos.
PL 16, 1278A実際、女が、しかもそれ以上にやもめが、貢租を負う所領をどのように治めるのか。あなたが所領の権利を自分〔ラエトゥス〕に譲るとしても、畑が耕されぬことからより大きな損害を自分が被らねばならぬと考えるなら、それが自分に何の益になるのか、と。8. このことは両当事者の法服の者たちを動かした。
Itaque omnium conspirante assensu, placuit ut Laetus v. c. agrum susciperet, et certum numerum frumenti, vini, olei, sorori quotannis pensitaret.
PL 16, 1278Aそこで全員が一致して同意し、いとも高名な人〔v. c.〕ラエトゥスが畑を引き受け、小麦、ぶどう酒、油を一定の量だけ、毎年姉妹に支払うことが決まった。
Ergo sanctae germanae tuae non jus, sed sollicitudo decessit: non fructus, sed culturae labor: non reditus, sed incerti eventus quaedam, ut dicitur vulgo, alea. Si tempestates ventorum graves proventum impedierint, sorori tamen tuae sua ubertas manebit.
PL 16, 1278Aこうして、あなたの聖なる姉妹から去ったのは権利ではなく心配であり、収益ではなく耕作の労苦であり、収入ではなく、俗に言うように、不確かな成り行きの賭けのようなものである。烈しい風の嵐が収穫を妨げたとしても、あなたの姉妹には自分の豊かさが残る。
Si nimia siccitate aruerint locorum gignentia, sorori tamen tuae sata non minuetur fecunditas.
PL 16, 1278A過度の旱魃で土地の産物が枯れたとしても、あなたの姉妹にとって、播かれたものの豊かさは減らない。
Sibi ascribet Laetus conditionem oblationis suae: si necessitates temporum et extraordinariae incubuerint exactiones, germana tua beneficio tuo, ut dispendio Laeti, immunis erit: Laetus autem se proprietate locorum solabitur.
PL 16, 1278Bラエトゥスは、自分の申し出の条件を自分の責めとするであろう。時勢の窮迫や臨時の徴収がのしかかってきたなら、あなたの姉妹はあなたの恩恵によって、ラエトゥスの損失によって、免れることになる。他方ラエトゥスは、土地の所有によって自らを慰めるであろう。
9. Vicistis ergo omnes: Laetus, quia jus loci adeptus est, quod non tenebat: soror, quia annuis potietur fructibus jam sine lite, sine jurgio; nemo tamen plenius, nemo gloriosius quam tu vicisti, qui dum erga sororem confirmari vis liberalitatem tuam, in utrumque eam fraternae consortem necessitudinis contulisti.
PL 16, 1278B9. こうして諸君は皆、勝った。ラエトゥスは、持っていなかった土地の権利を得たから。姉妹は、すでに訴訟もなく争いもなく、年ごとの収益を手にするから。だが、誰もあなたほど十全に、あなたほど栄えあるかたちで勝った者はいない。あなたは、姉妹に対する自分の寛大さが確かなものとなることを望みながら、兄弟の絆を共にする両者にそれを及ぼしたのである。
Nam et fratri concessisti proprietatem, et sorori usus fructum: nihil autem adimitur Ecclesiae, quod pietati acquiritur; charitas enim non damnum, sed lucrum Christi est; denique charitas fructus Spiritus sancti est (Galat. V, 22) .
PL 16, 1278B実に、あなたは兄弟に所有権を譲り、姉妹に用益権を譲った。しかも、情愛のために得られるものは、教会から何も奪わない。愛はキリストの損失ではなく、利得だからである。実に、愛は聖なる霊の実である(ガラテヤ5:22)。
Apostolico igitur charactere cognitio decursa est. Dolebamus ante quod litem haberes: profuit jurgium, ut formam indueres apostolicae vitae et praeceptionis. Illud sacerdotio non congruebat, haec transactio et apostolicam decet normam.
PL 16, 1278Cこうして審理は使徒的な刻印によって終わった。我々は以前、あなたが訴訟を抱えていることを悲しんでいた。争いは益となった。あなたが使徒的な生活と命令の型を身に帯びるためである。あの争いは司教職にふさわしくなかったが、この和解は使徒的な規範にもふさわしい。
10. Nec vereare ne immunis sit atque exsors Ecclesia liberalitatis tuae. Habet et illa fructus tuos et quidem uberiores, habet fructus doctrinae tuae, habet tuae vitae stipendium; habet fecunditatem, quam tuis institutis rigasti.
PL 16, 1278C10. 教会があなたの寛大さに与らず、その分け前もないのではないかと恐れてはならない。教会もまた、あなたの収穫を持っており、しかもいっそう豊かなものを持っている。あなたの教えの実を持ち、あなたの生活の報いを持ち、あなたの定めによって潤した豊饒を持っている。
His dives reditibus, non quaerit temporalia; quia aeterna possidet. Addidisti autem ei non solum apostolicos, sed etiam evangelicos fructus; Dominus enim dixit: Facite vobis amicos de iniquo mammona (Luc. XVI, 9) .
PL 16, 1278Cこれらの収入に富む教会は、この世のものを求めない。永遠のものを所有しているからである。あなたはさらに、使徒的な実のみならず福音の実をも教会に加えた。実に、主はこう言った。「不正な富で、自分のために友をつくれ」(ルカ16:9)。
Fecisti et tu amicos, et quod mirabile est, ex dissidentibus. Fecisti in jus germanitatis redire fratres, fecisti eos hac charitate, hac gratia securos esse, quod suscipiantur in aeterna tabernacula.
PL 16, 1279Aあなたもまた友をつくった。しかも驚くべきことに、仲違いしていた者たちの中から。兄弟たちを兄弟の絆の権利へと立ち返らせ、この愛、この好意によって、彼らが永遠の幕屋に迎え入れられるという点で安全であるようにした。
11. Christo igitur auctore et duobus arbitris sacerdotibus, te qui formam prior dedisti, me qui sententiam prompsi, facta pax non claudicabit; quando tanta fidei convenerunt suffragia, ut perfidia non possit esse sine poena.
PL 16, 1279A11. こうして、キリストを創始者とし、二人の司教を仲裁人として、すなわち、型を先に与えたあなたと、判断を述べた私とによって成った平和は、片足を引きずることがないであろう。信仰の支持がこれほど集まったので、背信が刑罰を免れることはあり得ないからである。
12. Arabit Laetus sorori, cui antea alienos invidebat labores: messem Laetus sorori colliget, in qua ante ferre non poterat alienas donationes: deferet fructus ad sororis horrea, et hoc laetus faciet, recepta etiam jam nominis sui proprietate.
PL 16, 1279A12. ラエトゥスは姉妹のために耕すであろう。以前は他人の労苦を妬んでいた相手のために。ラエトゥスは姉妹のために刈り入れを集めるであろう。以前は、その土地で他人の贈与を耐えることができなかったのに。彼は収穫を姉妹の穀倉へ運び、しかも喜んで〔laetus。ラエトゥスの名に掛けている〕それを行うであろう。今や自分の名のとおりの者となったのだから〔nominis sui proprietas は「名の本来の意味」と「名の所有権」を掛けた語呂〕。
13. Tu interea conformatus in apostolum Christi, assumens propheticam auctoritatem, dices ad Dominum: Possedisti renes meos (Psal. CXXXVIII, 13) .
PL 16, 1279B13. あなたはその間、キリストの使徒に形づくられ、預言者の権威を身にまとって、主に向かってこう言うであろう。「汝は私の腎を所有した」(詩篇138:13)。
Haec melius possessio Christum decet; ut virtutes sacerdotis possideat sui, hos fructus capiat, qui sunt integritatis et continentiae, et quod est amplius, charitatis et tranquillitatis. Vale, et nos dilige; quia nos te diligimus.
PL 16, 1279Bこの所有は、よりよくキリストにふさわしい。すなわち、キリストが自分の司教の徳を所有し、無傷さと自制の、そしてそれ以上に、愛と平穏の実を受け取るということである。健やかであれ。そして我々を愛してほしい。我々もあなたを愛しているのだから。
Epistola LXXXIII
第83書簡PL 16, 1279BSISINNIUM propter veniam filio, qui se inconsulto uxorem duxerat, datam commendat; et commodis quibusdam quae ille ex eo relaturus erat, memoratis, eumdem hac ignoscendi facilitate sanctorum vestigiis institisse ostendit. AMBROSIUS SISINNIO.
PL 16, 1279Bシシンニウスが、自分に相談せずに妻を迎えた息子に赦しを与えたことを称え、その赦しによって彼が得るであろう若干の利益を述べ、この赦しの寛容によって彼が聖なる人々の足跡を歩んだことを示す。アンブロシウスよりシシンニウスへ。
1. Quod filio nostro remisisti meo rogatu, quia te inconsulto, uxorem acceperat, pietati magis tribuo, quam nostro amori; plus est enim pietatem ipsam de te impetravisse, quam cujusque petitionem.
PL 16, 1279C1. 我々の息子を、私の願いにより、あなたに相談せずに妻を迎えたことについて赦してくれたことを、私は、我々の愛よりも、あなたの情愛に帰する。実に、誰かの願いを聞き入れさせたことよりも、あなたから情愛そのものを得たことのほうが大きいのである。
Certe sacerdos tunc magis impetrat, cum virtus praevalet; sacerdotis enim petitio doctrina pietatis est.
PL 16, 1280Aたしかに司教は、徳が優るときにこそ願いを聞き入れさせる。司教の願いは、情愛の教えだからである。
Impetravit igitur natura, impetravit filius eo plenius, quia postulati contemplatio temporalis solet esse: virtutis autem diuturnus habitus, et jugis animorum inductio.
PL 16, 1280Aこうして自然が聞き入れさせ、息子が聞き入れさせた。それはいっそう十全であった。願いへの配慮は一時的なものであるのが常だが、徳の習慣は長く続き、心の絶えざる導きだからである。
2. Pulchre itaque gestum, ut te patrem recognosceres: simul quia justa indignatio fuit; malo enim culpam fateri, ut plus laudetur paterna indulgentia: sed et ipsa paterna offensio fuit, quoniam venturam in locum filiae tuo debuisti eligere judicio, cui fieres pater.
PL 16, 1280A2. それゆえ、あなたが自らを父と認めるという、見事な事が行われた。同時に、怒りは正当でもあった。むしろ私は、父の寛容がいっそう称えられるように、咎を認めたい。だが、それは父の怒りでもあった。娘の座に来て、あなたがその父となる者を、あなたは自分の判断で選ぶべきだったからである。
Namque aut natura filios suscipimus, aut electione; in natura casus est, in electione judicium: magisque in adoptatis offendimus, quam in genitalibus filiis; quia genitales filios esse degeneres, ad naturam refertur; adscitos vel adoptione vel copula dedecores esse nostro errori ascribitur.
PL 16, 1280A実際、我々が息子を得るのは、自然によるか選びによるかである。自然には偶然があり、選びには判断がある。そして我々は、生んだ息子よりも養子にした息子において、より咎められる。生まれた息子が堕落しているのは自然に帰せられるが、養子縁組や結婚によって迎えた者が恥ずべきものであるのは、我々の誤りに帰せられるからである。
Fuit ergo quod succenseres filio, sed fuit etiam quod remitteres; quia sibi uxorem elegit. Acquisisti filiam sine electionis periculo. Si bonam duxit, tibi acquisivit gratiam: si erravit, recipiendo meliores facies, refutando deteriores.
PL 16, 1280Bそれゆえ、あなたが息子に腹を立てる理由はあったが、赦す理由もあった。彼は自分で妻を選んだからである。あなたは、選びの危険を負うことなく娘を得た。彼が善い女を迎えたなら、あなたのために好意を得たのである。誤ったのなら、あなたは、受け入れることによって彼らをよりよい者とし、退けることによってより悪い者とするであろう。
3. Maturiore quidem consilio puella filio a patre traditur: sed majore obsequii proposito a filio ad patrem ducitur, et a viro lecta ingreditur soceri domum; dum metuit et filius displicere judicium suum, et nurus ministerium.
PL 16, 1280B3. たしかに、娘が父から息子に引き渡されるときは、より熟慮された考えによるものである。しかし、息子から父のもとへ連れて行かれるときは、より大きな従順の意図による。夫に選ばれて、舅の家に入る。その間に、息子は自分の判断が気に入られないことを恐れ、嫁は務めが気に入られないことを恐れる。
Illam paternae electionis praerogativa attollit atque erigit; istam offensionis humiliat metus, inclinat verecundia.
PL 16, 1280B前の娘を、父の選びという特権が高く引き上げる。こちらの嫁を、怒りを買った恐れが低くし、慎みが身をかがめさせる。
Non habebit filius, quod in uxorem referat, quasi exsors culpae, si quid fortasse offensum sit, quod habet usus; immo amplius elaborabit, ut in utroque suum possit probari, et in uxore judicium, et in se obsequium.
PL 16, 1280C息子には、妻に帰すべきことは何もなくなる。もし日々の暮らしで何か気に障ることが起きても、咎に与らない者のようにそれを妻のせいにはできない。むしろ彼はいっそう努めて、両方において、すなわち妻においては自分の判断が、自分自身においては従順が、確かめられるようにするであろう。
4. Fecisti igitur quod boni parentes, ut cito ignosceres, sed obsecratus; nam antequam rogareris, non erat ignoscere, sed factum probare. Deinde diutius differre veniam, et tibi acerbum, et illis inutile; neque enim paterna viscera diutius tolerare possent.
PL 16, 1281A4. こうしてあなたは、善き親がするように、速やかに赦した。ただし、請われてからであった。願われる前に赦すのは、赦すことではなく、行いを是認することだったからである。そのうえ、赦しをさらに延ばすのは、あなたにとっても辛く、彼らにとっても益がない。父の情は、それ以上耐えられなかったであろう。
5 et 6. Summae devotionis proposito Abraham filium suum secundum oraculum Dei offerebat in holocaustum; et quasi exsors naturae, exerebat gladium, ne mora sacrificium decoloraret; tamen ubi abstinere a filio jussus est, gladium libenter recondit: et qui immolare unigenitum, fidei intentione properabat, majore pietatis studio festinavit ovem subrogare sacrificio (Gen. XXII, 6 et seq.) .
PL 16, 1281A5・6. アブラハムは、最高の献身の意図をもって、神の託宣に従い、自分の息子を焼き尽くす献げ物として捧げようとした。自然を持たぬ者のように剣を抜いた。遅れがいけにえの色を失わせないためである。それでも、息子から手を引くよう命じられると、剣を喜んで収めた。信仰の志をもって独り子をほふることを急いだ者が、さらに大きな情愛の熱意をもって、羊をいけにえに代えることを急いだのである(創世記22:6以下)。
7. Joseph quoque (Gen. XLIV, 15 et seq.) , ut fratrem juniorem teneret, simulabat iracundiam fratribus, et compositam furti fraudem; indignatus tamen, cum advolveretur ad genua ejus unus ex fratribus Judas, flerent alii, fraterno victus et compassus affectu, diutius tenere non potuit simulationem severitatis: remotisque arbitris, aperuit fratribus quod germani sui essent, et ipse esset Joseph, quem vendidissent: nec se memorem suae esse injuriae, et fraternae venditionis acerbitatem fraterne excusare, atque id quod posset arguere, ad altiores causas referre; eo quod ita oportuisset fieri, procurante Deo; ut transiret in Aegyptum, qui gentem suam frugis externae egentem pasceret, ut sterilitatis tempore alendis patri et filiis subsidio foret.
PL 16, 1281B7. ヨセフもまた(創世記44:15以下)、年下の兄弟を引き止めるために、兄たちに対して怒りを装い、盗みの偽りを仕組んだ。それでも憤りを持ちながら、兄弟の一人ユダが彼の膝にひれ伏し、他の者たちが泣くと、兄弟の情に負け、共に苦しみ、厳しさの見せかけをそれ以上保てなかった。立会人を退けて、兄たちに、彼らが兄弟であり、自分は彼らが売ったヨセフであると明かした。自分は自らが受けた不当な扱いを覚えていないこと、兄弟による売却の辛さを兄弟らしく赦すこと、そして責め得ることをより高い原因に帰することを告げた。それは、神の配慮によってそうなるべきであったからである。すなわち、外国の穀物に事欠く自分の民を養う者がエジプトへ渡り、不作の時に父と子らを養う助けとなるためであった。
8. Quid autem de sancto David loquar, qui degenerem filium, et fraterno oblitum sanguine, ad unius mulieris petitionem paternis visceribus mentem emollitus domo recepit (II Reg. XIV, 12) ?
PL 16, 1281C8. 聖なるダビデについては何を語ろうか。堕落し、兄弟の血に塗れた息子を、一人の女の願いにより、父の情に心を和らげて家に迎え入れた(サムエル記下14:12)。
9. Ipse ille Evangelicus pater adolescentiorem filium, qui prodegerat omnem substantiam a patre acceptam vivendo luxuriose, regredientem tamen unius sermonis inflexus humilitate, quod in patrem peccasse se fatebatur, occursu pio fovit, supra collum ejus cecidit, primam illi stolam, annulum et calceamenta deferri jussit; atque honoratum osculo, donatum munere, admirabili suscepit convivio (Luc. XV, 22) .
PL 16, 1281C9. 福音書の父その人も、父から受けた全財産を放蕩の暮らしで使い果たした年下の息子が帰ってきたとき、その一言の謙遜に心を動かされた。彼が父に対して罪を犯したと告白していたからである。父は情愛のこもった出迎えで彼を温め、その首にすがり、最上の衣と指輪と履物を持って来させるよう命じた。そして口づけで彼を重んじ、贈り物を与え、見事な宴をもって迎えた(ルカ15:22)。
10. Horum te imitatorem praebuisti pietate patria, qua proxime ad Deum accedimus; et ideo ego prompte filiam nostram adhortatus sum, ut etiam hiemali tempore viae laborem exciperet, commodius hibernatura non solum in hospitio, sed etiam in affectu paterno, cum jam successerit indignationi gratia: quandoquidem ut plene te ad similitudinem atque imitationem sanctorum referres, eos accusavisti, qui compositis mendaciis animum tuum adversum filios excitandum arbitrati sunt. Vale, et nos dilige; quia nos te diligimus.
PL 16, 1281C10. あなたは、父としての情愛において、これらの人々の模倣者であることを示した。この情愛によって、我々は神にいちばん近づく。それゆえ私は、我々の娘を進んで励まし、冬の時期にも道の労苦を引き受けるようにさせた。彼女は宿においてだけでなく、父の愛情においても、いっそう心地よく冬を過ごすことになろう。すでに怒りに好意が取って代わったからである。あなたは、聖なる人々に似て、その模倣へと十全に立ち返るために、偽りを仕組んであなたの心を息子たちに対して掻き立てられると考えた者たちを責めた。健やかであれ。そして我々を愛してほしい。我々もあなたを愛しているのだから。
Epistola LXXXIV
第84書簡PL 16, 1282ACYNEGIUM de consultatione sua commendat. AMBROSIUS CYNEGIO. 1. Quam ingenuo commendasti pudore, quia de eo consuleres, quod non probares, sed morem gereres parenti; ut pietatem non laederes, securus quod non aliud a me posset referri, nisi quod sanctas deceret necessitudines.
PL 16, 1282Aキュネギウスを、その相談について推薦する。アンブロシウスよりキュネギウスへ。1. あなたは、自分は是としないが親の意に従っているにすぎない事柄について相談するのだと断り、何と率直な恥じらいをもってこの件を推薦したことか。情愛を損なわぬためであり、聖なる絆にふさわしいこと以外は私から返されえないと安心してのことであった。
2. Ego vero libenter tua in me onera suscepi, et avo neptem, ut opinor, refudi. Quam nescio plane qua opinione nurum sibi fieri desiderabat, ut avum socero mutaret. Plura non opus est, ne hoc quoque accedat ad verecundiam. Vale, fili, et nos dilige; quia nos quoque te diligimus.
PL 16, 1282B2. 私はあなたの重荷を喜んで引き受け、思うに、孫娘を祖父に返した。彼〔祖父〕は、まったくどういう考えからか分からないが、彼女を自分の嫁〔nurus。息子の妻〕にしようと望み、祖父であることを舅であることに替えようとしていた。これ以上は要らない。このことまでが慎みを損なうことにならないように。健やかであれ、子よ。そして我々を愛してほしい。我々もあなたを愛しているのだから。
Epistola LXXXV
第85書簡PL 16, 1282BSYRICIO gratiis actis, quod litteras ad se miserit per Syrum presbyterum, celerem hujus reditum laudat, et de sequendo Christo quaedam subjungit. AMBROSIUS SYRICIO. 1. Gratum est mihi cum litteras accipio tuas.
PL 16, 1282Bシリキウスに、シュルス司祭を通して自分に書簡を送ったことへの礼を述べ、その者の早い帰りを称え、キリストに従うことについて少し付け加える。アンブロシウスよりシリキウスへ。1. あなたの書簡を受け取るとき、私は嬉しい。
At cum de conservitio nostro aliquos dirigis, ut fratrem nostrum et compresbyterum Syrum tuis es prosecutus litteris, geminatur laetitia. Sed utinam fructus fuisset iste diuturnior!
PL 16, 1282Bだが、我々と共に仕える者たちのうちから誰かをあなたが遣わすとき、すなわち我々の兄弟にして同じ司祭であるシュルスを、あなたが書簡を添えて送り出したときには、喜びは倍になる。しかし、この実りがもっと長く続いたならよかったのに。
Nam statim ut venit, recurrendum putavit: quod quidem desiderium meum plurimum minuit, ad sui gratiam multum addidit. 2. Nam ego diligo eos vel presbyteros vel diaconos, qui cum aliquo processerint, nequaquam se patiuntur a suo diutius abesse munere.
PL 16, 1282Bというのは、彼は着くとすぐに、急ぎ戻らねばならないと考えたからである。それは私の願いをひどく減らしたが、彼への好意を大いに増した。2. 実に私は、司祭であれ助祭であれ、誰かに付き添って出かけても〔cum aliquo processerint は「誰かに随行して出かける」と取った〕、自分の務めから長く離れていることを決して許さない者たちを愛する。
Dicit enim propheta: Non laboravi sequens post te (Jerem. XVII, 16) . Quis autem potest laborare sequens Jesum; cum ipse dicat: Venite ad me, omnes qui laboratis, et onerati estis, et ego vos reficiam (Matth. XI, 28) ? Sequamur ergo Jesum semper, nec desinamus.
PL 16, 1282C実に預言者は言う。「私は汝に従って労しなかった」(エレミヤ17:16)。だが、イエスに従いながら誰が労しうるだろうか。イエス自らが言うのに。「労する者、重荷を負う者は皆、私のもとに来よ。私が汝らを休ませよう」(マタイ11:28)。ゆえに我々は常にイエスに従おう、そして止めまい。
Quod si semper sequamur, numquam deficimus; dat enim vires sequentibus se. Itaque quo propior virtuti fueris, eo fortior eris. 3. Plerumque cum sequimur, dicitur nobis ab adversariis: Ubi est verbum Domini? Veniat (Jerem. XVII, 15) .
PL 16, 1282Cもし常に従うなら、我々は決して力尽きない。実に彼は、自分に従う者たちに力を与える。ゆえに、あなたが徳〔virtus はキリストの「力」とも取れる〕に近づくほど、あなたはより強くなる。3. しばしば、我々が従うとき、敵対者たちから我々に言われる。「主の言葉はどこにあるのか。それは来るがよい」(エレミヤ17:15)。
Sed nos non fatigemur sequendo, non avertamur subdolae interrogationis impedimento. Dicebatur hoc prophetae, cum mitteretur in carcerem, cum demergeretur in voraginem luti: Ubi est verbum Domini? Veniat (Jerem. XXXVII, 15) .
PL 16, 1282Dしかし我々は、従うことに疲れまい。狡猾な問いに妨げられて背を向けまい。これは、牢に送られ、泥の淵に沈められたとき、預言者に向かって言われたことである。「主の言葉はどこにあるのか。それは来るがよい」(エレミヤ37:15)。
Sed ille multo magis secutus est, et ideo ad bravium pervenit, ideo accepit coronam; quia non laboravit, qui sequebatur Jesum: Non est enim labor Jacob, nec dolor videbitur in Israel (Num. XXIII, 21) . Vale, et nos dilige; quia et nos amantem nostri, et parentem, diligimus.
PL 16, 1283Aだが彼ははるかに多く従い、それゆえ賞に至り、それゆえ冠を受けた。イエスに従う者は労しなかったからである。「ヤコブには労苦はなく、イスラエルに苦痛は見られない」(民数記23:21)。健やかであれ。そして我々を愛してほしい。我々を愛し、また親でもあるあなたを、我々は愛しているのだから。
Epistola LXXXVI
第86書簡PL 16, 1283ADe litteris a Prisco utrinque perlatis. AMBROSIUS SYRICIO. 1. Prisco amico et aequaevo meo dedisti advenienti litteras, ego quoque revertenti reddidi, quas et pro officio et pro amore debui.
PL 16, 1283Aプリスクスが双方から運んだ書簡について。アンブロシウスよりシリキウスへ。1. あなたは私の友にして同年のプリスクスに、彼が来たとき書簡を渡した。私も、彼が戻るとき、務めからも愛からも負っていた書簡を渡した。
Utrumque igitur nostrum suo officio remuneratus est, qui et mihi tuas, et meas tibi restituit; ideo ejus officii pretium incremento debet adipisci gratiae. Vale, et nos, frater, dilige; quia nos te diligimus.
PL 16, 1283Aこうして彼は、我々二人の務めにそれぞれ報いた。私にはあなたの書簡を、あなたには私の書簡を届けたのである。ゆえに彼は、この務めの報酬を、好意が増すことによって得るべきである。健やかであれ。そして我々を、兄弟よ、愛してほしい。我々もあなたを愛しているのだから。
Epistola LXXXVII
第87書簡PL 16, 1283BLaudat Polybium, cujus rogatu se binas ad Segatium et Delphinum epistolas scripsisse significat. AMBROSIUS SEGATIO et DELPHINO episcopis.
PL 16, 1283Bポリュビウスを称え、その頼みでセガティウスとデルフィヌスに二通の書簡を書いたことを示す。アンブロシウスより司教セガティウスとデルフィヌスへ。
1. Polybius filius noster cum de Africanis regressus partibus, in quibus proconsularem jurisdictionem egregie repraesentavit, aliquantulos nobiscum exegisset dies, summa gratia se meis visceribus infudit.
PL 16, 1283B1. 我々の子ポリュビウスは、プロコンスル〔属州総督〕の裁治権を見事に務めたアフリカの地方から戻り、我々のもとで数日を過ごしたあと、このうえない好意をもって私の心の奥に身を注ぎ入れた。
2. Deinde cum abire hinc et demeare vellet, poposcit ut utrique vestrum scriberem. Promisi futurum. Itaque dictavi epistolam, et utriusque conscriptam nomine dedi. Postulavit alteram.
PL 16, 1283B2. その後、ここを去って旅立とうとしたとき、彼は諸君の双方に書くよう求めた。私は書くと約した。そこで書簡を口述し、二人の名で書かれたものとして彼に渡した。彼はもう一通を求めた。
Dixi ad utrumque vestrum datam more, usuque nostro; eo quod sancta mens vestra non epistolarum numero, sed conjunctione nominum delectaretur: nec perpeti posset, ut fieret vocabulorum separatio, quorum affectus conveniret; idque praescriptum nostro muneri, ut uteremur charitatis compendio.
PL 16, 1283C私は、諸君のどちらにも宛てて、我々の習わしと慣用に従って与えたのだと言った。諸君の聖なる心は、書簡の数ではなく名が結び合わされることを喜び、愛情が一致している者たちの呼び名が分けられることには耐えられないであろうから、また、愛の簡約を用いることが我々の務めに定められているからである。
3. Quid plura? Exegit alteram, dedi; ut neque illi negarem, quod posceret: nec mihi immutarem, quod in usum venerat. Ita et ille habet quod utrique reddat; quia id solum praetendit, ne cum alteri reddidisset, alteri vacuus foret.
PL 16, 1283C3. 何を多く言う必要があろう。彼はもう一通を求め、私は与えた。彼の求めるものを彼に拒まず、また慣用となったことを自分のために変えもしないためである。こうして彼は、双方に渡すものを持つに至った。彼が口実として持ち出したのは、一方に渡したとき他方に対して手ぶらにならぬように、ということだけだったからである。
Et ego vobis indivisae gratiae munus sine ullo dependam offensionis periculo, et divisionis scrupulo; cum praesertim etiam haec forma scriptionis Apostolicae sit, ut et unus ad plures, ut Paulus ad Galatas: et duo ad unum possint scribere, sicut scriptum est: Paulus vinctus Jesu Christi, et Timotheus frater, Philemoni (Philem., I) . Salutem vobis dico: diligite nos, et orate pro nobis; quia ego vos diligo.
PL 16, 1284Aそして私は、分かたれぬ好意の贈り物を、損なうおそれも分裂の疑いもなしに諸君に差し出そう。ことに、この書き方は使徒の形でもある。パウロがガラテヤ人に宛てたように一人が多数に宛てて書くことも、また二人が一人に宛てて書くこともできる。こう書かれているとおりである。「イエス・キリストの囚人パウロと兄弟テモテが、フィレモンに」(フィレモン1)。諸君に挨拶を送る。我々を愛し、我々のために祈ってほしい。私は諸君を愛しているのだから。
Epistola LXXXVIII
第88書簡PL 16, 1284APriscum litterarum utriusque bajulum laudat. AMBROSIUS ATTICO. 1. Prisco meo dedisti litteras. Priscus meus mihi reddidit, et ego Prisco. Tu Priscum, ut soles, dilige; et plus etiam quam soles: quod eo suadeo, quia et ipse Priscum meum facio plurimi.
PL 16, 1284A双方の書簡の運び手プリスクスを称える。アンブロシウスよりアッティクスへ。1. あなたは私のプリスクスに書簡を渡した。私のプリスクスがそれを私に届け、私がプリスクスに〔返書を〕渡した。あなたはプリスクスを、いつもどおり愛せよ。いつも以上にさえ愛せよ。私がこれを勧めるのは、私自身も私のプリスクスをこの上なく重んじているからである。
Est enim erga eum priscus hic noster amor, qui a pueritia jam inde nobiscum aetate accrevit simul: sed eum multo post vidi tempore; ut vere mihi non solum nomine, sed etiam tanti intervallo temporis priscus advenerit. Vale, et nos amantes tui dilige; quia nos te diligimus.
PL 16, 1284B実に彼に対する我々のこの愛は古い〔priscus〕ものであり、幼いころからすでに我々とともに年齢を重ねて育ってきたものである。だが私が彼に会ったのは、ずっと後のことであった。そのため彼は、名だけでなく、これほど長い時の隔たりを経たことによっても、まことに「古き者」として私のもとに来たのである。〔priscus は「古い」の意で、人名プリスクスとの言葉遊び〕健やかであれ。そして、あなたを愛している我々を愛してほしい。我々もあなたを愛しているのだから。
Epistola LXXXIX
第89書簡PL 16, 1284BDe ALYPII ad se, deque suis ad eum litteris agit. AMBROSIUS ALYPIO. 1. Antiochus vir consularis reddidit mihi eximietatis tuae litteras, nec supersedi respondendi munere; nam per meos homines dedi litteras, et ni fallor, alia oborta copia, geminavi epistolam.
PL 16, 1284Bアリュピウスの自分への書簡と、自分の彼への書簡について述べる。アンブロシウスよりアリュピウスへ。1. 執政官級のアンティオクスが、卓越したあなたの書簡を私に渡した。私は返信の務めを怠ったのではない。実に私は自分の部下たちを通して書簡を渡し、思い違いでなければ、別の機会が生じたので書簡を重ねて送った。
Sed quia non tam remetienda amicitiae munia, quam cumulanda arbitror: oportuit ipso praesertim regrediente, qui me tanto litterarum tuarum affecit nomine, referri aliquod officium sermonis mei; ut ego utrique vestrum, et ille tibi absolveretur, qui debebat referre quod acceperat. Vale, et diligentes te dilige.
PL 16, 1284Bしかし私は、友情の務めは返すものというより積み上げるものだと考えるので、ことに、あなたの書簡というこれほどの名誉を私に与えた人自身が戻るときには、私の言葉による何らかの務めが返されるべきであった。私が諸君の双方に対して、また彼があなたに対して、受けたものを返すべき者として務めを果たし終えるようにである〔utrique vestrum は、宛先と使者の双方を指すと取った〕。健やかであれ。そして、あなたを愛する者たちを愛してほしい。
Epistola XC
第90書簡PL 16, 1284CANTONII amorem in se, suumque vicissim in illum commemorat. AMBROSIUS ANTONIO. 1. Numquam es tacitus mihi, nec umquam tuo me transmissum silentio querar, qui sciam quod tuo non desim pectori.
PL 16, 1284Cアントニウスの自分への愛と、自分の彼への愛とを思い起こす。アンブロシウスよりアントニウスへ。1. あなたは私に対して黙したことが一度もない。あなたの沈黙によって私が見捨てられたと嘆くこともあるまい。私は、自分があなたの胸に欠けていないことを知っているから。
Nam cum id pendas, quod pluris est; qui potes etiam id negare, quod saepe etiam in multos defluit, non tam amoris usu, quam officii vicissitudine?
PL 16, 1285A実に、あなたはより価値のあるものを重んじているのに、どうして、多くの人々にもしばしば及ぶこと――愛の習いというよりも務めの交換によるもの――までを、あなたは否定できようか。〔id の指すものは定かでない。書簡のやり取りと取った〕
2. Ego vero etiam ex meo animo tuam vicem aestimo, ut numquam me tibi, et te mihi absentem putem; quoniam semper animis adhaeremus: numquam tuas litteras mihi deesse opiner, aut meas tibi; cum te quotidie coram alloquar, in te oculos, studia, atque omnia officia mea dirigam.
PL 16, 1285A2. 私は私自身の心からあなたの立場を推し量り、あなたに私が離れているとも、私にあなたが離れているとも決して思わない。我々はつねに心で結ばれているからである。あなたの書簡が私に欠けること、私の書簡があなたに欠けることも決してないと考える。私は毎日あなたと面と向かって語り、あなたに目と関心とあらゆる務めを向けているのだから。
3. His tecum delectat congredi; nam litterae tuae, ut aperte cum individuo pectoris mei loquar, verecundari me faciunt. Unde peto ut supersedeas gratiarum relatu; mihi enim mei in vos officii summa merces est, si me debito erga vos muneri non defuisse arbitrarer. Vale, et nos dilige, quia ego quoque te diligo.
PL 16, 1285A3. これらのことを、あなたと語り合うのは楽しい。あなたの書簡は、私の胸の分かちがたい者〔あなた〕にあからさまに語るなら、私に恥じ入らせるからである。ゆえに、感謝を述べるのは控えてほしい。私にとっては、諸君に対する私の務めの最大の報酬は、諸君への負うべき務めを欠かさなかったと思えることだからである〔vos と複数で言うが、宛先の一人を含む者たちを指すと取った〕。健やかであれ。そして我々を愛してほしい。私もあなたを愛しているのだから。
Epistola XCI
第91書簡PL 16, 1286ACANDIDIANUM laudat, ac se deprimit. AMBROSIUS CANDIDIANO fratri. 1. Summus quidem splendor in sermone est tuo, sed magis in affectu elucet mihi; nam in epistolis mentis tuae aspicio fulgorem, dilectissime frater ac beatissime.
PL 16, 1286Aカンディディアヌスを称え、自分を低くする。アンブロシウスより兄弟カンディディアヌスへ。1. あなたの語りにはこの上ない輝きがあるが、私にはそれよりも愛情の中に一層輝いている。実に書簡の中に、私はあなたの精神の光輝を見るのだ、いとも愛する、いとも祝福された兄弟よ。
Dominus te benedicat, et det tibi suam gratiam; nam et ipse in epistolis tuis vota magis, quam mea merita recognosco. Quae enim merita mea tantis tuis aequentur sermonibus? Dilige nos, frater; quia nos te diligimus.
PL 16, 1286A主があなたを祝福し、主の恩寵をあなたに与えるように。実に私自身も、あなたの書簡の中に、私の功績よりもあなたの願いを認める。私のどんな功績が、あなたのこれほどの言葉に釣り合うだろうか。我々を愛してほしい、兄弟よ。我々もあなたを愛しているのだから。