Caput I
第I章PL 16, 233A[0233] Postquam actum est de virginibus, de viduis opportune tractari, cum eas illis Apostolus sociaverit, utpote quodammodo virginitatis magistras, et conjugatis longe superiores. Quam viduis gloriosum sit quod ad viduam fuerit Elias destinatus!
PL 16, 233Aおとめたち〔本巻(PL 16)では奉献されたおとめも「おとめ」と訳す。既刊の巻では「処女」〕について論じ終えたので、やもめについて論じるのは時宜にかなう。使徒が彼女たちをおとめたちと結びつけたからであり、やもめはいわばおとめの身〔virginitas。本サイトのこの作品群では「おとめの身」と訳す〕の教師であり、結婚した女たちよりはるかにまさるからである。エリヤがやもめのもとへ遣わされたことは、やもめたちにとってどれほど栄誉であることか。
At illas laude dignas non esse, nisi virtutem istius imitentur, maxime vero hospitalitatem. Quae virtus quanta fuerit in hac femina, exponitur: sed prius perstringitur hominum avaritia, qui dum communia sibi arrogant, divinis promissis sese privarunt.
PL 16, 233Aただし、やもめたちが賞賛に値するのは、このやもめの徳、とりわけ客をもてなす徳に倣う場合に限られる。この徳がこの女においてどれほどのものであったかが説かれる。だがその前に、共有のものを自分のものとして取り込み、そのために神の約束から自らを遠ざけてしまった人々の貪欲が、手短に責められる。
1. Bene accidit, fratres, ut quoniam tribus libris superioribus de virginum laudibus disseruimus, viduarum tractatus incideret; neque enim inhonoras debuimus praeterire, et a virginum praeconio separare, quas apostolica sententia cum virginibus copulavit, juxta quod scriptum est: Et mulier innupta, et virgo cogitat quae sunt Domini, ut sit sancta corpore et spiritu (I Cor. VII, 34) ?
PL 16, 234A1. 兄弟たちよ、先の3巻〔『おとめたちについて』の3巻を言う〕でおとめたちの誉れを論じたので、やもめについての論述が続くのはよい巡り合わせである。使徒の判断がおとめたちと結びつけたやもめたちを、誉れなきままに素通りし、おとめたちの称賛から切り離してはならなかったからである。「嫁がない女も、おとめも、主のことを思う。体も霊も聖なる者となるためである」(一コリント7:34)とあるではないか。
Quodammodo enim magisterium virginitatis viduarum valescit exemplis. Quae cum viro castum cubile custodiunt, documento virginibus sunt integritatem Deo esse servandam.
PL 16, 235A実に、やもめたちの模範によって、おとめの身の教えがいわば力を得る。やもめたちは夫に対して貞潔な寝床を守ることで、神のために身の無傷さを守らねばならないことを、おとめたちに示す証しとなっている。
Et propemodum non inferioris virtutis est eo abstinere conjugio, quod aliquando delectaverit, quam conjugii oblectamenta nescire.
PL 16, 235Aかつて喜びを与えた結婚を断つことは、結婚の楽しみを知らないことに劣らぬ徳である、とさえ言える。
In utroque fortes; ut eas et conjugii non poeniteat, cui fidem servent, et conjugalia oblectamenta non alligent; ne videantur infirmae, quae sibi adesse non possint.
PL 16, 235Aどちらにおいても強いのである。やもめたちは、自らが操を守る結婚を悔いることもなく、結婚の楽しみにも縛られない。自分を保つことのできない弱い者と見られぬためである〔sibi adesse non possint は字義では「自分のそばにいることができない」。自分を制し持ちこたえることができない、の意と取った〕。
2. In hac ipsa tamen virtute praemia sunt reposita libertatis: Mulier enim vincta est quanto tempore vir ejus vivit: quod si dormierit vir ejus, liberata est: cui vult nubat, tantum in Domino.
PL 16, 235A2. だが、この徳そのもののうちに、自由という報いが蓄えられている。「女は、夫が生きている間は縛られている。夫が眠りについたなら、解かれている。望む者に嫁いでよい。ただし主にあって」。
Beatior autem erit, si sic permanserit, secundum meum consilium; puto enim et ego spiritum Dei habeo (Ibid., 39, 40) .
PL 16, 235B「しかし、私の勧めに従ってこのままでいるなら、いっそう幸いである。私もまた神の霊を持っていると思うからである」(一コリント7:39, 40)。
Evidenter igitur expressit Apostolus quid intersit, cum aliam vinctam esse dixerit, aliam beatiorem esse memoraverit: idque non tam ex suo judicio quam divini Spiritus docuit infusione depromptum; ut coelestis ista, non humana sententia videretur.
PL 16, 235Bこのように使徒は、その違いをはっきりと表した。ある女は縛られていると言い、別の女はいっそう幸いだと述べたのである。しかもそれを、自分の判断からというより、神の霊の注ぎから取り出して教えた。この判断が人間のものではなく、天からのものと見えるようにするためである。
3. Quid vero illud quod temporibus iis, quibus fames omne genus urgebat humanum, Elias ad viduam destinatus est (III Reg. XVII, 9) ? Et vide quemadmodum propria singulis gratia reservetur: angelus ad virginem, propheta ad viduam (Luc. I, 27, 28) .
PL 16, 235B3. では、飢饉が全人類を苦しめていたその時に、エリヤがやもめのもとへ遣わされたことは、何を意味するのか(列王記三17:9)。そして見よ、恩寵がいかに一人ひとりに固有のものとして取っておかれるかを。天使はおとめ〔Virgo(マリア)を本サイトでは「おとめ」と訳す〕のもとへ、預言者はやもめのもとへ遣わされた(ルカ1:27, 28)。
Adde quod Gabriel illic, hic Elias; ut ex angelorum et prophetarum numero praestantissimi principes videantur electi. Sed non simplex viduitatis laus est, nisi virtus etiam viduitatis accedat.
PL 16, 235B加えて、そこではガブリエル、ここではエリヤである。天使と預言者の数のうちから、最もすぐれた首長たちが選ばれたと見えるようにである。だが、やもめの身への賞賛は、やもめの身の徳が伴わなければ、それだけでは成り立たない。
Nam utique multae viduae ante, sed una omnibus antefertur: in quo non tam caeterae revocantur ab studio, quam virtutis provocantur exemplo.
PL 16, 235C実に、先に多くのやもめがいたが、ただ一人が全員にまさって挙げられる。そのことで、他のやもめたちは熱意から呼び戻されるのではなく、むしろ徳の模範に奮い立たされるのである。
4. Sollicitas igitur aures praefatio facit, quamvis simplicitas intellectus ipsa moralis sit, quae ad virtutis exemplum viduas cohortetur; quia non professione, sed merito videtur unaquaeque praestare, et hospitalitatis apud Deum gratiam non perire, qui potum aquae frigidae, sicut in Evangelio ipse memoravit (Matth. X, 42) , praemio aeternitatis remuneretur amplissimo: et farinae brevis, oleique mensuram indeficienti affluentium copiarum ubertate compenset (III Reg. XVII, 16) .
PL 16, 235C4. それゆえ序は、耳を注意深くさせる。もっとも、やもめたちを徳の模範へと励ます理解は、それ自体、道徳にかかわる単純なものである。誰であれ、誓願によってではなく、功績によってまさると見えるのであり、また、客のもてなしに対する神のもとでの恩寵は滅びない。神は、冷たい水の一杯さえ、福音書で自ら述べたとおり(マタイ10:42)、永遠の報いのいとも豊かなものをもって報い、わずかな粉と油の量を、尽きることのない豊かさのあふれる富をもって償うからである(列王記三17:16)。
Nam si quis de gentilibus dixit communia omnia amicorum esse debere; quanto magis debent esse communia cognatorum! Cognati enim sumus, qui in unam seriem corporis copulamur. 5. Sed tamen non praescripto quodam hospitalitatis fine concludimur.
PL 16, 235C異邦人の一人は、友のものはすべて共有であるべきだと言った。ならば親族のものは、いっそう共有であるべきではないか。我々は体の一つの連なりに結ばれた親族なのだから。5. だが我々は、もてなしのある定まった限度に閉じ込められているわけではない。
Cur enim proprium id quod in saeculo est, putes; cum commune sit saeculum? Aut cur privatos terrae deputes fructus, cum terra communis sit? Respicite, inquit, volatilia coeli, quoniam non serunt, neque metunt (Matth. VI, 26) .
PL 16, 236A世にあるものを、なぜあなたは自分のものと考えるのか。世は共有であるのに。大地の実りを、なぜ私有のものと見なすのか。大地は共有であるのに。〔主は〕言う。「空の鳥を見よ。彼らは蒔かず、刈らない」(マタイ6:26)。
Etenim quibus nihil est proprium, nihil deest: et sententiae suae Deus arbiter novit servare promissum. Denique aves non congregant, et edunt; quia Pater coelestis pascit illas.
PL 16, 236Aというのも、何も自分のものとしない者には、何も欠けない。神は自らの言葉の裁定者として、約束を守ることを知っている。実に、鳥は蓄えないが食べる。天の父が彼らを養うからである。
Nos autem generalis monita sententiae ad usus proprios derivantes: Omne, inquit, lignum quod habet in se fructus seminis sativi, erit vobis in escam, et omnibus bestiis, et omnibus avibus, et omnibus serpentibus super terram (Gen. I, 29, 30) ; congregando egemus, et congregando vacuamur.
PL 16, 236Aところが我々は、万人に向けられた戒めの言葉を私的な用途へとそらす。〔神は〕言う。「種を蒔くべき実を自らのうちに持つ木は、すべて汝らの食べ物となる。またすべての獣、すべての鳥、地の上のすべての蛇の食べ物となる」(創世記1:29, 30)。にもかかわらず我々は、蓄えることによって欠乏し、蓄えることによって空しくなる。
Non possumus enim sperare promissum, qui non servamus oraculum. Salubre est igitur praeceptum quoque hospitalitatis advertere, ut hospitibus deferamus; quia nos quoque sumus hospites mundi.
PL 16, 236B約束されたものを望むことは、神託を守らない我々にはできないからである。それゆえ、もてなしの戒めにも心を向け、客人たちに敬意を尽くすのは有益である。我々もまた世の客人だからである。
6. Quam vero sancta vidua, quae cum fame urgeretur extrema, venerationem Deo debitam reservabat: nec sibi soli usurpabat alimenta, sed cum filio dividebat ne caro pignori superviveret (III Reg. XVII, 12 et seq.) . Magnum pietatis officium, sed religionis uberius.
PL 16, 236B6. それにしても、極度の飢えに苦しみながら、神に負うべき崇敬を保っていたあのやもめは、いかに聖なる者であったことか。彼女は食物を自分一人のために取ることなく、愛しい子より生き長らえることのないよう、子と分け合っていた(列王記三17:12以下)。それは情愛の大いなる務めであるが、敬神の務めとしてはさらに豊かである。
Nam sicut neminem filio oportuit anteferri, ita propheta Dei, ejus filio praeferri debuit et saluti.
PL 16, 236B実に、誰も子より先に置かれるべきではなかったとはいえ、神の預言者が、彼女の子とその命よりも優先されるべきだったのである。
Cui non exiguum victum, sed vitae suae omne subsidium existimanda est detulisse, quae nihil reliquit sibi: tam hospitalis, ut totum daret: tam fidelis, ut cito crederet.
PL 16, 236B彼女が預言者に捧げたのは、乏しい食物どころか、己の命の支えのすべてであったと考えねばならない。自分には何も残さなかったのだから。もてなしに厚く、全てを与えた。信仰に厚く、すぐに信じた。
Caput II
第II章PL 16, 236CVerae viduae praecepta traduntur ex Apostolo: scilicet ut liberos educet, parentes colat, Deo placere desideret, irreprehensibilem se exhibeat, meritorum maturitatem prae se ferat, uni viro fuerit copulata; ubi tamen secundas nuptias negat a Paulo fuisse condemnatas: adjicit demum eas apud omnes clara virtutum fama valere oportere.
PL 16, 236Cまことのやもめへの教えが使徒から伝えられる。すなわち、子らを育て、両親を敬い、神に喜ばれることを望み、非の打ちどころのない者として身を示し、功績の成熟を表に示し、ただ一人の夫に結ばれていた者であること。もっとも、再婚がパウロによって断罪されたのではないことも、ここで述べられる。最後に、やもめたちは皆のあいだで徳の名声が明らかであることによって重んじられるべきだと付け加える。
Cur fugiendae viduae juniores; quove modo nubere quam uri melius dicatur? Postremo hinc declaratur viduarum dignitas, quod ob illatas ipsis injurias ira gravissime divina moveatur.
PL 16, 236Cなぜ若いやもめは避けるべきなのか。また、焼かれるよりは嫁ぐほうがよいとは、どのような意味で言われるのか。最後に、やもめたちに加えられた不正のために神の怒りがきわめて重く動くことから、やもめたちの尊厳が明らかにされる。
7. Ergo vidua non abstinentia corporis tantum definitur, sed virtute designatur: cui praecepta non do ego, sed Apostolus tribuit. Honorificentiam non solus impartior, sed gentium Doctor prius detulit dicens: Viduas honora, quae verae viduae sunt.
PL 16, 236D7. それゆえ、やもめは体を慎むことだけで定められるのではなく、徳によって示される。私は彼女に戒めを与えるのではなく、使徒が授ける。誉れを与えるのも私だけではなく、諸国民の教師が先に与えている。彼は言う。「やもめを敬え。まことのやもめである者を」。
Si qua autem vidua filios aut nepotes habet, discat primum suam domum regere, et mutuam vicem reddere parentibus (I Tim. V, 3, 4) . Unde et advertitur utrumque pietatis affectum viduae inesse debere, ut filios diligat, parentibus deferat.
PL 16, 237A「しかし、やもめに子や孫がいるなら、まず自分の家を治め、両親に報いを返すことを学ぶがよい」(一テモテ5:3, 4)。ここから、やもめには情愛の両面がなければならないことが分かる。子を愛し、両親に敬意を尽くすことである。
Ita dum obsequium parentibus rependit, magisterium exercet in filios, suoque se ipsa remuneratur officio; cum id quod aliis defert sibi proficit.
PL 16, 237Aこうして、両親に従順をもって報いつつ、子らには教えの務めを果たし、自らの務めによって自らに報いる。他者に尽くすことが、自分の益にもなるのである。
8. Hoc enim, inquit, acceptum est coram Deo (Ibid.) ; ideo si cogitas, vidua, quae Dei sunt, debes id sequi quod Deo placere didicisti. Et supra quidem sanctus Apostolus ad continentiae studium viduas cohortatus, dixit eas cogitare quae sunt Domini (I Cor. VII, 34) .
PL 16, 237A8. 「これは神の前に喜ばれることである」と言う(一テモテ5:3, 4)。それゆえ、やもめよ、あなたが神のことを思うのなら、神に喜ばれると学んだことに従わねばならない。さらに前では、聖なる使徒は、やもめたちを自制への熱意へと励まして、彼女たちは主のことを思うと述べた(一コリント7:34)。
Alibi autem ubi eligitur vidua quae probata est, non solum cogitare praecipitur, sed etiam sperare de Domino: Quae enim vere vidua est, inquit, et desolata, speret in Deum, et instet obsecrationibus et orationibus die ac nocte (I Tim. V, 5) .
PL 16, 237Bだが別の箇所では、認められたやもめが選ばれるとき、思うだけでなく、主に望みをかけることも命じられる。〔使徒は〕言う。「まことにやもめであり、見捨てられた者は、神に望みをかけ、昼も夜も、願いと祈りに励め」(一テモテ5:5)。
Nec immerito has irreprehensibiles ostendit esse debere, quibus ut opus virtutis indicitur, ita etiam honorificentia larga defertur, ut etiam ab episcopis honorentur.
PL 16, 237B使徒は、彼女たちが非の打ちどころのない者でなければならないと示すが、それも当然である。彼女たちには徳の務めが課されるとともに、司教たちからも敬われるほど、豊かな誉れが与えられるからである。
9. Qualis autem eligi debeat, ipsius Doctoris sermone describitur: Non minus, inquit, sexaginta annorum, quae fuerit unius viri uxor (Ibid., 9) . Non quo senectus sola viduam faciat, sed quo viduitatis merita stipendia sint senectutis.
PL 16, 237B9. 選ばれるべきやもめがどのような者かは、教師自身の言葉で描かれている。〔使徒は〕言う。「六十歳を下らず、一人の夫の妻であった者」(一テモテ5:9)。老いだけがやもめをつくるというのではなく、老年の長い勤めがやもめの身の功績となるからである〔stipendia は兵役の年季・勤めの意。老いるまで積んだやもめの身の勤めが功績になる、と取った〕。
Nam utique illa praeclarior, quae calorem adolescentiae, et junioris fervescentem edomat aetatis ardorem; nec mariti gratiam, nec uberiora liberorum oblectamenta desiderans: quam quae effeta jam corpore, frigida senectute, matura aevi, nec calere voluptatibus potest, nec sperare de partu.
PL 16, 237B確かに、青年期の熱と、若い年ごろの燃え立つ激しさを抑え、夫の好意も、子らのいっそう豊かな楽しみも求めない女のほうが、すでに体は衰え、老いて冷え、年を重ねて、もはや快楽に熱くなることも、出産を望むこともできない女よりも、はるかにすぐれている。
10. Neque vero si qua in secundas nuptias inciderit, quas utique Apostolica praecepta non damnant, quasi fructu pudoris omisso, si rursus soluta fuerit viro, ab affectu viduitatis arcetur.
PL 16, 237C10. また、もし誰かが再婚に至ったとしても——使徒の教えは、それを断罪していない——、恥じらいの実を捨てたかのように、再び夫から解かれた後に、やもめの身への思いから遠ざけられることはない。
Habebit illa quidem vel serae meritum castitatis, sed probatior erit quae alterius non fuerit experta conjugium; in illa enim eminet studium castitatis: huic aut senectus, aut pudor modum videtur fecisse nubendi.
PL 16, 238A確かに彼女も、遅れてであれ、貞潔の功績を得るだろう。しかし、別の結婚を経験しなかった女のほうが、いっそう認められる。一度で通した女には貞潔への熱意が際立ち、再婚した女については、老いか恥じらいが嫁ぐことの限度を定めたように見えるからである〔原文は illa と huic で受けるが、指す相手は定かでない。意味から上のように取った〕。
11. Nec sola tamen castitas corporis viduae fortitudo est, sed magna et uberrima disciplina virtutis: Quae in operibus bonis testimonium habeat, si filios educaverit, si hospitio receperit, si sanctorum pedes laverit, si tribulationem patientibus subministraverit, si postremo omne opus bonum fuerit subsecuta (Ibid. 10) .
PL 16, 238A11. だが、体の貞潔だけがやもめの強さなのではなく、徳の大きく、きわめて豊かな修練がある。「善い行いについて証しを得ている者。すなわち、子らを育てたか、客として迎え入れたか、聖なる者たちの足を洗ったか、苦難にある者に仕えたか、ついにはあらゆる善い働きに従ったか」(一テモテ5:10)。
Vides quam multas virtutum comprehenderit disciplinas: primum, pietatis officium: secundum, hospitalitatis studium, et humilitatis obsequium: tertium, misericordiae ministerium, liberalitatisque subsidium: ad summam omnis exsecutionem boni operis flagitavit.
PL 16, 238Aあなたは、どれほど多くの徳の修練を使徒が含めたかを見る。第一に情愛の務め、第二にもてなしへの熱意と謙遜の奉仕、第三に慈しみの奉仕と施しによる助け。要するに、あらゆる善い働きの実行を求めたのである。
12. Et ideo adolescentiores divitandas putat (Ibid., 11) , eo quod non queant tantae operam implere virtutis. Etenim vicina est lapsibus adolescentia, quia variarum aestus cupiditatum fervore calentis inflammatur aetatis: bonique doctoris est, materiam arcere peccati.
PL 16, 238B12. それゆえ使徒は、若いやもめたちは避けるべきだと考える〔底本は divitandas。devitandas(避けるべき)と読む〕(一テモテ5:11)。それほどの徳の務めを果たせないからである。実に、若さは堕落に近く、さまざまな欲望の熱が、燃え立つ年ごろの情熱に火をつけるからである。罪の材料を遠ざけることが、善い教師の務めである。
Prima enim institutionis est disciplina culpam avertere, secunda virtutem infundere. Tamen cum Apostolus sciret Annam illam ab adolescentia octogenariam viduam Dominicorum operum exstitisse praenuntiam (Luc. II, 36, 37) , non puto quod juniores revocandas putarit a viduitatis affectu, maxime cum dixerit: Melius est nubere quam uri (I Cor. VII, 9) .
PL 16, 238B実に、教育の第一の修練は咎を避けさせること、第二は徳を注ぎ込むことである。しかし使徒は、あのアンナが若いころから八十代に至るまでやもめであり、主の働きの告知者となったことを知っていたのだから(ルカ2:36, 37)、若い者たちをやもめの身への思いから呼び戻すべきと考えたとは、私は思わない。まして「焼かれるよりは嫁ぐほうがよい」(一コリント7:9)と言っているのだから。
Nam utique pro remedio nuptias suasit, ut peritura sanetur: non pro electione praescripsit, ne castitatem continens sequatur; aliud est enim subvenire labenti, aliud suadere virtutem.
PL 16, 238C確かに使徒は、滅びゆく者が癒やされるよう、治療のために結婚を勧めたのであり、選択として命じたのではない。自制する者が貞潔を追い求めるのを妨げないためである。倒れかけた者を助けることと、徳を勧めることは別のことなのである。
13. Et quid de humanis judiciis loquar, cum divinis judiciis in nullo gravius Judaei Dominum laesisse prodantur, quam quod viduae gratiam, minorumque jura violarent? Haec propheticis causa vocibus conclamatur, quae meritum Judaeis rejectionis invexerit.
PL 16, 238C13. しかも、人間の裁きについて何を語ることがあろうか。神の裁きにおいて、ユダヤ人が主をこれ以上に傷つけたとされるのは、やもめへの厚意と小さい者たちの権利を踏みにじったことにほかならないのに。これこそ預言の声によって告発される理由であり、ユダヤ人に拒絶を受けるにふさわしい理由をもたらしたのである。
Haec sola causa delicti invidiam mitigatura memoratur si honoretur vidua, minoribusque aequi justitia judicii deferatur; sic enim habes: Judicate pupillo, et justificate viduam; et venite, disputemus, dicit Dominus (Esai. I, 17, 18) .
PL 16, 239Aただこれだけが、罪への憤りを和らげるものとして述べられる。やもめが敬われ、小さい者たちに公正な裁きにかなう正義が与えられるなら、である。実に、次のようにある。「孤児のために裁け、やもめを義とせよ。さあ来て、論じ合おう、と主は言う」(イザヤ1:17, 18)。
Et alibi: Pupillum et viduam suscipiet (Psal. CXLV, 9) . Et alibi: Viduam ejus benedicens benedicam (Psal. CXXXI, 15) . In quo Ecclesiae quoque figura praetexitur.
PL 16, 239Aまた別の箇所にはこうある。「孤児とやもめを受け入れる」(詩篇145:9)。さらに別の箇所には、「そのやもめを祝福して祝福しよう」(詩篇131:15)。そこには教会の象りも示されている。
Videtis igitur, sanctae viduae, nequaquam lubrico munus studio deserendum, quod divinae benedictionis subsidiis honoratur.
PL 16, 239Aそれゆえ諸君は見る、聖なるやもめたちよ。神の祝福の支えによって誉れを受けるこの務めは、揺らぎやすい熱意で決して捨ててはならないと。
Caput III
第III章PL 16, 239BRedit ad Sarreptanam viduam, in qua Ecclesiae figuram exstitisse ostendit, atque Esaiae testimonio confirmat; unde colligit in illa virginibus, nuptis ac viduis exemplar esse.
PL 16, 239Bアンブロシウスはサレプタのやもめに戻り、彼女のうちに教会の象りがあったことを示し、イザヤの証言で確かめる。そこから、彼女がおとめたち、嫁いだ女たち、やもめたちにとっての手本であると結論する。
Conversus ad prophetam, in eo Christum quoque significatum dicit, quippe qui divina mysteria et futuram pluviae irrigationem sit pollicitus. Eodem etiam geminum Gedeonis signum refertur atque explicatur.
PL 16, 239B預言者に向きを変え、そこにキリストも示されていると言う。実に彼は、神の奥義と、来たるべき雨の潤しを約束した者だからである。同じ箇所から、ギデオンの二重のしるしも引かれ、説き明かされる。
E quibus elicit nec cujusvis esse miracula facere, et Christi incarnationem Judaeorumque abdicationem illic adumbrari.
PL 16, 239Bこれらから、奇跡を行うことは誰にでもできることではないこと、またキリストの受肉とユダヤ人の見放しがそこに影として描かれていることを引き出す。
14. Quid vero illud, ut ad superiora redeamus, quod cum in omni terra esset fames maxima; viduae tamen Deo cura non defuit, atque ad alendum ad eam propheta directus est (III Reg. XVII, 14) ?
PL 16, 239B14. 先に述べたことに戻れば、全地に大飢饉があったとき、神がやもめへの配慮を欠かさず、養うために預言者が彼女のもとへ遣わされたとは、どういうことか(列王記三17:14)。
In quo cum me admoneat Dominus (Luc. IV, 25) , quod in veritate dicturus sit, ad mysterium videtur sollicitare aures. Quid enim verius Christi et Ecclesiae potest esse mysterio? Non igitur otiose inter multas viduas una praefertur.
PL 16, 239Bこの点で、主が真理において語ろうとしていると私に注意を促すとき(ルカ4:25)、耳を奥義へと促していると見える。キリストと教会の奥義より真実なものがあろうか。それゆえ、多くのやもめのうち一人が選び出されるのは、意味のないことではない。
Quae enim talis, ad quam tantus propheta, qui ad coelum raptus est, dirigatur, eo praesertim tempore quando clausum est coelum annis tribus et mensibus sex, cum facta esset fames magna in omni terra? Ubique ergo fames erat, et adhuc tamen haec vidua non egebat.
PL 16, 239C実に、これほどの預言者、天に取り上げられた者がそこへ遣わされるような女とは、何者か。しかも天が三年と六か月閉ざされ、全地に大飢饉が起こっていたその時にである。ゆえに至るところに飢饉があったのに、それでもこのやもめは乏しくなかった。
Qui sunt hi tres anni? Ne forte illi quibus Dominus venit in terras, et fructum in ficulnea invenire non potuit, juxta quod scriptum est: Ecce anni tres sunt, ex quo veni quaerens fructum in ficulnea hac, et non invenio (Ibid., 7) .
PL 16, 239Cこの三年とは何か。もしかすると、主が地に来て、イチジクに実を見いだせなかった、あの年々ではないか。次のように書かれているとおりである。「見よ、三年になる。私はこのイチジクに実を求めて来たが、見いだせない」(ルカ4:7)〔ミーニュの引照は直前の(ルカ4:25)を受けた形で刷られ、ルカ4:7を指すことになるが、この句はルカ13:7に当たる〕。
15. Haec est profecto vidua illa, de qua dictum est: Laetare, sterilis quae non paris, erumpe et exclama, quae non parturis; quoniam multi filii desertae magis quam ejus quae habet virum (Esai. LIV, 1) .
PL 16, 239C15. これこそ、まさしくあのやもめである。彼女について、こう言われている。「喜べ、子を産まない不妊の女よ。声を上げて叫べ、産みの苦しみを知らない女よ。見捨てられた女の子らは、夫を持つ女の子らよりも多いからである」(イザヤ54:1)。
Et bene vidua, cui bene dicitur: Ignominiae et viduitatis tuae non eris memor; quia ego Dominus qui facio te (Ibid., 4, 5) .
PL 16, 239Dそして、彼女はまことにやもめである。まことに良く言われているからである。「汝は、汝の辱めとやもめの身を思い出すことがない。汝を造る私が主だからである」(イザヤ54:4, 5)。
Et fortasse ideo vidua, quae amisit quidem virum, secundum corporis passionem; sed in die judicii, Filium hominis quem amisisse visa est, receptura: Tempus enim breve, inquit, dereliqui te (Ibid., 7) ; ut gloriosius scilicet fidem derelicta servaret.
PL 16, 239Dそして恐らく、彼女がやもめなのはこのゆえである。夫を、体の受難に従って失いはしたが、裁きの日に、失ったと見えた人の子を取り戻すからである。「わずかなあいだ、私は汝を見捨てた」(イザヤ54:7)と言われている。見捨てられた者として、いっそう栄光あるかたちで信仰を守るためである。
16. Habent itaque omnes quod imitentur exemplum, virgines, nuptae et viduae. Et fortasse ideo Ecclesia virgo, nupta, vidua; quia unum corpus in Christo sunt.
PL 16, 240A16. こうして、おとめたち、嫁いだ女たち、やもめたちの皆に、倣うべき手本がある。そして恐らくそれゆえに、教会はおとめであり、嫁いだ女であり、やもめである。彼女たちはキリストにあって一つの体だからである。
Haec igitur illa vidua est, propter quam verbi coelestis siccitas cum esset in terris, prophetae sunt destinati; erat enim vidua, quae sterilis erat, sed partum suo tempore reservabat.
PL 16, 240Aしたがって、これこそ、あのやもめである。彼女のために、天の言葉の渇きが地にあったとき、預言者たちが遣わされた。実に彼女はやもめであり、不妊であったが、産むことを自らの時のために取っておいたのである。
17. Unde nec illius nobis videtur persona mediocris, qui aridam terram, verbi rigavit rore coelesti, clausumque coelum non humana utique potestate reseravit.
PL 16, 240A17. それゆえ、乾いた地を天の言葉の露で潤し、閉ざされた天を、人間の権能によってではなく開いたあの人も、我々には並の人物とは思われない。
Quis enim est qui coelum potest aperire, nisi Christus, cui quotidie de peccatoribus cibus, Ecclesiae cumulus congregatur?
PL 16, 240A実に、天を開くことのできる者は、キリストでなくて誰か。そのもとには、日ごとに罪人たちのうちから糧が、教会の積み増しが集められる。
Neque enim humanae facultatis est dicere: Hydria farinae non deficiet, et vas olei non deficiet usque in diem, quo dabit Dominus pluviam super terram (III Reg. XVII, 14) . Nam licet mos sit ita praefari prophetis, tamen haec vera Dei vox est.
PL 16, 240A実に、「粉の壺は尽きず、油の器は、主が地に雨を降らせるその日まで尽きない」と言うことは、人の能力のうちにはない(列王記三17:14)。確かに、預言者がこのように前置きするのが習いであるとしても、これは神のまことの声である。
Ideo praemissum est: Quia haec dicit Dominus (Ibid.) ; Domini enim est perpetuitatem sacramentorum spondere coelestium, et non defuturam spiritalis exsultationis gratiam polliceri, largiri munimenta vitae, fidei signacula, dona virtutum.
PL 16, 240Bそれゆえ、「主はこう言う」(列王記三17:14)と前置きされたのである。天の秘跡の永続を約束し、霊の喜びの恩寵が欠けないことを請け合い、命の防壁、信仰の印、徳の賜物を与えるのは、主に属することだからである。
18. Quid est autem: Usque in illum diem, quo dabit Dominus pluviam super terram (Ibid.) ; nisi quia et descendet sicut pluvia in vellus, et sicut stillicidia stillantia super terram (Psal. LXXI, 6) ?
PL 16, 240B18. 「主が地に雨を降らせるその日まで」(列王記三17:14)とは何を言うのか。「彼は、羊毛の上に降る雨のように、地にしたたる雫のように降りてくる」(詩篇71:6)ということにほかならない。
In quo veteris mysterium reseratur historiae quo sanctus Gedeon mystici certaminis praeliator, futurae capiens insigne victoriae, spiritale sacramentum vigore mentis agnovit, pluviam illam Verbi rorem esse divini: quae primo pluit in vellus, cum terra omnis perpetuis siccitatibus aestuaret: secundo vero indicio universae terrae aream fuso imbre madefecit, cum siccitas esset in vellere (Judic. VI, 77 et seq.) .
PL 16, 240Bここに古い歴史の奥義が開かれる。奥義の戦いの戦士である聖なるギデオンは、来たるべき勝利のしるしを受けて、精神の力によって霊の秘義を悟った。すなわち、あの雨とは神の言葉の露だということである。雨は、まず羊毛の上に降り、全地が絶え間ない日照りに焼けていたとき、二度目のしるしでは、羊毛が乾いているのに、全地の打ち場を降りそそぐ雨で濡らした(士師記6:77以下)〔ミーニュの引照は「77」と刷る。ギデオンの羊毛の記事は士師記6:37–40に当たる〕。
19. Advertit enim vir praesagus futurae Ecclesiae crescentis insigne. Nam primo intra Judaeam divini coepit ros sermonis humescere ( notus enim (Psal. LXXV, 2) in Judaea Deus ) cum arida fidei totius orbis universa terra maneret.
PL 16, 240C19. 実に、この先見の人は、成長していく未来の教会のしるしを悟る。まず神の言葉の露がユダヤの内で湿り始めた(実に「ユダヤにおいて神は知られている」(詩篇75:2))。そのあいだ、全世界の地はすべて信仰に乾いたままであった。
Sed ubi Joseph greges Deum negare coeperunt, et ausu vario immanium delictorum contrahere divinitatis offensam, tunc per omnes terras fuso imbris rore coelestis, populus Judaeorum aestu perfidiae suae coepit arescere, cum Ecclesiam sanctam ex omnibus terrarum partibus congregatam propheticae nubes et salutaris imber apostolicus irrigarent.
PL 16, 240Cだが、ヨセフの群れが神を否み、さまざまな向こう見ずな、おぞましい罪を重ねて神性の怒りを招き始めたとき、そのときに、天の雨の露が全地に降りそそがれ、ユダヤ人の民は自らの不信の熱に焼かれて干からび始めた。地のあらゆる方角から集められた聖なる教会を、預言の雲と、使徒たちの救いの雨が潤していたのである。
Haec est illa pluvia non terrarum humido, non nebuloso concreta montium, sed coelestium Scripturarum salubri per totum orbem imbre diffusa.
PL 16, 240Dこれこそ、地の湿り気から生じたのでも、山の霧が固まったのでもなく、天の聖書の、全世界に降りそそぐ救いの雨である、あの雨である。
20. Ostenditur igitur exemplo non omnium esse divinae mereri miracula potestatis, sed eorum quibus religiosae devotionis studia suffragentur: et divini eos fructu operis abdicari, qui reverentiae sunt coelestis exsortes.
PL 16, 240D20. こうして、この例によって、神の力の奇跡を受けるにふさわしいのは万人ではなく、敬虔な献身の熱意が後押しする者たちであること、また、天への畏敬を分け持たぬ者は、神の働きの実から見放されることが示される。
Ostenditur etiam in mysterio, quod ad instaurandam Ecclesiam, Dei Filius humani corporis sacramenta susceperit, abdicato populo Judaeorum, quibus consiliarius et propheta (Esai. III, 1, et seq.) , beneficiorumque adempta sunt miracula Dominicorum; eo quod civico quodam invidiae naevo in Dei Filium credere noluerunt.
PL 16, 241Aまた奥義において示されるのは、神の子が、教会を再建するために人の体の秘義を身に受けたこと、見放されたユダヤ人の民からは、「助言者にして預言者」(イザヤ3:1以下)が取り去られ、主の恩の奇跡も取り去られたことである。彼らは、同胞に向けたある種の妬みの汚点のゆえに〔civicus は「市民の」。同じ民の一人であるキリストに向けた妬みを言うと取った〕、神の子を信じようとしなかったからである。
Caput IV
第IV章PL 16, 241AQualis viduarum vita esse debeat, patefacit exemplo Annae: quam in singulis suis aetatibus, castitatis specimen edidisse demonstrat.
PL 16, 241Aやもめの生活がどのようなものであるべきかを、アンナの例で明らかにし、彼女がそれぞれの年齢で貞潔の手本を示したことを示す。
Triplicem ex his astruit ejusdem virtutis gradum esse, quos gradus Ecclesia omnes amplectitur, nec non singulis exempla in Maria, in Anna atque in Susanna proponit.
PL 16, 241Aここから、同じ徳に三つの段階があり、教会がそのすべてを抱くと論じ、それぞれの段階の手本を、マリア、アンナ、スザンナに置く。
Addit tamen aliis duobus praestare statum virginitatis, viduae autem curam servandae famae majorem esse oportere. 21. Docuit igitur Scriptura quantam collatio conferat gratiam, quantum etiam sit munus divinae benedictionis in viduis.
PL 16, 241Bただし、他の二つよりもおとめの身の状態がまさり、やもめは評判を守ることにいっそう大きな配慮をすべきだと付け加える。21. 聖書は、寄進がいかなる恩寵をもたらすか、またやもめにおける神の祝福の賜物がいかに大きいかを教えた。
Quibus quoniam honorificentia a Deo tanta confertur, est advertere qualis debeat vita competere; docet enim Anna quales deceat esse viduas, quae immaturo mariti obitu destituta, maturae tamen adoream laudis invenit: non minus religionis officio, quam studio castitatis intenta.
PL 16, 241B神からこれほどの誉れを授けられている彼女たちに、どのような生活がふさわしいかに目を向けねばならない。アンナが、どのようなやもめがふさわしいかを教えるからである。彼女は夫を早く亡くして取り残されたが、それでも熟した賞賛の栄光を得た。敬神の務めにも、貞潔への熱意にも、劣らず心を注いだのである。
Vidua, inquit, octoginta et quatuor annorum, vidua quae non discederet de templo, vidua quae jejuniis et obsecrationibus die ac nocte serviret (Luc. II, 36, 37) .
PL 16, 241B〔福音書は〕言う。「八十四歳のやもめ。神殿から離れないやもめ。断食と願いによって昼も夜も仕えるやもめ」(ルカ2:36, 37)。
22. Vides qualis vidua praedicetur, unius viri uxor, aetatis quoque jam probata processu, vivida religioni, et effeta jam corpore: cui diversorium in templo, colloquium in prece, vita in jejunio: quae dierum noctiumque temporibus indefessae devotionis obsequio, cum corporis agnosceret senectutem, pietatis tamen nesciret aetatem.
PL 16, 241C22. あなたは、どのようなやもめが称えられているかを見る。一人の夫の妻であり、年齢の歩みによってもすでに認められ、敬神に生き生きとし、すでに体は衰えている。宿は神殿に、会話は祈りに、命は断食にある。彼女は、昼と夜のあいだじゅう、疲れを知らぬ献身の奉仕を続け、体の老いは知りつつも、敬虔の年齢は知らなかった。
Sic instituitur a juventute vidua, sic praedicatur in senectute veterana: quae viduitatem non occasione temporis, non imbecillitate corporis, sed virtutis magnanimitate servaverit.
PL 16, 241Cこのようにやもめは若いころから養われ、老いては老練の者と称えられる。彼女は、やもめの身を、時の巡り合わせによって、体の弱さによってではなく、徳の雄々しい心によって守ったのである。
Etenim cum dicit septem annis eam cum viro fuisse a virginitate sua, ab adolescentiae utique studiis inchoata praedicat subsidia senectutis.
PL 16, 241C実に、彼女がおとめの身を離れてから七年間夫とともにいたと言うとき、若年の営みに始まる老年の支えを、あらかじめ称えているのである。
23. Docemur itaque triplicem castitatis esse virtutem: unam conjugalem, aliam viduitatis, tertiam virginitatis; non enim aliam sic praedicamus, ut excludamus alias. Suis quibusque professionibus ista conducunt.
PL 16, 241D23. こうして我々は、貞潔の徳には三つあると教えられる。一つは結婚の貞潔、一つはやもめの身の貞潔、三つ目はおとめの身の貞潔である。我々は、一つを称えるからといって、他を排除するわけではない。それぞれの誓願にとって、これらはふさわしいのである。
In hoc Ecclesiae est opulens disciplina, quod quos praeferat, habet: quos rejiciat, non habet; atque utinam habere numquam possit! Ita igitur virginitatem praedicavimus, ut viduas non rejiceremus: ita viduas honoramus, ut suus honos conjugio reservetur.
PL 16, 242Aこの点で、教会の規律は豊かである。〔教会は〕優先する者を持ち、退ける者は持たない。退ける者を決して持つことがないように、と願うばかりである。こうして我々は、やもめたちを退けないようにおとめの身を称え、結婚に固有の誉れが取っておかれるようにやもめたちを敬う。
Non nostra hoc praecepta, sed divina testimonia docent. 24. Reminiscamur itaque quemadmodum Maria, quemadmodum Anna, quemadmodum Susanna laudentur.
PL 16, 242Aこれは我々の戒めではなく、神の証言が教えている。24. そこで、マリア、アンナ、スザンナがどのように称えられているかを思い起こそう。
Sed quoniam non laudes earum tantummodo praedicandae sunt, sed disciplinae etiam sunt sequendae, reminiscamur ubi Susanna (Dan. XIII, 7) , ubi Anna (Luc. II, 38) , ubi Maria (Luc. I, 28) sint repertae: et advertamus quemadmodum singulae aptis laudibus praedicentur, et ubinam commorentur: nupta in paradiso, vidua in templo, virgo in secreto.
PL 16, 242Aだが、彼女たちの賞賛をただ称えるだけでなく、その規律にも従わねばならない。スザンナ(ダニエル13:7)、アンナ(ルカ2:38)、マリア(ルカ1:28)がどこで見いだされたかを思い起こそう。そして、一人一人がいかにふさわしい賛辞をもって称えられ、どこにとどまっているかに目を向けよう。嫁いだ女は園に〔paradisus。ここではスザンナの夫の庭園(ダニエル13:7)を言う〕、やもめは神殿に、おとめは奥まった所に。
25. Sed in illis tardior fructus, in virgine maturior: illas senectus probat, virginitas laus aetatis est; nec adjumenta quaerit annorum, quae omnium est fructus aetatum.
PL 16, 242B25. だが、前者たちでは実りが遅く、おとめでは熟している。前者たちを老いが認めさせるのに対し、おとめの身は年齢の賛美である。それは年数の助けを求めず、すべての年齢の実りである。
Adolescentiam decet, juventutem ornat, amplificat senectutem: omnique aevo habet justitiae suae canos, maturitatem gravitatis, velamen pudoris, quae devotionem non impediat, religionem augeat.
PL 16, 242Bそれは少女期にふさわしく、青年期を飾り、老年を広げる。どの年代においても、自らの正義の白髪、重厚さの円熟、恥じらいのヴェールを持ち、献身を妨げず、敬神を増し加える。
Advertimus enim ex sequentibus quia quotannis in die solemni Paschae sancta Maria cum Joseph Hierusalem petebat (Luc. II, 41) . Ubique impigra devotio, ubique assiduus Virgini comes pudoris adjungitur.
PL 16, 242B実に我々は、続く箇所から、毎年、過越の祭りの日に、聖なるマリアがヨセフとともにエルサレムへ上っていたことを知る(ルカ2:41)。至るところに倦まぬ献身があり、至るところにおとめには恥じらいという不断の伴侶が添えられている。
Nec inflatur Domini mater, quasi secura de meritis: sed quo meritum magis agnovit, eo votum uberius exsolvit, officium copiosius detulit, munus religiosius vexit, mysticum tempus implevit.
PL 16, 242B主の母は、功績に安んじているかのように思い上がることはない。むしろ功績をいっそう悟るほど、誓いをより豊かに果たし、務めをより手厚く捧げ、献げ物をより敬虔に運び、奥義の時を満たした。
26. Quanto igitur vos magis convenit intentas esse studio castitatis, ne locum sinistrae relinquatis opinioni, quae pudicitiae testimonium in solis habetis moribus!
PL 16, 242C26. まして諸君はなおさら、貞潔への熱意に専心するのがふさわしい。貞潔の証しを自らの生き方だけに持っている諸君が、悪い評判に余地を残さぬためである。
Virgo enim, licet in ea quoque major sit morum praerogativa quam corporis, calumniam tamen integritate carnis abjurat; vidua, quae probandae subsidium virginitatis amiserit, non in voce obstetricis, sed in suis moribus habet castitatis examen. Docuit igitur Scriptura quam attentus viduae esse debeat et religiosus affectus.
PL 16, 242Cおとめは、その身においても、体の特権よりふるまいの特権のほうが大きいとはいえ、肉の無傷さをもって中傷を退ける。だが、おとめの身を証し立てる支えを失ったやもめは、貞潔の吟味を、産婆の声にではなく、自らのふるまいに持っている。こうして聖書は、やもめの思いがいかに注意深く、敬神深くあらねばならないかを教えた。
Caput V
第V章PL 16, 242CLiberalitatis erga pauperes exemplum in vidua Evangelica proponitur, cujus duo minuta largioribus divitum donis ostenduntur esse potiora. Docetur etiam hisce duobus minutis utrumque Testamentum signatum esse.
PL 16, 242C福音書のやもめにおいて、貧しい者たちへの寛大さの手本が示される。彼女の二枚のレプタは、富める者たちのより大きな贈り物よりまさると示される。また、この二枚のレプタによって、新旧の契約がしるしづけられていることも教えられる。
Quis ille thesaurus sit, unde magorum exemplo tria munera, aut Evangelicae viduae instar, duo aera depromi jubeamur? Post quae sequitur ad viduas bonorum operum studio inflammandas exhortatio.
PL 16, 242Dどのような宝から、博士たちに倣って三つの贈り物を、あるいは福音書のやもめにならって二枚の銅貨を取り出すよう命じられているのか。これに続いて、善い行いへの熱意にやもめたちを燃え立たせる勧めが述べられる。
27. Docuit etiam libro eodem, sed alio loco, quam misericordem in pauperes et liberalem esse conveniat, nec paupertatis debere contemplatione revocari; quia liberalitas non cumulo patrimonii, sed largitatis definitur affectu.
PL 16, 243A27. 〔聖書は〕同じ書の別の箇所でも教えた。貧しい者たちに慈しみ深く寛大であるのがふさわしいこと、貧しさを顧みて引き下がってはならないこと。寛大さは財産の山で定まるのではなく、気前のよい心で定まるからである。
Denique Dominica voce illa vidua omnibus antefertur, de qua dictum est: Vidua haec plus omnibus misit (Luc. II, 3) .
PL 16, 243A実に、主の言葉によって、あのやもめがすべての者にまさるとされる。主は彼女についてこう言った。「このやもめは、すべての者よりも多く入れた」(ルカ2:3)〔ミーニュの引照は「ルカ2:3」と刷る。この句はルカ21:3に当たる〕。
In quo moraliter Dominus instituit universos, ne quis a collatione ministerii, paupertatis pudore revocetur: nec sibi divites blandiantur, quod plus videantur conferre quam pauperes.
PL 16, 243Aこの点で主は、道徳の面から皆を教えた。貧しさへの恥ずかしさから、奉仕への拠出を引き下がる者がないように。また富める者たちが、貧しい者たちより多くを寄与していると見えるからといって、うぬぼれることのないように。
Uberior est enim nummus e parvo, quam thesaurus e maximo; quia non quantum detur, sed quantum resideat, expenditur. Nemo plus tribuit, quam quae nihil sibi reliquit.
PL 16, 243A実に、わずかなものから出た貨幣は、莫大なものから出した宝より豊かである。いくら与えられたかではなく、いくら残るかが量られるからである。自分に何も残さなかった女より多く与える者は、誰もいない。
28. Quid tu, dives, egeni comparatione te jactas; et cum tota onereris auro, pretiosam per humum trahens vestem, quasi inferior tuis et parva divitiis, honorari desideras, quia inopem collatione vicisti?
PL 16, 243B28. 富める者よ、汝は貧しい者との比較でなぜ誇るのか。全身が金の重みを負い、高価な衣を地に引きずりながら、あたかも自分の持ち物に及ばぬ、富の乏しい者であるかのように〔quasi inferior tuis et parva divitiis の取り方は定かでない。字義どおり「汝の持ち物より劣り、富において小さい者であるかのように」と訳した〕、誉れを求めるのか。貧しい者に寄与で勝ったからというだけで。
Et flumina superfluunt, cum redundant; gratior tamen haustus e rivulo est. Spumant et musta dum fervent, nec damnum putat agricola quod effluxerit.
PL 16, 243B川も、あふれるときには余る。それでも小川から汲む一口のほうが快い。しぼりたてのぶどう酒も、煮え立つときには泡立つが、農夫は流れ出たものを損失と見なさない。
Gementibus areis, dum caeditur messis, frumenta desiliunt: sed deficientibus messibus, non deficit hydria de farina, et plena olei testa desudat. Exinanivit tamen dolia divitum siccitas, cum viduae pauxillulum olearium redundarit (III Reg. XVII, 15) .
PL 16, 243B打ち場がうめく中、収穫が刈り取られるとき、穀物はこぼれ落ちる。だが、収穫が尽きても、壺の粉は尽きず、油で満ちた器はしたたる。それでも日照りは、富める者たちの大甕を空にしたが、やもめのささやかな油の壺はあふれた(列王記三17:15)。
Non ergo quid fastidio exspuas, sed quantum devotione conferas, aestimandum est. Denique nulla plus tribuit, quam illa quae de filiorum alimentis pavit prophetam. Et ideo quia nulla plus contulit, nulla plus meruit. Haec moraliter.
PL 16, 243Bしたがって、汝が傲慢のうちに何を吐き捨てたかではなく、献身のうちにどれほど寄与したかが量られねばならない。実に、子らの糧のなかから預言者を養ったあの女ほど多く与えた者はいない。そして、誰も彼女ほど多く寄与しなかったがゆえに、誰も彼女ほど多く報われなかった。以上は道徳の面からである。
29. Nec mystice tamen despexeris hanc mulierem in gazophylacium duo aera mittentem. Magna plane femina, quae divino judicio meruit omnibus anteferri. Ne forte illa sit quae de fide sua ad subsidium hominum duo testamenta contulerit; et ideo nulla plus fecit.
PL 16, 243C29. だが、奥義の意味でも、二枚の銅貨を宝物庫に入れるこの女を軽んじてはならない。まことに偉大な女であり、神の裁きによって、すべての者にまさると認められた。もしかすると彼女は、自らの信仰から、人々を助けるために二つの契約を寄与した者なのではないか。だから、誰も彼女以上に行わなかったのである。
Nec quisquam hominum quantitatem potuit collationis ejus aequare, quae fidem cum misericordia copulavit. Et tu igitur quaecumque vitam studio viduitatis exerces, ne dubites ad gazophylacium duo aera deferre, vel fidei plena, vel gratiae.
PL 16, 243Cいかなる人も、信仰と慈しみを結びつけた彼女の寄与の大きさに並ぶことはできなかった。それゆえ、あなたも、やもめの身の熱意で生涯を送る女は誰であれ、信仰に満ちた、あるいは恩寵に満ちた二枚の銅貨を、宝物庫に持っていくことをためらうな。
30. Felix illa quae de thesauro suo integram Regis imaginem profert. Thesaurus tuus sapientia, thesaurus tuus castitas atque justitia est, thesaurus tuus intellectus bonus: quasi ille thesaurus fuit, de quo magorum viri, aurum, thus, myrrham, cum adorarent Dominum, protulerunt (Matth. II, 11) : auro regis potentiam declarantes, Deum thure venerantes, myrrha resurrectionem corporis confitentes.
PL 16, 243D30. 自らの宝から、王の像をそのままに取り出すあの女は幸いである。あなたの宝は知恵、あなたの宝は貞潔と正義、あなたの宝は良き理解である。博士たちが主を礼拝したとき、黄金、乳香、ミルラを取り出した宝のようなものである(マタイ2:11)。彼らは、黄金で王の権能を宣べ、乳香で神を崇め、ミルラで体の復活を告白したのである。
Habes et tu thesaurum hunc, si in te requiras: Habemus enim thesaurum in vasis fictilibus (II Cor. IV, 7) . Habes aurum quod conferas; non enim renitententis metalli pretium de te Deus exigit, sed illud aurum quod in judicii die nequeat ignis exurere.
PL 16, 243Dあなたも、自分のうちに探すなら、この宝を持っている。「我々は土の器に宝を持っている」(二コリント4:7)。あなたには献げるべき黄金がある。神があなたに求めるのは、輝く金属〔底本は renitententis と刷るが、行末で reniten- と分かち、次の行の頭で ten を重ねたもの。renitentis と読む。「輝く」とも「抗う」とも取れる〕の値ではなく、裁きの日に火が焼き尽くせないあの黄金だからである。
Nec dona pretiosa deposcit, sed odorem fidei, quem altaria tui cordis exhalent, et religiosae mentis spiret affectus.
PL 16, 244A神は高価な供え物を求めず、あなたの心の祭壇が放つ信仰の香り、敬神の精神の思いが吹き出す香りを求める。
31. Ex hoc igitur thesauro non solum magorum tria munera, sed etiam duo viduae aera promuntur, in quibus integra coelestis imago regis effulgeat, splendor gloriae ejus, et imago substantiae.
PL 16, 244A31. それゆえ、この宝から、博士たちの三つの贈り物だけでなく、やもめの二枚の銅貨も取り出される。そこには、天の王の像がそのままに、その栄光の輝きと実体の像として、輝き出るのである。
Bona et illa plane laboriosa stipendia castitatis, quae de suo opere, quotidianoque penso, conferat vidua, nocturnis pariter ac diurnis jugi exercens labore pensa temporibus, et pudicitiae quaestuosae pervigili opere mercedem congregans; ut intemeratum defuncti conjugis cubile custodiat, alere dulces liberos possit, ministrare pauperibus.
PL 16, 244Aまた、自らの仕事と日々の糸紡ぎから寄与するやもめの、あの善い、まことに骨折りの多い貞潔の報酬もある。彼女は夜も昼も絶えず労苦して糸を紡ぎ、夜通しの仕事によって、実りある貞潔の報酬を集める。亡くなった夫の寝床を汚さず守り、愛しい子らを養い、貧しい者に仕えるためである。
Haec est praeferenda divitibus: haec est quae Christi judicium non timebit. 32. Hanc aemulamini, filiae: Bonum est enim aemulari in bono. Aemulamini meliora charismata (Gal. IV, 18) .
PL 16, 244Bこのような女は、富める者たちにまさって上げられるべきであり、キリストの裁きを恐れない者である。32. 娘たちよ、彼女を見習え。「実に、善いことにおいて熱心であるのは善い」。「いっそうすぐれた賜物に熱心であれ」(ガラテヤ4:18)〔ミーニュの引照は前の句(ガラテヤ4:18)のみを示す。後の句は一コリント12:31の句〕。
Spectat vos Dominus semper; spectat, inquam, Jesus, cum ad gazophylacium accedit, et de bonorum operum mercedibus stipem putatis egentibus conferendam. Quantum est igitur ut aera tua conferas, et Christi corpus acquiras!
PL 16, 244B主は諸君をつねに見ている。イエスは、宝物庫に近づき、善い行いの報酬から困窮する者たちへ施しを与えるべきだと諸君が考えるのを、見ているのである。あなたが銅貨を寄与して、キリストの体を手に入れるのは、なんと大きなことか。
Noli ergo vacua prodire in conspectum Domini Dei tui, vacua misericordiae, vacua fidei, vacua castitatis; non enim inanes Dominus, sed virtutibus opimas spectare Jesus et laudare consuevit. Videat te adolescentula laborantem, videat ministrantem.
PL 16, 244Bそれゆえ、空手であなたの神、主の前に出てはならない。慈しみに空しく、信仰に空しく、貞潔に空しく出るな。主イエスは、空しい者ではなく、徳に豊かな者を見て褒めるのが常だからである。若い女が、あなたが労苦し、仕えているのを見るがよい。
Haec est enim merces quam Deo debes, ut de aliarum quoque profectibus mercedem tuam Deo conferas. Nulla merces Deo melior, quam ea quae habet pietatis munera.
PL 16, 244C実に、これこそあなたが神に負う報酬である。他の者たちの進歩からも、あなたの報酬を神に捧げるということである。神にとって、敬愛の務めを備えた報酬にまさる報酬はない。
Caput VI
第VI章PL 16, 244CIn Noemi exemplum viduae ex nuru ad virtutem abs se instituta fructum capientis ob oculos ponitur. Hinc colligitur numquam defutura bonae viduae necessaria subsidia.
PL 16, 244Cナオミの例において、嫁を自ら徳へと教え導いたやもめが実を結ぶさまが、目の前に示される。ここから、善いやもめには必要な助けが決して欠けないことが導かれる。
Quod si tristior videatur illius vita, tunc beatiorem illam esse, cum ipsi a Domino gaudia sint promissa: quo loco nonnulla de lacrymarum utilitate disputantur.
PL 16, 244Cたとえ彼女の暮らしがいっそう悲しげに見えても、そのときこそ彼女はいっそう幸いである。主から喜びが約束されているからである。この箇所で、涙の益についていくらか論じられる。
33. An vero mediocris tibi vidua illa videtur Noemi, quae viduitatem suam messis manipulis sustentabat alienae, quam aevo gravem alebat nurus (Ruth II, 2 et seq.) ?
PL 16, 244C33. それともあなたには、あのやもめナオミは取るに足りない者と見えるか。彼女は他人の畑の刈り束で自分のやもめの身を支え、年老いた彼女を嫁が養っていたのである(ルツ記2:2以下)。
Nam hoc quoque et ad subsidium et ad gratiam proficit viduarum, ut ita instituant nurus suas, quo possint in his maturae habere subsidium senectutis; et quasi stipendium magisterii, mercedem quoque suae capere disciplinae.
PL 16, 244D実に、このこともやもめたちの助けと好意に資する。すなわち、嫁たちをこのように教え育て、自らが成熟した老年を迎えたとき、その嫁たちのうちに助けを得られるようにすることであり、いわば教える務めの俸給として、自らの教えの報いをも受け取ることである。
Etenim quae bene instituerit, bene erudierit nurum suam, Ruth ei deesse non poterit, quae viduitatem socrus paternae domui praeferat: et si vir quoque ejus mortuus fuerit, non relinquat tamen, alat inopem, soletur moerentem, nec dimissa discedat: nescit enim egere optima disciplina.
PL 16, 244D実に、嫁をよく教え育て、よく仕込んだ女には、ルツのような者が欠けることはありえない。ルツは、姑のやもめの身を実家よりも選び、たとえその夫もまた死んだとしても〔ejus の指すものは定かでない。嫁の夫と取った〕、それでも姑を見捨てず、乏しい者を養い、嘆く者を慰め、暇を出されても立ち去らない。最善の教えは、乏しさを知らないからである。
Sic illa Noemi duobus destituta filiis et marito, quae fructus fecunditatis amiserat, pietatis emolumenta non perdidit; nam et solatium moeroris, et subsidium paupertatis invenit (Ruth I, 5).
PL 16, 245Aこうしてあのナオミは、二人の子と夫を失い、子を生む実りを失ったが、敬虔の収穫は失わなかった。悲しみの慰めと貧しさの助けとを見いだしたからである(ルツ記1:5)。
34. Videtis igitur, sanctae feminae, quam fecunda sit vidua prole virtutum, meritorumque suorum sobole, quae perire non possit. Bona igitur vidua egere non novit: et si fessae fuerit aetatis, et supremae paupertatis, eruditionis tamen suae solet habere mercedem.
PL 16, 245A34. それゆえ諸君は見ている、聖なる女たちよ、やもめがいかに実り豊かであるかを。徳の子らによって、自らの功の末裔によって、であり、それは滅びえない。ゆえに善いやもめは乏しさを知らない。たとえ疲れた年齢で、極度の貧しさにあっても、自らの教えの報いを受けるのが常である。
Etsi proximi defuerint, invenit tamen extraneos qui matrem colant, revereantur parentem, parvisque alimentorum sumptibus mercedem cupiant suae commendationis acquirere; plus enim viduae rependunt merita. Nam cibos quaerit, sumptus impendit.
PL 16, 245A近しい者たちが欠けても、母を敬い、親を畏れ、わずかな食費で自らを推す報いを得ようと望む他人を、彼女は見いだす。功が、やもめにいっそう多くを返すからである。実に、彼女は食を求め、費用を費やす〔この一文は主語が定かでない。やもめを主語に取り、字義どおりに訳した〕。
35. Sed tristes videtur ducere dies, et lacrymis tempus exigere. Hoc beatior, quod perpetua sibi gaudia exiguis fletibus emit, parvisque momentis tempora acquirit aeterna. Quibus bene dicitur: Beatae tristes, ipsae enim ridebitis (Luc. VI, 21) .
PL 16, 245B35. だが彼女は悲しい日々を送り、涙で時を過ごしているように見える。それゆえにいっそう幸いである。わずかな涙で永遠の喜びを自分のために買い、わずかな時で永遠の時を手に入れるからである。このような者たちに、こうよく言われている。「幸いなるかな、悲しむ者たち。汝ら自身が笑うであろうから」(ルカ6:21)。
Quis igitur falsas praesentium imagines gaudiorum, futurae securitatis praeferat voluptati?
PL 16, 245Bでは誰が、現在の喜びの偽りの像を、来たるべき安らぎの快楽よりも先に置くであろうか。
An despicabilis nobis auctor videtur, ille Dominici corporis auctor electus, qui cinerem sicut panem manducabat, et potum cum fletu miscebat, et vespertinis lacrymis matutinae sibi laetitiam redemptionis acquirebat (Psal. CI, 10) ?
PL 16, 245Bそれとも我々には、あの人、主の体の選ばれた祖〔ダビデを言う〕が、卑しむべき者と見えるのか。彼は灰をパンのように食べ、飲み物に涙を混ぜ、夕べの涙によって、朝の贖いの喜びを自分のために手に入れたのである(詩篇101:10)。
Unde igitur plurimum gaudere meruit, nisi quia plurimum flevit, et tamquam lacrymarum pretio suarum futurae sibi gloriae gratiam comparavit?
PL 16, 245Cでは彼が大いに喜ぶに値したのは、大いに泣いたからでなくて何であろうか。彼はいわば自らの涙の代価によって、来たるべき栄光の恩寵を自分のために購ったのである。
36. Habet igitur vidua bonam commendationis materiam, ut dum virum luget, fleat saeculum: ac in promptu sint lacrymae redemptrices, dum impenduntur mortuis, viventibus profuturae.
PL 16, 245C36. ゆえにやもめには、称賛されるべき善い題材がある。夫を悼みながら、世を泣くことである。贖いの涙はすぐ手の届くところにあり、それは死者のために注がれつつ、生きている者に益をもたらすであろう。
Paratus est moestitudini animae fletus oculorum: misericordiam conciliat, laborem minuit, dolorem ablevat, servat pudorem; nec jam misera sibi videtur, quae consolationem in lacrymis habet, in quibus sunt charitatis stipendia et pietatis officia.
PL 16, 245C魂の悲しみには、目の涙が備わっている。涙は慈しみを引き寄せ、労苦を減らし、痛みを和らげ、恥じらいを守る。涙のうちに慰めを持つ女は、もはや自分を惨めとは思わない。その涙のうちに、愛の報酬と敬虔の務めがあるからである。
Caput VII
第VII章PL 16, 245CFortitudinem viduis non deesse in Judith ostenditur: cujus veste ac jejuniis commemoratis, describitur ejusdem in Holophernem praeparatio. Quanta fuerit ejus castitas, atque in commentanda pia fraude sapientia: quanta etiam temperantia et sobrietas.
PL 16, 245Cやもめに勇気が欠けていないことが、ユディトにおいて示される。彼女の衣と断食が思い起こされたのち、ホロフェルネスに対する彼女の備えが描かれる。彼女の貞潔がいかに大きかったか、敬虔な策略を案ずるにあたっての知恵がいかに大きかったか、さらに節制と節度がいかに大きかったか。
Ad extremum demonstrato non majorem in ipsa fortitudinis quam prudentiae laudem emicare, summa ejus in tanto successu modestia declaratur. 37. Sed nec fortitudo bonae viduae deesse consuevit.
PL 16, 245D最後に、彼女においては勇気の誉れが思慮の誉れより大きく輝くのではないことが示されたのち、それほどの成功のなかでの彼女のこの上ない慎ましさが述べられる。 37. だが、善いやもめには勇気も欠けないのが常である。
Haec enim vera est fortitudo, quae naturae usum, sexus infirmitatem, mentis devotione transgreditur: qualis in illa fuit, cui nomen Judith, quae viros obsidione fractos, perculsos metu, tabidos fame, sola potuit a colluvione revocare, ab hoste defendere.
PL 16, 246A実にこれこそ真の勇気である。自然の習いと性の弱さを、精神の献身によって超えるものである。ユディトという名のあの女にあったのがそれで、彼女は、包囲に打ち砕かれ、恐れに打たれ、飢えに衰えた男たちを、ただ一人で、混乱から呼び戻し、敵から守ることができた。
Ea enim, ut legimus, cum Holophernes successu multorum terribilis praeliorum, intra muros innumera virorum millia coegisset, armatis paventibus, et de extrema jam sorte tractantibus, extra murum processit: et illo praestantior exercitu, quem liberavit; et eo fortior, quem fugavit (Judith VIII, 6 et seq.) .
PL 16, 246A我々が読むところでは、多くの戦いに勝って恐れられたホロフェルネスが、数えきれぬ幾千もの男たちを城壁の内に追い込み、武装した者たちがおののいて、すでに最後の運命を論じ合っていたとき、彼女は城壁の外に出た。彼女は、自ら解放した軍勢より優れ、自ら敗走させた者よりも強かった(ユディト記8:6以下)。
38. Sed ut discas maturae viduitatis affectum, seriem ipsam persequere Scripturarum. A diebus enim viri sui quibus ille defunctus est, vestem jucunditatis deposuit, moeroris assumpsit: per omnes dies intenta jejunio, sabbato tantum, et dominica sacratarumque temporibus feriarum, non refectioni indulgens, sed religioni deferens.
PL 16, 246A38. だが、成熟したやもめの身の心を学ぶために、聖書の筋そのものを辿れ。実に、夫の死んだその日々から、彼女は喜びの衣を脱ぎ、悲しみの衣をまとった。すべての日々、断食に励み、ただ安息日と主日と聖なる祝日の時にだけ〔断食を解いたが〕、それは食事に身を委ねるためではなく、信心に敬意を払うためであった。
Hoc est enim, sive manducatis, sive bibitis, in nomine Jesu Christi agenda esse omnia (I Cor. X, 31) ; ut etiam ipsa refectio corporalis sacrae religionis cultui deferatur.
PL 16, 246Bすなわち、「食べるにせよ、飲むにせよ」、すべてをイエス・キリストの名によって行うべきなのである(一コリント10:31)。体の食事すらも、聖なる信心の礼拝に捧げられるように、である。
Diuturnis igitur moeroribus, et quotidianis roborata jejuniis sancta Judith (Judith X, 3 et seq.) quae saeculi oblectamenta non quaerit, periculi negligens, mortisque contemptu fortior; ut commenta strueret doli, vestem illam jucunditatis, qua, vivente viro, vestiri solebat, se induit: quasi placitura viro, si patriam liberaret.
PL 16, 246Bこうして、長い悲しみと日ごとの断食で強められた聖なるユディトは(ユディト記10:3以下)、世の楽しみを求めず、危険を顧みず、死を侮ることでいっそう強くなり、策略をめぐらすために、夫が生きていたころに着慣れていたあの喜びの衣を身につけた。祖国を解放すれば夫の意にかなうであろうかのように、である。
Sed virum alium videbat, cui placere quaerebat; illum utique, de quo dictum est: Post me venit vir, qui ante me factus est (Joan. I, 30) .
PL 16, 246Bだが彼女は別の夫を見ていた。その夫に気に入られようと求めたのである。すなわち、「私のあとに来る人〔vir。前の「別の夫」と同じ語で、「夫」とも「男」とも訳せる〕は、私の前に成った人である」と言われた、まさにその人である(ヨハネ1:30)。
Et bene conjugales pugnatura resumpsit ornatus; quia monimenta conjugii arma sunt castitatis: neque enim vidua alias aut placere posset, aut vincere. 39. Quid caetera persequamur, quod inter millia hostium casta permansit?
PL 16, 246Cしかも、戦いに臨む彼女が結婚の装いを取り戻したのは、当を得ていた。結婚の記念は貞潔の武器だからである。やもめは、ほかの仕方では、気に入られることも勝つこともできなかったであろう。 39. ほかのことを、なぜ我々は追うのか。彼女が幾千の敵のただなかで貞潔のままであったことなど。
Quid ejus sapientiam praedicemus, quod hujuscemodi est commentata consilium? Potentem elegit, ut intemperantiam a se inferioris arceret, occasionem pararet victoriae. Abstinentiae meritum, pudicitiae gratiam reservavit.
PL 16, 246Cこうした策を案じた彼女の知恵を、どうしていまさら称えることがあろうか。彼女は有力な者を選んだ。自分より下の者の放縦を自分から遠ざけ、勝利の機会を整えるためである。節食の功と、貞潔の誉れとを取っておいたのである。
Nec cibo enim, ut legimus, maculata, nec adulterio, non minorem servatae castitatis ex hostibus revexit triumphum, quam patriae liberatae (Judith XII, 1 et seq.) 40. Quid sobrietatem loquar? Temperantia enim virtus est feminarum.
PL 16, 246C我々が読むところでは、彼女は食物によっても姦淫によっても汚されず、守られた貞潔の凱旋を敵のうちから持ち帰ったのであり、その凱旋は、祖国が解放された凱旋に劣らなかった(ユディト記12:1以下)。 40. 節度について何を語ろうか。節制こそ女たちの徳だからである。
Inebriatis vino viris et somno sepultis abstulit vidua gladium, exeruit manum, bellatoris abscidit caput, per medias hostium acies intemerata processit (Judith XIII, 4 et seq.) Advertitis igitur quantum nocere mulieribus possit ebrietas, quando viros vina sic solvunt, ut vincantur a feminis?
PL 16, 246D男たちがぶどう酒に酔い、眠りに葬られたとき、やもめは剣を奪い、手を伸ばし、戦士の首を斬り落とし、敵の軍勢のただなかを無傷で通り抜けた(ユディト記13:4以下)。諸君は気づくであろう、酩酊が女たちにいかに害を及ぼしうるかを〔mulieribus は「女たちに」。男さえ酒のために女に負けるのだから、女にはなおさら害になる、の意と取った〕。ぶどう酒が男たちをこれほど弛緩させ、女たちに打ち負かされるまでにするのだから。
Esto igitur, vidua, temperans: casta primum a vino, ut possis casta esse ab adulterio. Nequaquam te ille tentabit, si vina non tentent. Nam si Judith bibisset, dormisset cum adultero.
PL 16, 247Aゆえに、やもめよ、節制する者であれ。まずぶどう酒から貞潔であれ。姦淫から貞潔でいられるように。ぶどう酒があなたを誘惑しないなら、あの男があなたを誘惑することは決してない。もしユディトが飲んでいたなら、姦夫と寝ていたであろう。
Sed quia non bibit; haud difficile ebrios exercitus, unius sobrietas et vincere potuit, et eludere. 41. Nec dexterae tantum hoc opus, sed multo major trophaea sapientiae.
PL 16, 247Aだが彼女は飲まなかった。ゆえに、酔った軍勢を、一人の女の節度が打ち負かし、あざむくことは、難しくなかった。 41. この仕業は右手のものであるばかりでなく、知恵の戦勝の標ははるかに大きい。
Nam cum manu solum Holophernem vicisset, consilio omnem hostium vicit exercitum (Judith XIV, 1 et seq.) .
PL 16, 247A実に、手だけではホロフェルネス一人に勝ったにすぎないが、策によって敵の全軍に勝ったのである(ユディト記14:1以下)。
Suspenso enim Holophernis capite, quod virorum non potuit excogitari consilio, suorum erexit animos, hostium fregit: suos pudore excitans, hostes quoque terrore percellens; eoque caesi sunt et fugati.
PL 16, 247A実に、ホロフェルネスの首が掲げられると、男たちの策では思いつかれえなかったことによって、自分たちの者の心を奮い立たせ、敵の心を砕いた。自分たちの者を恥によって奮い立たせ、敵をも恐怖によって打ちのめしたのである。そのために敵は斬られ、敗走した。
Ita unius viduae temperantia atque sobrietas non solum naturam suam vicit, sed quod est amplius, fecit viros etiam fortiores (Judith XV, 1 et seq.) .
PL 16, 247Bこうして一人のやもめの節制と節度は、自らの本性に打ち勝っただけでなく、さらに、男たちをもいっそう強くしたのである(ユディト記15:1以下)。
42. Nec his tamen elata successibus, cui utique gaudere et exsultare licebat jure victoriae, viduitatis reliquit officium: sed contemptis omnibus qui ejus nuptias ambiebant, vestem jucunditatis deposuit, viduitatis resumpsit: nec triumphorum suorum amavit ornatus, illos existimans esse meliores quibus vitia corporis, quam quibus hostium arma vincuntur (Judith XVI, 26 et seq.) .
PL 16, 247B42. しかも彼女はこれらの成功にも高ぶらなかった。勝利の権利によって喜び、歓喜することが彼女には確かに許されていたのに、やもめの身の務めを捨てなかった。むしろ、自分との婚姻を求めたすべての者を退け、喜びの衣を脱ぎ、やもめの身の〔衣〕を再びまとった。自らの凱旋の飾りも愛さなかった。敵の武器に勝つ者より、体の悪徳に勝つ者のほうが優れていると考えたからである(ユディト記16:26以下)。
Caput VIII
第VIII章PL 16, 247BPlures alias viduas quae virtute ad Judith accesserint, exstitisse ait vir sanctus, at de sola Debbora nunc se dicturum. Quanta documenta viduis ea reliquerit, quam viri a qua regerentur defenderenturque, elegerunt.
PL 16, 247B聖なる人は言う、ユディトに徳で迫った別のやもめたちも多くいたが、今はデボラについてのみ語るつもりである、と。デボラがやもめたちにどれほどの手本を残したか、また男たちが、彼女に治められ守られようとして彼女を選んだことについて語る〔底本は quam viri a qua regerentur… elegerunt。本文が崩れているらしく、「quamque viri, a qua regerentur defenderenturque, elegerunt」と読んで解した〕。
Maximam quoque illius gloriam inde profectam, quod filium a se informatum bello praefecerit, hic autem copias, nisi adesset illa, negaverit sese ducturum.
PL 16, 247Cまた、彼女の最大の栄光は、自ら教え形づくった息子を戦の指揮に就けたことから生じたこと、しかもこの息子は、彼女がいなければ軍勢を率いないと言い張ったことを述べる。
Eam igitur et exercitui praefuisse et praenuntiasse belli exitum; in qua Ecclesiae pugnae ac triumphi, nec non spiritalia arma designata sunt: historice vero feminis omnes auferuntur infirmitatis excusationes.
PL 16, 247Cこうして彼女は軍勢の先頭に立ち、戦いの結末を予告したこと。彼女において、教会の戦いと凱旋、また霊的な武器が表されていること。歴史の意味では、女たちからあらゆる弱さの言い訳が取り去られること。
43. Ac ne una vidua tantum hoc opus inimitabile aliis videatur implesse, plures alias, vel parilis, vel proximae fuisse virtutis nequaquam dubitandum videtur; bona enim seges plurimas spicas fructu refertas ferre consuevit.
PL 16, 247C43. 一人のやもめだけがこの業を成し遂げ、他の者には真似できないと見えることのないように言う。同等の、あるいはそれに近い徳を備えた別のやもめたちが多くいたことは、疑うべくもないと思われる。善い麦畑は、実をいっぱいに付けた穂を多く結ぶのが常だからである。
Nec dubites illam, veterum segetem temporum in complurium feminarum moribus fecundasse. Sed quia prolixum est complecti omnes, cognoscite aliquas, et praecipue Debboram, cujus nobis prodidit Scriptura virtutem (Judic. IV, 4) .
PL 16, 248Aあの古い時代の麦畑が、数多くの女たちの生き方において実り豊かであったことを疑うな。だが、すべてを網羅するのは長くなるので、何人かを知れ、とりわけデボラを。聖書は彼女の徳を我々に伝えている(士師記4:4)。
44. Haec enim docuit non solum viri auxilio viduas non egere, verumetiam viris esse subsidio: quae nec sexus infirmitate revocata, munia virorum obeunda suscepit, et suscepta cumulavit.
PL 16, 248A44. 実に彼女は、やもめが男の助けを要しないばかりか、むしろ男たちの助けになることを教えた。彼女は性の弱さに引き戻されず、男たちの務めを引き受け、引き受けたうえにそれを積み増したのである。
Denique cum Judaei Judicum regerentur arbitrio, quia virili non poterant vel aequitate regi, vel virtute defendi, bellis hinc inde ardentibus, Debboram sibi cujus regerentur judicio, cooptarunt.
PL 16, 248A実に、ユダヤ人が士師たちの裁量で治められていたとき、男の公正をもってしては治められえず、男の徳をもってしては守られえなかったので、あちこちで戦が燃え上がるなか、自分たちを裁きによって治める者としてデボラを選び入れた。
Itaque multa millia virorum una vidua et in pace rexit, et ab hoste defendit. Multi Judices in Israel, sed nulla ante judex femina: multi Judices post Jesum, sed nullus propheta.
PL 16, 248Bこうして、一人のやもめが幾万もの男たちを、平和のうちに治め、敵から守った。イスラエルには多くの士師がいたが、それ以前に女の士師はいなかった。イエス〔ヨシュアを言う〕のあとには多くの士師がいたが、預言者はいなかった。
Et ideo lectum istius puto esse judicium, et gesta ejus arbitror esse descripta; ne mulieres a virtutis officio, muliebris sexus infirmitate revocentur. Vidua populos regit, vidua ducit exercitus, vidua duces eligit, vidua bella disponit, mandat triumphos.
PL 16, 248Bそれゆえ、彼女の裁きが読まれ、彼女の業績が記されているのだと私は思う。それは、女たちが、女という性の弱さによって徳の務めから引き戻されないためである。やもめが民を治め、やもめが軍勢を率い、やもめが将を選び、やもめが戦を采配し、凱旋を命じる。
Non ergo natura rea est culpae, nec infirmitati obnoxia: strenuos non sexus, sed virtus facit. 45. Et in pace quidem nulla querimonia, nullus error mulieris invenitur: cum plerique non mediocrium peccatorum auctores populo suo Judices exstitissent.
PL 16, 248Bゆえに、本性が咎の責めを負うのでも、弱さに服するのでもない。強い者をつくるのは性ではなく、徳である。 45. 平和のうちには、女の不平も女の過ちも、まったく見いだされない。それに対し、士師たちの多くは、民にとって小さからぬ罪の元凶となったのである。
Ubi vero Chananaei, gens ferox praelio, et affluentium copiarum opima successu, hostiles in populum Judaeorum animos extulerunt, vidua prae caeteris bellicos instruit apparatus.
PL 16, 248Bところが、カナン人、すなわち戦に猛々しく、あふれる軍勢の成功に富む民が、ユダヤの民に対して敵意の心を高ぶらせたとき、やもめは誰にも先んじて戦の備えを整えた。
Et ut discas non publicis copiis domesticas necessitates fuisse subnixas, sed domesticis disciplinis munus publicum gubernatum, domo propria filium ducem producit exercitus, ut agnoscatis quod possit instituere vidua bellatorem: quem quasi mater erudiit, quasi Judex praeposuit, quasi fortis instituit, quasi prophetissa victoriae certae transmisit (Ibid., 6) .
PL 16, 248Cそして、あなたが学ぶように言う。家の必要が公の軍勢に支えられたのではなく、公の務めが家の教えによって導かれたのだと。彼女は自分の家から、息子を軍勢の将として前に出す。諸君は知れ、やもめは戦士を育てうるのだと。彼女は母のように彼を教え、士師のように立て、強い者のように鍛え、女預言者のように確かな勝利へと送り出した(士師記4:6)。
46. Denique in mulieris manu summam fuisse victoriae docet Barach filius dicens: Nisi tu veneris mecum, non ibo; quia non novi diem in qua dirigit Dominus angelum suum mecum (Judic., IV, 9) .
PL 16, 248C46. 実に、勝利の要が女の手にあったことは、息子バラクが言う言葉が教える。「汝が私と共に来ないなら、私は行かない。主が自らの天使を私と共に差し向ける日を、私は知らないからだ」(士師記4:9)。
Quanta ergo feminae istius virtus, cui dux dicit exercitus: nisi tu veneris, non ibo? Quanta, inquam, viduae fortitudo, quae a periculis filium nec materno revocat affectu; immo ad victoriam filium studio matris hortatur, dicens quod in manu mulieris sit summa victoriae?
PL 16, 249Aでは、軍の将が「汝が来ないなら、私は行かない」と言う相手のこの女の徳は、いかに大きいことか。いかに大きいことか、と私は言う、息子を危険から母の情で引き戻さず、むしろ母の熱意で勝利へと促し、勝利の要は女の手にあると言うやもめの勇気は。
47. Debbora ergo praelii prophetavit eventum, Barach jussus produxit exercitum: Jael cepit triumphum; huic enim prophetiae in Debbora militavit, quae mystice nobis ortum surrecturae ex gentibus Ecclesiae revelavit, cui triumphus de Sisara spiritali, hoc est, de adversariis potestatibus quaereretur.
PL 16, 249A47. こうしてデボラは戦いの結末を預言し、バラクは命じられて軍勢を進め、ヤエルが凱旋を取った。実に、デボラにおけるこの預言のために〔ヤエルが〕戦った〔militavit の主語は明示されない。前文のヤエルと取った〕。このヤエルは、奥義の意味で、諸国民から起ころうとする教会の誕生を我々に示した〔quae の先行詞はヤエルとも預言とも取れる。異邦の女ヤエルが諸国民の教会を表すと取った(次の節の「ユダヤの民だけでなく、ヤエルもまた」)〕。その教会のために、霊的なシセラ、すなわち敵対する権勢に対する凱旋が求められたのである。
Nobis igitur prophetarum oracula dimicarunt, nobis illa prophetarum judicia et arma vicerunt. Et ideo non populus Judaeorum, sed etiam Jael victoriam de hoste quaesivit. Infelix ergo populus, qui hostem quem fugavit, persequi fidei virtute non potuit.
PL 16, 249A我々のために預言者たちの託宣は戦い、我々のために預言者たちの裁きと武器は勝った。それゆえ、ユダヤの民だけでなく〔底本は non populus Judaeorum, sed etiam Jael。「non solum」が落ちたらしく、そう解した〕、ヤエルもまた敵に対する勝利を求めた。それゆえ、あの民は不幸である。自ら敗走させた敵を、信仰の徳をもって追撃することができなかったのだから。
Itaque illorum delicto salus gentibus: illorum desidia nobis servata victoria est. 48. Jael ergo prostravit Sisaram, quem tamen corusco duce, hoc enim significat interpretatio Barach, manus veterum fugaverat Judaeorum; frequenter enim, ut legimus, orationibus et meritis prophetarum coelestia Patribus affuere subsidia.
PL 16, 249Bこうして、彼らの罪によって諸国民に救いがあり、彼らの怠りによって、我々に勝利が取っておかれた。 48. ヤエルはこうしてシセラを打ち倒した。しかしシセラは、輝く将バラク――バラクの訳はこの意味である――のもとで、古のユダヤ人の手によって敗走させられていた。実に、我々が読むところでは、預言者たちの祈りと功によって、天からの助けがしばしば父祖たちのもとにあった。
Sed his jam tunc de nequitiis spiritalibus victoria parabatur, quibus dicitur in Evangelio: Venite, benedicti Patris mei, possidete paratum vobis regnum a constitutione mundi (Matth. XXV, 34) . Ergo principium victoriae a majoribus, finis in Ecclesia.
PL 16, 249Bだが、すでにそのころ、この者たちのために、霊的な邪悪に対する勝利が用意されていた〔his の指す者は定かでない。次の福音書の句が向けられる信仰者たちと取った〕。この者たちに、福音書でこう言われている。「来たれ、私の父に祝福された者たちよ、世の初めから汝らのために備えられた国を受け継げ」(マタイ25:34)。ゆえに勝利の始まりは先人たちにあり、終わりは教会にある。
49. Ecclesia autem non armis saecularibus vincit adversarias potestates, sed armis spiritalibus, quae sunt fortia Deo ad destruendas munitiones, et altitudinem nequitiae spiritalis (II Cor. X, 5) .
PL 16, 249C49. 教会は、世俗の武器によってではなく、霊的な武器によって敵対する権勢に勝つ。その武器とは、「神にとって強く、要塞と、霊的な邪悪の高みとを打ち壊すためのもの」である(二コリント10:5)。
Et ideo Sisarae sitis lactis poculo restinguitur (Judic. IV, 19) , quia ratione superatur; quod enim nobis salutare ad escam, hoc adversariae potestati lethale ad infirmitatem. Arma Ecclesiae fides, arma Ecclesiae oratio est, quae adversarium vincit.
PL 16, 249Cそれゆえ、シセラの渇きは乳の杯でいやされる(士師記4:19)。理によって打ち負かされるからである。実に、我々には食物として救いとなるものが、敵対する権勢には、衰弱をもたらす致命的なものとなる。教会の武器は信仰、教会の武器は祈りであり、それが敵に勝つ。
50. Ergo secundum historiam ad provocandos animos feminarum femina judicavit, femina disposuit, femina prophetavit, femina triumphavit, et praeliaribus intermixta copiis, imperio viros docuit militare femineo.
PL 16, 249C50. こうして歴史の意味では、女たちの心を奮い立たせるため、女が裁き、女が采配し、女が預言し、女が凱旋し、戦う軍勢のなかに交じって、女の命令によって男たちに戦うことを教えた。
Secundum mysterium vero fidei militia Ecclesiae victoria est. 51. Non ergo habetis quod per naturam vos excusetis, feminae. Non habetis, viduae, quod ad infirmitatem sexus, autad amissi onem subsidii maritalis, mobilitatem vestram referre possitis.
PL 16, 249Dだが、信仰の奥義の意味では、教会の戦いが勝利である。 51. ゆえに、女たちよ、諸君は本性を理由に自らを弁解することはできない。やもめたちよ、諸君は、諸君の移り気を、性の弱さに、あるいは夫の助けを失ったことに帰することはできない〔底本は「autad amissi onem」。「aut ad amissionem」と読む〕。
Satis unicuique praesidii est, si virtus non desit animae. Et ipse in viduis frequens processus aetatis munimen pudoris est; et ipse amissi conjugis dolor, usus operis, domus cura, sollicitudo liberorum, noxiam pudori solet arcere lasciviam: atque ipse lugubris habitus, pompa funebris, fletus assiduus, et moestae fronti inarantibus rugis impressa tristitia, petulantium premit oculos, restinguit libidines, procaces avertit aspectus. Bonus custos pudoris, pietatis dolor: non obrepit culpa, si cura non desit.
PL 16, 250A各人にとって、魂に徳が欠けていないなら、守りは十分である。やもめにあっては、年齢が進むことそのものがしばしば恥じらいの砦であり、失った夫への痛みそのもの、仕事の習い、家の世話、子らへの気遣いが、恥じらいを害する放縦を遠ざけるのが常である。さらに、喪の装い、葬いの行列、絶えない涙、悲しげな額に刻まれた皺に押された悲しみは、不遜な者たちの目を抑え、情欲を消し、厚かましい眼差しをそらす。恥じらいのよき番人は、敬虔の痛みである。気遣いが欠けないなら、咎は忍び込まない。
Caput IX
第IX章PL 16, 250AEarum quae dictitarent, sibi melius fore si laetis successibus abundarent, objectioni occurrit, ostendens e sacris litteris subsidia viduis in filiis generisque suppetere: quod postquam exemplo socrus Simonis confirmatum est, eos hortatur ut ad Apostolos tamquam ad proximos atque affines confugiant; ubi pulcherrime de sanctorum invocatione disserit.
PL 16, 250Aもし順調な成功に恵まれていれば自分たちはもっと良いのにと言いふらす女たちの反論に答え、聖なる文書から、やもめには子らにおいても婿たちにおいても助けが備わっていることを示す。これがシモンの姑の例で確かめられたのち、近しい者、縁者に頼るように使徒たちのもとに逃れよと彼女たちに勧める。この箇所で、聖なる人々への祈願について、きわめて見事に論じる。
Postea querimoniis quibusdam de solitudine ac patrimonii conservandi necessitate refutatis, indecentissimum esse demonstrat viduam cui filiae jam nubiles aut jam nuptae sint, adhuc nubere.
PL 16, 250B続いて、孤独や財産を守る必要についてのいくつかの嘆きを退けたのち、すでに結婚できる年の娘たち、あるいはすでに嫁いだ娘たちのいるやもめがなお嫁ぐのは、きわめて見苦しいと示す。
52. Didicistis igitur, viduae, subsidio vos non egere naturae, et posse salubritatem tenere consilii: nec domestico indigere praesidio, quae etiam publicae potestis apicem potentiae vindicare.
PL 16, 250B52. 諸君はこうして学んだ、やもめたちよ、諸君は本性の助けを要せず、健全な判断を保ちうること、また、公の権勢の頂をも主張しうる諸君は、家の守りも要しないことを。
53. Sed fortasse dicit aliqua, ei tolerabilem viduitatem cui profluant res secundae: adversis vero viduas cito frangi, facile succumbere.
PL 16, 250B53. だが、おそらく或る女は言うであろう、やもめの身が耐えうるのは、順境に恵まれる者にとってである。逆境にあってはやもめは簡単に挫け、たやすく屈する、と。
De quo etsi, ipso doceamur usu, laeta viduis lubrica magis esse quam seria; tamen Scripturarum instruimur exemplis (I Tim. V, 16) , infirmitatibus quoque viduarum non deesse solere subsidia: faciliusque quam caeteris divina atque humana suppetere, si bene filios instituant, generos legant.
PL 16, 250Cこのことについては、喜ばしい境遇のほうが厳しい境遇〔seria。laeta(喜ばしいこと)に対して重く厳しい境遇を言うと取った〕よりもやもめにとってむしろ滑りやすいと経験そのものから教えられるとしても、我々は聖書の例によって(一テモテ5:16)、やもめたちの弱さにも助けが欠けないのが常であり、子らをよく育て、婿をよく選ぶならば、ほかの者たちよりもたやすく神の助けも人の助けも備わることを教えられる。
Denique cum socrus Simonis magnis febribus detineretur, Petrus et Andreas rogaverunt Deum pro ea: Et stans super illam, imperavit febri, et remisit illam, et continuo surgens ministrabat illis (Luc. IV, 38, 39) .
PL 16, 250C実に、シモンの姑が高い熱に捕らえられていたとき、ペトロとアンデレは彼女のために神に願った。「そして彼は彼女の上に立って熱に命じた。すると熱は彼女を去り、彼女はすぐに起き上がって、彼らに仕えた」(ルカ4:38, 39)。
54. Magnis, inquit, tenebatur febribus, et rogaverunt illum pro ea. Et tu habes proximos, qui pro te supplicent.
PL 16, 250C54. 「彼女は高い熱に捕らえられていた。そこで人々は彼に彼女のことを願った」と彼は言う。あなたにも、あなたのために願い出てくれる近しい者たちがいる。
Habes apostolos proximos, habes martyres proximos, si in ipsa martyribus devotionis societate, misericordiae quoque muneribus appropinques, proximus est enim qui misericordiam facit. Fac et tu misericordiam, et eris Petro proxima (Luc. X, 37) .
PL 16, 250Cあなたには使徒たちが近しい者としており、殉教者たちが近しい者としている。それは、殉教者たちとの献身の交わりそのものに加えて、慈しみの務めによっても近づくならばのことである。実に、慈しみを行う者こそ近しい者〔proximus は「隣人」の意でもある〕だからである。あなたも慈しみを行え。そうすればペトロの近しい者となるであろう(ルカ10:37)。
Non sanguinis necessitudo, sed virtutis cognatio facit proximos; quia non in carne ambulamus, sed in spiritu. Ama ergo propinquitatem Petri, affinitatem Andreae; ut pro te rogent, et recedant cupiditates tuae.
PL 16, 250D近しい者をつくるのは、血の縁ではなく、徳による親族の関係である。我々は肉において歩むのではなく、霊において歩むからである。ゆえにペトロの近さ、アンデレの縁を愛せよ。彼らがあなたのために願い、あなたの欲望が去るように。
Verbo Dei pulsata surges illico, quae in terris jacebas, ut Christo ministres. Nostra enim conversatio in coelis est, unde et Salvatorem exspectamus Dominum Jesum (Phil. III, 20) . Nemo enim jacens Christo ministrat.
PL 16, 251A神の言葉に打たれて、地に伏していたあなたはただちに立ち上がり、キリストに仕えるであろう。「我々の生活は天にあり、そこから我々は救い主である主イエスを待ち望む」からである(フィリピ3:20)。実に、伏している者は誰もキリストに仕えない。
Ministra pauperi, et ministrasti Christo: Quod enim uni horum fecistis, mihi, inquit, fecistis (Matth. XXV, 40) . Habetis ergo, viduae, auxilium, si tales vobis generos, posteritati vestrae patronos, tales proximos eligatis.
PL 16, 251A貧しい者に仕えよ。そうすればキリストに仕えたことになる。「汝らがこれらの者の一人にしたことは、私にしたことである」と彼は言う(マタイ25:40)。ゆえに、やもめたちよ、諸君には助けがある。諸君が、そのような婿を、諸君の子孫のためのそのような保護者を、そのような近しい者を選ぶならば。
55. Ergo rogaverunt pro vidua Petrus et Andreas. Utinam exsistat aliquis qui tam cito possit rogare pro nobis, vel certe isti qui pro socru rogant, Petrus, et Andreas frater ejus; tunc enim pro affine poterant, nunc jam possunt pro nobis, et pro omnibus impetrare.
PL 16, 251A55. こうしてペトロとアンデレがやもめのために願った。願わくは、我々のためにもこれほど速やかに願える者が現れんことを。少なくとも、姑のために願うこの者たち、ペトロとその兄弟アンデレがそうであってほしい。あのときは縁者のために願いをかなえてもらえたが、今や我々のためにも、万人のためにも、願いをかなえてもらうことができるからである。
Videtis enim quod magno peccato obnoxia, minus idonea sit quae pro se precetur, certe quae pro se impetret. Adhibeat igitur ad medicum alios precatores. Aegri enim nisi ad eos aliorum precibus medicus fuerit invitatus, pro se rogare non possunt.
PL 16, 251B諸君は見ている、重い罪を負う女は、自分のために祈るのにふさわしさが乏しく、少なくとも自分のために何かを得るにはふさわしくないことを。ゆえにその女は、医者のもとへ他の祈り手たちを連れて行くがよい。病人は、他の者たちの祈りによって医者が彼らのもとに招かれなければ、自分のために願うことができないのだ。
Infirma est caro, mens aegra est, et peccatorum vinculis impedita, ad medici illius sedem debile non potest explicare vestigium.
PL 16, 251B肉は弱く、精神は病み、罪の絆に妨げられて、あの医者の座へ、弱った足を運ぶことができない。
Obsecrandi sunt angeli pro nobis, qui nobis ad praesidium dati sunt: martyres obsecrandi, quorum videmur nobis quodam corporis pignore patrocinium vindicare.
PL 16, 251B我々のために天使たちに願わねばならない。彼らは我々の守りとして与えられている。殉教者たちにも願わねばならない。我々は、彼らの体という一種の担保〔殉教者の遺骸、聖遺物を言う〕によって、その庇護を自分たちのものと主張できると思われる。
Possunt pro peccatis rogare nostris, qui proprio sanguine, etiam si qua habuerunt peccata, laverunt; isti enim sunt Dei martyres, nostri praesules, speculatores vitae actuumque nostrorum.
PL 16, 251B自らの血で洗い清めた者たちは――たとえ何か罪があったとしても――我々の罪のために願うことができる。実に彼らは神の殉教者であり、我々の守護者であり、我々の生と行いを見張る者たちである。
Non erubescamus eos intercessores nostrae infirmitatis adhibere, quia ipsi infirmitates corporis, etiam cum vincerent, cognoverunt. 56. Invenit ergo Petri socrus qui pro se rogarent.
PL 16, 251C我々は、彼らを我々の弱さの取り成し手とすることを恥じるべきではない。彼ら自身、勝利を収めたときでさえ、体の弱さを知っていたからである。 56. こうしてペトロの姑には、自分のために願う者たちが見つかった。
Et tu, vidua, invenis qui pro te supplicent: si quasi vere vidua et desolata in Deum speres, instes obsecrationibus, insistas orationibus, afficias corpus tuum quasi quotidie moriens, ut moriendo reviviscas: fugias delicias, ut etiam aegra saneris: Nam quae in deliciis est, vivens mortua est (I Tim. V, 5, 6) .
PL 16, 251Cあなたもまた、やもめよ、自分のために願い出てくれる者を見いだす。まことのやもめ、見捨てられた者として神に望みを置き、祈願を怠らず、祈りに励み、日々死にゆく者のように自らの体を苦しめ、死ぬことで生き返り、快楽を避けて、病んでいても癒やされるならば。「実に、快楽のうちにある女は、生きながら死んでいる」(一テモテ5:5, 6)。
57. Sublata est tibi causa nubendi, habes qui pro te intercedant; ne dixeris: Destituta sum. Querela nupturae est. Ne dixeris: Sola ego sum. Castitas solitudinem quaerit: pudica secretum, impudica conventum. Sed negotium habes: habes et intercessorem.
PL 16, 251C57. あなたには嫁ぐ理由が取り去られた。あなたのために取り成す者たちがいる。「私は見捨てられた」と言うな。それは嫁ごうとする女の嘆きである。「私は独りだ」と言うな。貞潔は孤独を求める。貞潔な女は隠れ処を、貞潔でない女は集いを求める。だが、あなたには用件がある。あなたには取り成す者もいる。
Adversarium vereris: apud judicem pro te Dominus intervenit dicens: Judicate pupillo, et justificate viduam (Esai. I, 17) . 58. Sed et patrimonium vis tueri. Majus pudoris est patrimonium, quod melius regit vidua quam nupta. Servus peccavit.
PL 16, 251Dあなたは敵対者を恐れるのか。裁き人の前で、主があなたのために仲裁に入り、言う。「みなしごのために裁け、やもめを義とせよ」(イザヤ1:17)。 58. だが、あなたは財産をも守りたい。それよりも大きいのは恥じらいの財産であり、それはやもめのほうが人妻よりもよく治める。僕が罪を犯した。
Ignosce; melius est enim alterius culpam feras, quam tuam prodas. Sed vis nubere. Licet. Non habet crimen simplex voluntas. Causam non quaero: cur fingitur? Si honestam putas, fatere: si incongruam, sile.
PL 16, 252A許せ。他人の咎を負うほうが、自分の咎を明かすよりもよいからである。だが、あなたは嫁ぎたい。それは許される。単なる望みは罪にならない。私は理由を問わない。なぜ偽りが作られるのか。立派な理由と思うなら、告白せよ。ふさわしくないと思うなら、黙せ。
Ne accuses Deum, ne accuses propinquos, quod praesidia tibi desint; utinam non desit voluntas! Nec te consulere liberis dicas, quibus matrem eripis. 59. Est etiam quod facultate licet, et aetate non licet.
PL 16, 252A神を責めるな。縁者を責めるな。あなたに守りが欠けているからと言って。願わくは、意志が欠けぬように。また、子らのためを思ってのことだとも言うな。あなたはその子らから母を奪うのだから。 59. 財力では許されても、年齢では許されないこともある。
Cur maternae parantur nuptiae inter nuptias filiarum, et plerumque post nuptias? Cur adulta filia discit prius sponsum matris quam suum erubescere? Suasimus, fateor, ut vestem mutares, non ut flammeum sumeres: ut a sepulcro recederes, non ut thalamum praeparares.
PL 16, 252Aなぜ、母の婚礼が娘たちの婚礼のさなかに、しかもたいていは婚礼のあとに準備されるのか。なぜ成人した娘は、自分の花婿よりも先に母の花婿に赤面することを学ぶのか。我々は、認めるが、衣を替えるよう勧めたのであって、花嫁のヴェールをまとうようにではない。墓から去るようにであって、寝室を整えるようにではない。
Quid sibi vult nova nupta, post generos? Quam indecorum est juniores habere liberos, quam nepotes!
PL 16, 252B婿たちを迎えたあとで新たに花嫁となるとは、どういうつもりか。孫よりも幼い子らを持つとは、なんと見苦しいことか。
Caput X
第X章PL 16, 252BAd Christum redit cujus summam in adeundis miseris quibuslibet benignitatem laudans, eam oculis nostris Evangelii beneficio subjectam dicit.
PL 16, 252Bキリストに立ち返り、あらゆる不幸な者のもとへ赴くキリストの最高の慈愛を称え、それが福音書のおかげで我々の目の前に置かれていると言う。
Sub haec varias, quibus in curando idem medicus noster usus noscitur, rationes narrat: deinde curationis praedicat celeritatem, dummodo invocare medicum non negligamus: istis subnectit moralem de voluntate quam in socru Petri expressam docet, acceptionem: postremo ubi exposuit qualem Christi ministrum, maxime vero episcopum esse deceat, ipsorum ait esse proprium per gratiam surgere.
PL 16, 252Bこれに続いて、我々の医者が癒やすにあたって用いたことが知られている、さまざまな方法を語る。次に、癒やしの速やかさを説く。ただし、医者を呼ぶことを我々が怠らなければ、である。これらに、ペトロの姑に表れた意志についての道徳的な解釈を結びつける。最後に、キリストに仕える者、とりわけ司教がどのようにあるべきかを述べたのち、恩寵によって起き上がることが彼ら固有のことだと言う。
60. Sed ad propositum revertamur, neque nostrorum dolentes vulnera peccatorum, medicum relinquamus: et dum alienis medemur ulceribus, ulcera nostra cumulemus. Rogatur ergo hic medicus.
PL 16, 252C60. だが本題に戻ろう。我々は、自らの罪の傷を嘆いていながら医者を見捨てるべきではなく、また他人の潰瘍を癒やしているうちに自分の潰瘍を増やすべきでもない。ゆえにこの医者に願うのである。
Ne timeas, quia magnus est Dominus, et fortasse ad aegram dedignetur venire; venit enim ad nos saepe de coelo: nec solum divites, sed etiam pauperes solet et servulos pauperum visitare.
PL 16, 252C恐れるな。主は偉大だから、病んでいる女のもとへ来ることをおそらく拒むだろう、などと。主は我々のもとへ天からしばしば来る。富める者だけでなく、貧しい者や、貧しい者たちの小さな僕たちをも、訪れるのが常である。
Venit et nunc rogatus ad Petri socrum, et stans super illam, imperavit febri, et remisit illam: et continuo surgens ministrabat illis (Luc. IV, 39) .
PL 16, 252Cこのときも主は、願われてペトロの姑のもとに来た。「そして彼女の上に立ち、熱に命じた。すると熱は彼女を去り、彼女はすぐに起き上がって、彼らに仕えた」(ルカ4:39)。
Sicut dignus memoria, ita dignus desiderio, dignus etiam charitate Dominicae in singulos, dignationis affectus, et facta miranda. Visitare viduas non dedignatur, et tugurii vilis penetralia angusta succedere. Quasi Deus imperat, quasi homo visitat.
PL 16, 252C記憶に値するのと同じく、個々の者に向けられる主のへりくだりの情と驚くべき業は、望まれるに値し、愛されるにも値する。主はやもめたちを訪れることを拒まず、卑しい小屋の狭い奥にも入る。神として命じ、人として訪れる。
61. Gratias Evangelio per quod etiam nos qui oculis nostris venientem in hunc mundum non vidimus Christum, videmur ei, dum facta ejus legimus, interesse; ut sicut illi quibus appropinquabat, fidem mutuabantur ex eo; ita nobis, dum gestis ejus credimus, appropinquet.
PL 16, 252D61. 福音書に感謝する。福音書によって、この世に来るキリストを自分の目で見なかった我々も、その業を読むうちに、その場に居合わせるように思われる。それは、キリストが近づいた人々がキリストから信仰を借り受けたように、我々のもとにも、その業を信じるうちに、キリストが近づくためである。
62. Vides qualia habet genera sanitatum? Imperat febri, imperat spiritibus immundis, alibi ipse manus imponit. Non solum igitur verbo, sed etiam tactu aegros curare consuevit.
PL 16, 253A62. あなたは見ているか、癒やしにどれほど多くの種類があるかを。熱に命じ、汚れた霊に命じ、別の箇所では自ら手を置く。ゆえに言葉によってだけでなく、触れることによっても病人を癒やすのが常である。
Et tu igitur quae variis mundi aestuas cupiditatibus, vel forma viri alicujus capta, vel pecunia, roga Christum, adhibe medicum, porrige ei dexteram tuam, tangat interiora tua Dei manus, Verbique coelestis gratia interiorum venas scrutetur animorum, pulset Dei dextera secreta cordis.
PL 16, 253Aだからあなたも、この世のさまざまな欲望に燃えている女よ、ある男の容姿に捕らわれ、あるいは金銭に捕らわれているのなら、キリストに願え。医者を迎えよ。あなたの右手を差し出せ。神の手があなたの内なるものに触れ、天の言葉の恩寵が内なる心の脈を探り、神の右手が心の秘められたところを打つがよい。
Aliis oculos luto illinit (Joan. IX, 6, 7) , ut videre possint, Creatorque omnium docet nos nostrae memores debere esse naturae, et corporis cernere vilitatem; nemo enim magis potest videre divina, nisi qui humilitatis conscientia suae nescit attolli.
PL 16, 253Aある人々には、見えるようにと、目に泥を塗る(ヨハネ9:6, 7)。万物の創造者は、我々が自らの本性を覚え、体の卑しさを見つめるべきことを教える。実に、自らの低さの自覚によって高ぶることを知らない者でなければ、誰も神的なものをよりよく見ることはできないからである。
Alius sacerdoti se offerre praecipitur, ut carere in perpetuum leprae possit exuviis (Luc. V, 14) .
PL 16, 253Bほかの者には、祭司のもとに自らを差し出すよう命じる。それは、重い皮膚病の脱け殻を永遠に免れるためである(ルカ5:14)。
Solus enim mentis et animi potest servare munditiam, qui ei sacerdoti se novit offerre, quem pro peccatis nostris accepimus advocatum, illum utique cui dicitur: Tu es sacerdos in aeternum secundum ordinem Melchisedech (Psal. CIX, 4) .
PL 16, 253B実に、精神と心の清さを保てるのは、あの祭司に自らを差し出すことを知る者だけである。我々の罪のために弁護者として受け入れたその祭司、まさに「汝は永遠に祭司である、メルキゼデクの位に従って」と言われるその者に、である(詩篇109:4)。
63. Nec vereare moram aliquam sanitatis. Nescit impedimentum qui sanatur a Christo. Opus est ut remedium adhibeas, quod acceperis; simul enim ut praeceptum dederit, caecus videt, paralyticus ambulat, mutus loquitur, surdus audit, febriens ministrat, lunaticus liberatur.
PL 16, 253B63. 癒やしの遅れをいくらかでも恐れるな。キリストに癒やされる者は妨げを知らない。あなたは、受けた薬を用いなければならない。実に、キリストが命じるやいなや、盲人は見え、中風の者は歩き、口のきけない者は話し、耳の聞こえない者は聞き、熱を病む者は仕え、月に憑かれた者は解放される。
Et tu igitur quaecumque indecore alicujus rei cupiditate languescis, obsecra Dominum, fidem defer, nec ullam timeas moram. Ubi adest oratio, adest Verbum, fugatur cupiditas, libido discedit.
PL 16, 253Cだからあなたも、誰であれ、何かへの欲に見苦しくも衰えている女よ、主に願い、信仰を差し出し、遅れをいささかも恐れるな。祈りがあるところに言葉があり、欲は追い払われ、情欲は去る。
Nec confessionis verearis offensam; immo magis praesume praerogativam: incontinenti enim quae corporis morbo antea laborabas, Christo incipies ministrare.
PL 16, 253C告白の不快をも恐れるな。むしろ先立つ特権を確信せよ。かつて体の病に苦しんでいたあなたは、ただちに〔incontinenti。「ただちに」の意の副詞と取った。「自制を欠く」の意にも読めるが、quae 以下の関係文の外にある〕キリストに仕え始めるのだから。
64. Potest etiam hoc loco videri Petri socrus affectio voluntatis, ex qua sibi velut semen futurae posteritatis assumpserat; quod unicuique voluntas sua posteritatis est auctor.
PL 16, 253C64. この箇所では、ペトロの姑の意志の働きも見てとれる。そこから彼女は、将来の子孫の種のようなものを自分のために取ったのであり、それぞれの意志が、各人の子孫の元となるのである。
Ex voluntate enim sapientia nascitur, quam sapiens in matrimonium adsciscit sibi, dicens: Proposui ego hanc adducere mihi in conjugium (Sap. VIII, 2) .
PL 16, 253C実に、意志から知恵が生まれる。賢者は知恵を妻として迎え入れ、言う。「私は、この女を結婚のために自分のもとへ連れて来ようと決めた」(知恵の書8:2)。
Ergo voluntas illa quae primo variarum cupiditatum aestibus madefacta languebat, postea per apostolatus officium in ministerium Christi jam robusta surrexit.
PL 16, 253Cゆえに、あの意志は、初めのうち種々の欲望の熱に浸されて衰えていたが、のちに使徒職の務めを通して、すでに強くなり、キリストへの奉仕へと起き上がった。
65. Simul qualis esse debeat qui Christo ministrat, ostenditur; oportet enim primo carere variarum illecebris voluptatum, vitare internum corporis animique languorem, ut corpus et sanguinem Christi ministret.
PL 16, 253D65. 同時に、キリストに仕える者がどのようであるべきかが示される。まず、さまざまな快楽の誘惑から離れ、体と心の内なる衰弱を避けなければならない。それはキリストの体と血を授けるためである。
Neque enim potest quisquam peccatis suis aeger, minimeque sanus, immortalium sanitatum remedia ministrare. Vide quid agas, sacerdos, nec febrienti manu corpus Christi attingas. Prius curare, ut ministrare possis.
PL 16, 254A実に、自らの罪に病み、少しも健やかでない者が、不滅の健やかさの薬を施すことはできない。何をするかを見よ、司教よ、熱を病む手でキリストの体に触れるな。まず癒やされることに努めよ、仕えることができるように。
Si mundos eos qui ante fuerant leprosi, Christus jubet occurrere sacerdotibus (Luc. XVII, 14) , quanto magis mundum ipsum convenit esse sacerdotem! Non habet igitur quod moleste ferat illa vidua quod sibi non pepercerim, quando nec mihi parco.
PL 16, 254Aかつて重い皮膚病であった者たちが清くなって祭司たちに会うことを、キリストが命じるなら(ルカ17:14)、司教その人が清くあることは、どれほどふさわしいことか〔ここでは sacerdos を、キリスト教の務めとして「司教」と訳す〕。ゆえにあのやもめ〔著者が念頭に置く、再婚を考えているあるやもめ〕は、私が彼女を容赦しなかったことに不満を持つ筋合いはない。私自身をも容赦しないのだから。
66. Surrexit itaque Petri, inquit, socrus, et ministrabat illis (Luc. IV, 39) . Et bene surrexit; sacramenti enim typum apostolica jam gratia ministrabat.
PL 16, 254A66. 「そこでペトロの姑は起き上がり、彼らに仕えた」と彼は言う(ルカ4:39)。そして、起き上がったのはよいことであった。彼女はすでに使徒的な恩寵によって、秘跡の予型に仕えていたからである〔apostolica gratia を奪格と取った。主格に取れば「使徒的な恩寵がすでに秘跡の予型に仕えていた」〕。
Proprium est autem surgere Christi ministros, juxta quod scriptum est: Surge, qui dormis, et exsurge a mortuis (Ephes. V, 14) .
PL 16, 254B起き上がることは、キリストに仕える者に固有のことである。書かれているとおりである。「眠る者よ、起きよ、死者のうちから立ち上がれ」(エフェソ5:14)。
Caput XI
第XI章PL 16, 254BCausis quae pro nuptiarum iteratione afferri solent, explosis, profitetur a se non damnari secunda conjugia; quorum licet ex Apostolo incommoda percurrat, conditionem tamen affirmat approbatam in Ecclesia: quo loco haereticos qui ea prohibebant, castigat.
PL 16, 254B著者は、再婚の理由としてよく持ち出されるものを退けたうえで、再婚を自分が断罪しているのではないと表明する。使徒に基づいてその不都合を一通り挙げはするが、それでもその身分が教会で是認されていることは断言する。この箇所で、それを禁じていた異端者たちを叱責する。
Cum autem diversae diversorum sint vires, hinc factum scribit, ut non imperaretur castitas, sed suaderetur.
PL 16, 254Bところで、人によって力はさまざまであるので、そこから貞潔は命じられず、勧められることになったのだと、著者は書く。
67. Dicimus igitur nec sumptibus egere viduas, quae donare consueverint: nec subsidio, a quibus saepe, in periculis maximis, defensae copiae sunt virorum: maritalia iis quoque officia vel a generis, vel a proximis facile solere reparari: esse etiam in eas divinam misericordiam promptiorem; et ideo cum suppetere non videatur causa nubendi, studium abesse debere.
PL 16, 254C67. それゆえ我々は言う。贈り物をする習いのあったやもめたちは、費えに事欠かない。きわめて大きな危険のなかで、しばしば男たちの軍勢を守ってきた女たちは、援助にも事欠かない〔ユディト、デボラ(第7・8章)を念頭に置く〕。夫の務めも、婿たちや近親の者によって容易に補われるのが常である。さらに、彼女たちに対しては神の慈しみがいっそう速やかである。それゆえ、嫁ぐ理由があるとは見えない以上、嫁ごうとする熱意も無くてしかるべきである。
68. Quod tamen pro consilio dicimus, non pro praecepto imperamus, provocantes potius viduam, quam ligantes; neque enim prohibemus secundas nuptias, sed non suademus. Alia est enim infirmitatis contemplatio, alia gratia castitatis.
PL 16, 254C68. ただし、我々がこう言うのは勧告としてであって、命令として課しているのではない。やもめを縛るよりも、むしろ促しているのである。我々は再婚を禁じるのではなく、勧めないのである。弱さへの配慮と、貞潔の恩寵とは別のものだからである。
Plus dico, non prohibemus secundas nuptias, sed non probamus saepe repetitas; neque enim expedit quidquid licet: Omnia mihi licent, dicit Apostolus, sed non omnia sunt utilia (I Cor. VI, 12) . Et vinum bibere licet, sed plurimum non decet.
PL 16, 254Cさらに言う。我々は再婚を禁じはしないが、たびたび繰り返される結婚は是認しない。許されていることがすべて益になるわけではないからである。使徒は言う。「私にはすべてが許されている。だが、すべてが益になるわけではない」(一コリント6:12)。ぶどう酒を飲むことも許されているが、飲みすぎることは相応しくない。
69. Licet ergo nubere, sed pulchrius est abstinere; sunt enim vincula nuptiarum. Vultis scire quae vincula? Quae sub viro est mulier, vivente viro alligata est legi: si autem mortuus fuerit vir, soluta est a lege viri (Rom. VII, 2) .
PL 16, 255A69. それゆえ嫁いでもよい。だが、身を慎むほうがより美しい。婚姻には縛りがあるからである。諸君はその縛りが何か知りたいか。「夫の下にある女は、夫が生きているあいだは法に縛られている。しかし、夫が死んだなら、夫の法から解かれる」(ローマ7:2)。
Probatum est igitur vinculum esse conjugium, quo mulier ligatur et solvitur. Bona mutui amoris gratia, sed major est servitus. Neque enim mulier sui corporis potestatem habet, sed vir (I Cor. VIII, 4) .
PL 16, 255A結婚とは、それによって女が縛られ、また解かれる縛りであることが、こうして証明された。互いの愛の好ましさは善いが、隷属はいっそう大きい。「女は自分の体に対する権を持たず、夫が持つ」(一コリント8:4)〔底本は章番号を VIII と刷るが、引かれた句は一コリント7:4。以下の同書の引照(13、14、15)も刷られたまま写す。句はそれぞれ一コリント7:23、7:14、7:15〕。
Et ne forte tibi non conjugii videatur ista servitus esse, sed sexus: Similiter et vir sui corporis potestatem non habet, sed mulier. Quanta igitur conjugii necessitas, quae subjicit alteri etiam fortiorem! Mutuis enim necessitatibus ab utroque servitur.
PL 16, 255Aそして、この隷属が結婚によるのではなく性の別によるものだとあなたに見えるといけないので、〔続けてこう言われる〕。「同様に、夫も自分の体に対する権を持たず、妻が持つ」。それゆえ、結婚の必然は何と大きいことか。強い者をも他方の下に置くのである。双方が、互いの必要によって仕えるからである。
Nec temperanti licet jugo subducere caput, cum alterius intemperantiae serviendum sit. Pretio, inquit, empti estis, nolite fieri servi hominum (Ibid., 13) . Videtis quam evidens sit conjugalis definitio servitutis.
PL 16, 255A節制する者であっても、他方の不節制に仕えねばならない以上、頸木から頭を引き抜くことは許されない。彼は言う。「汝らは代価で買われたのだ。人々の僕となるな」(一コリント8:13)。諸君は、結婚による隷属の定義がいかに明らかか、見ているであろう。
Non ego hoc dico, sed Apostolus: nec ille, sed Christus qui loquebatur in eo. Et hanc utique servitutem de bonis conjugibus definivit.
PL 16, 255Bこれを言うのは私ではなく使徒である。いや、彼ではなく、彼のうちで語っていたキリストである。そして彼は、この隷属を、まさに善い夫婦について定めたのである。
Namque supra sic habes: Sanctificatus est vir infidelis per uxorem fidelem: et sanctificata est mulier infidelis per maritum fidelem (Ibid., 14) . Et infra: Quod si infidelis discedit, discedat. Non est servituti deditus frater aut soror in talibus (Ibid., 15) .
PL 16, 255Bというのも、前のほうにあなたはこう読む。「信仰なき夫は信仰ある妻によって聖とされ、信仰なき妻は信仰ある夫によって聖とされた」(一コリント8:14)。さらに後ろにはこうある。「だが、信仰なき者が去るなら、去らせよ。兄弟または姉妹は、このような場合には隷属に縛られない」(一コリント8:15)。
Si igitur bonum conjugium servitus est, malum conjugium quid est; quando nequeunt se invicem sanctificare, sed perdere? 70. Sed ut ad gratiam virtutis viduas adhortamur, ita etiam ad ecclesiasticam disciplinam feminas provocamus; quia Ecclesia constat ex omnibus.
PL 16, 255Bでは、善い結婚が隷属であるなら、悪い結婚とは何であるのか。互いを聖とすることができず、むしろ滅ぼし合う場合には。70. だが、我々がやもめたちを徳の恩寵へと励ますのと同じく、教会の規律へも女たちを促す。教会はすべての者から成るからである。
Licet Christi grex, tamen in aliis pabulo vescitur, in aliis adhuc lacte nutritur; quibus lupi illi qui latent in vestitu ovium, sunt cavendi, abstinentiae speciem praetendentes, provocantes autem intemperantiae foeditatem.
PL 16, 255Cキリストの群れは〔一つ〕ではあるが、ある者は固い食物で養われ、ある者はなお乳で養われている。そうした者たちにとって、羊の衣の下に潜むあの狼どもは警戒すべきである。彼らは禁欲の見かけを装いながら、実は不節制の醜さへと誘っている。
Etenim quia sciunt valida onera castitatis; cum ipsi ea attingere digitulis non queant, ab aliis supra modum exigunt, cum ipsi servare nec modum possint, sed injusto sub fasce succumbant.
PL 16, 255C実に、彼らは貞潔の重い荷を知っている。それゆえ、自分たちは指先でそれに触れることすらできないのに、他の者には度を越して求める。自分では節度すら守れず、不当な荷の下に倒れているというのに。
Mensura enim oneris pro mensura debet esse gestantis, alioquin impositi oneris fit ruina, ubi vectoris infirmitas est; nam et infantium fauces strangulat esca robustior.
PL 16, 255C荷の大きさは、担う者の大きさに応じるべきである。さもなければ、運び手が弱いところでは、課された荷は破滅となる。幼い子らの喉は、あまりに固い食べ物で絞め上げられるものである。
71. Et ideo sicut multitudo vectorum non paucorum viribus aestimatur; nec tamen fortioribus de aliorum infirmitate praescribitur, sed unicuique quantum oneris subire cupiat, relaxatur, manente mercedis cumulo in virtutis augmento: ita etiam feminis non laqueus injiciendus, non supra vires abstinentiae gravioris vectura subeunda est: sed relinquendum ut unaquaeque se pendat, non auctoritate aliqua coacta praecepti, sed incremento gratiae provocata.
PL 16, 255C71. それゆえ、運び手の群れが多数であることは、少数の者の力で測られない。かといって、より強い者たちに他の者の弱さを基準とした規定が課されるのでもなく、各人が、どれだけの荷を負おうと望むかに任され、徳の増し加わりに応じた報いの積み増しは変わらない。同じように、女たちにも罠を掛けるべきではなく、力を超えてより重い禁欲の運搬を引き受けさせるべきでもない。そうではなく、各人が自分を量るに任せるべきであり、何らかの命令の権威に強いられるのではなく、恩寵の増し加わりに促されるのである。
Et ideo diversis virtutibus merces diversa proposita est. Nec aliud reprehenditur, ut aliud praedicetur: sed omnia praedicantur, ut quae meliora sunt, praeferantur.
PL 16, 256Aそれゆえ、さまざまな徳に、さまざまな報いが定められている。一方を称えるために他方が非難されるのではない。すべてが称えられ、そのうえでより善いものが優先されるのである。
Caput XII
第XII章PL 16, 256ANonnulla traduntur praecepti atque consilii discrimina, quae ut adhuc innotescant manifestius, divitis adolescentis, cujus Evangelium meminit, historia: nec non praemiorum consiliis praeceptisque propositorum diversitas enarratur.
PL 16, 256A命令と勧告のあいだの違いがいくつか伝えられる。それがなお明らかになるよう、福音書が記す富める青年の物語が引かれ、また、勧告と命令にそれぞれ定められた報いの違いも述べられる。
72. Honorabile itaque conjugium, sed honorabilior integritas; nam et qui matrimonio jungit virginem suam, bene facit: et qui non jungit, melius facit (I Cor. VII, 38) . Quod igitur bonum est, non vitandum est: quod est melius, eligendum est.
PL 16, 256B72. だから結婚は尊いが、無傷さはいっそう尊い。「自分のおとめを結婚させる者は良いことをし、結婚させない者はいっそう良いことをする」(一コリント7:38)からである。したがって、善いものは避けるべきではないが、より善いものは選ばなければならない。
Itaque non imponitur, sed praeponitur. Et ideo bene Apostolus dixit: De virginibus praeceptum Domini non habeo, consilium autem do (Ibid., 25) . Etenim praeceptum in subditos fertur, consilium amicis datur.
PL 16, 256Bだから、それは課されるのではなく、優先されるのである。それゆえ使徒は正しく言った。「おとめたちについては、主の命令を私は持たない。だが、勧告を私は与える」(一コリント7:25)。命令は服する者たちに対して下され、勧告は友に与えられるからである。
Ubi praeceptum est, ibi lex est: ubi consilium, ibi gratia est. Praeceptum, ut ad naturam revocet: consilium, ut ad gratiam provocet. Et ideo lex Judaeis lata est, gratia autem electioribus reservata est.
PL 16, 256B命令のあるところには律法があり、勧告のあるところには恩寵がある。命令は本性へと呼び戻すためのもの、勧告は恩寵へと促すためのものである。それゆえ、律法はユダヤ人たちに与えられ、恩寵はより選ばれた者たちのために取っておかれた。
Lex, ut a naturae finibus culpae studio demeantes, ad naturae observantiam poenae terrore revocaret: gratia autem, ut electos cum studio bonorum, tum propositis etiam praemiis provocaret.
PL 16, 256B律法は、咎への熱意によって本性の境から外れてゆく者たちを、刑罰への恐れによって本性を守ることへ呼び戻すためのものであった。恩寵は、選ばれた者たちを、善への熱意によって、さらに定められた報いによっても促すためのものであった。
73. En tibi distantia praecepti atque consilii, si illum recorderis, cui in Evangelio (Matth. XIX, 18 et seq.) ante praescribitur, ne homicidium faciat, ne adulterium admittat, ne falsum testimonium dicat; praeceptum etenim ibi est, ubi est poena peccati.
PL 16, 256C73. 見よ、命令と勧告の隔たりが、あなたの目の前にある。福音書(マタイ19:18以下)で、あの男にまず、殺すな、姦淫を犯すな、偽りの証しを立てるなと命じられたことを思い起こすなら。命令とは、罪の刑罰があるところにあるからである。
At vero cum se praecepta legis memorasset implesse, consilium eidem datur, ut vendat omnia, et sequatur Dominum; haec enim non praecepto imperantur, sed pro consilio deferuntur. Duplex namque forma mandati est: una praeceptiva, altera voluntaria.
PL 16, 256Cだが、律法の命令を果たしたと彼が言ったとき、その同じ者に勧告が与えられる。すべてを売って、主に従え、と。これらは命令によって命じられるのではなく、勧告として差し出されるのである。戒めの形には二つある。一つは命令的なもの、もう一つは任意のものである。
Unde et Dominus in alia dicit: Non occides, ubi praecepit; in alia: Si vis perfectus esse, vende omnia tua. Ergo hic liber est a praecepto, cui defertur arbitrium.
PL 16, 256Cそれゆえ主は、ある箇所で「殺すな」と言い、そこでは命じた。別の箇所では「完全になりたいなら、汝のものをすべて売れ」と言う。ゆえに、判断を委ねられているこの者は、命令から自由である。
74. Itaque qui praeceptum impleverint, possunt dicere: Servi inutiles sumus: quod debuimus facere, fecimus (Luc. XVII, 10) .
PL 16, 256D74. したがって、命令を果たした者たちは言うことができる。「我々は役に立たない僕である。為すべきことを為したにすぎない」(ルカ17:10)。
Hoc virgo non dicit, non dicit ille qui bona sua vendidit: sed quasi reposita exspectat praemia, sicut sanctus Apostolus qui ait: Ecce nos reliquimus omnia, et secuti sumus te, quid ergo nobis erit (Matth. XIX, 27) ?
PL 16, 256Dおとめはこれを言わない。自分の財産を売ったあの者も言わない。むしろ、蓄えられた報いを待ち望む。聖なる使徒がこう言うとおりである。「見よ、我々はすべてを捨てて、汝に従った。それでは、我々には何があるのか」(マタイ19:27)。
Non quasi inutilis servus, quod debuit facere, ea fecisse se dixit: sed quasi utilis domino, qui commissa sibi talenta quaesitis multiplicavit usuris, mercedem fidei atque virtutis bene sibi conscius, meritorumque securus exspectat.
PL 16, 257A彼は、役に立たない僕として、為すべきことを為したと言ったのではない。むしろ、自分に託されたタラントを、利息を稼いで増やした、主人の役に立つ僕のように、信仰と徳の報いを、自らによく覚えがあり、功績に安んじて待ち望んでいる。
Et ideo ei cum caeteris dicitur: Vos qui secuti estis me in regeneratione, cum sederit Filius hominis in sede majestatis suae, sedebitis et ipsi supra duodecim sedes, judicantes tribus Israel (Ibid., 28) .
PL 16, 257Aそれゆえ彼は、他の者たちとともにこう告げられる。「私に従った汝らは、再生のとき、人の子が自らの威光の座に着くとき、汝ら自身も十二の座に着いて、イスラエルの諸部族を裁くであろう」(マタイ19:28)。
At vero illi qui talenta servaverat, etsi praemia, minora tamen pollicetur dicens: Quoniam super pauca fuisti fidelis, supra multa te constituam (Matth. XXV, 21) . Fides igitur ex debito, misericordia in praemio.
PL 16, 257Aだが、タラントを保っていたあの者にも、報いを約束はするが、それはより小さい。こう言う。「汝は僅かなものに忠実であったから、私は多くのものの上に汝を立てよう」(マタイ25:21)。ゆえに、忠実〔fides。直前の「忠実であった」(fidelis)を受けると取った。「信仰」とも読める〕は負い目によるものであり、報いには慈しみがある。
Qui bene credidit, ut ei credatur, emeruit: qui bene contulit, quoniam suum non quaesivit, quod coeleste est, impetravit.
PL 16, 257Bよく信じた者は、自分が信じられるに値するようになった。よく寄与した者は、自分のものを求めなかったので、天のものを得た。
Caput XIII
第XIII章PL 16, 257BAllato Evangelii loco de spadonibus, eos qui vel natura vel hominum violentia tales facti sunt, non magnopere ob id laudandos: qui vero proprias manus in se converterint, damnandos ait; hanc actionem ostendens neque utilem esse, cum mentis concupiscentiam minime auferat: neque honestam, cum certamini locum non relinquat.
PL 16, 257B福音書の宦官についての箇所を引いて、アンブロシウスは、生まれつき、あるいは人の暴力によってそうなった者は、そのことでさほど称賛されるべきではないが、自分の手を自分に向けた者は断罪されるべきだと言う。この行いは、精神の欲望をまったく取り除かない以上、有益でもなく、闘いの余地を残さない以上、立派でもないと示している。
Solos igitur praedicandos illos qui per continentiam se ipsi vicerint: sed cogendum ad hoc neminem esse, quando nec Apostolus, nec Christus ipse praecepto constrinxerit eam virtutem; unde intelligas non improbari matrimonii vota, sed castitatis anteferri.
PL 16, 257Bしたがって、称えられるべきは、自制によって自分に打ち勝った者たちだけである。だが、使徒もキリスト自身も、この徳を命令で縛りつけなかった以上、誰もこれを強いられるべきではない。そこから、結婚の願いが非難されるのではなく、貞潔の願いのほうが優先されるのだと、あなたは理解できる。
75. Ideo ergo praeceptum non datur, consilium datur; praeceptum enim castitatis est, consilium integritatis: Sed non omnes capiunt verbum istud, sed quibus datum est.
PL 16, 257C75. それゆえ、命令は与えられず、勧告が与えられる。命令は貞潔に関わり、勧告は無傷さに関わるからである。「だが、すべての者がこの言葉を受け入れるのではなく、与えられている者だけが受け入れる」。
Sunt enim spadones qui de matris utero sic nati sunt (Matth. XIX, 11, 12) ; in quibus naturae necessitas, non virtus est castitatis hominibus. Et sunt spadones qui se ipsos castraverunt; voluntate utique, non necessitate.
PL 16, 257C「母の胎からそのように生まれた宦官がいる」(マタイ19:11, 12)。そうした者たちにおいては、人々にとって貞潔は本性の必然であって、徳ではない。「また、自ら去勢した宦官がいる」。これは、必然によるのではなく、むろん意志によるものである。
Et sunt spadones qui facti sunt ab hominibus. Et ideo magna in iis continentiae gratia; quia voluntas facit, non infirmitas continentem. Nam decet integrum divini operis servare munus.
PL 16, 258A「また、人によって宦官にされた者がいる」。それゆえ、そうした者たちにおいては自制の誉れ〔gratia。「恩寵」とも読めるが、続く理由づけ(自制する者をつくるのは意志)に合わせた〕が大きい。自制する者をつくるのは、弱さではなく意志だからである。神の業の賜物を損なわずに保つことは、相応しいことである。
Nec illis forte parum sit lubrico corporis non teneri; nam si erepta est subeundi istius palma certaminis, erepta etiam materia periculi: et quamvis non queunt coronari, non queunt tamen vinci.
PL 16, 258A彼らにとって、体の滑りやすさに捕らわれないことは、おそらく小さなことではあるまい。あの闘いに臨む栄冠は奪われているが、危うさの材料もまた奪われている。冠を受けることはできないが、敗れることもできないからである。
Habent alia genera virtutum, quibus commendare se debeant, si fides firma sit, proflua misericordia, aliena avaritia, frequens gratia. Sed in istis nulla culpa; quia facti ignorantia.
PL 16, 258A彼らには、自らを推奨すべき別の種類の徳がある。信仰が堅く、慈しみがあふれ、貪欲が遠く、好意が絶えないなら、である。だが、この者たちには咎が無い。事が為されたことを知らなかったからである。
76. Non eadem causa eorum, qui in se ipsos ferro utuntur, quo non imprudenter defleximus; sunt enim qui virtutis loco ponant, ferro culpam compescere.
PL 16, 258A76. 自分に刃を用いる者たちの場合は、これとは事情が異なる。ここへ我々が話を向けたのは、不用意にではない〔quo non imprudenter defleximus の係りは定かでない。quo を「ここへ」、defleximus を「話をそらした(向けた)」と取った〕。刃で咎を抑えることを徳の代わりに据える者たちがいるからである。
De quibus etsi nostram nolumus proferre sententiam, quamvis sint statuta majorum; considerent tamen, ne quis id ad professionem infirmitatis trahat, non ad firmitatis gloriam.
PL 16, 258B彼らについて、先人たちの定め〔自らを去勢した者についての、先人たちの教会の定めを言うらしい〕があるにせよ、我々は自分の判断を述べようとは思わない。ただ、考えてもらいたい。これを強さの栄光にではなく、弱さの告白に引きつけることのないように。
Ergo nemo militet, ne aliquando vincatur: nec pedis utatur obsequio, qui gradiendi periculum reformidat: nec oculi intendat officio, qui concupiscentiae timet lapsum. Sed quid prodest carnem abscindere, cum etiam culpa sit in ipso aspectu?
PL 16, 258Bそれならば、誰も、いつか敗れることのないよう、戦いに出るな。歩む危うさを恐れる者は、足の務めを用いるな。欲望に陥ることを恐れる者は、目の務めに注意を向けるな、ということになる。だが、肉を切り取って何の益があるのか。咎は、見ることそのものにもあるのに。
Nam et qui viderit mulierem ad concupiscendum, jam moechatus est eam in corde suo (Matth. V, 28) . Et quae similiter virum in concupiscentiam viderit, adulteratur. Castos ergo, non infirmos esse nos convenit: pudicos oculos habere, non debiles.
PL 16, 258B「女を欲情をもって見る者は、すでに心の中でその女と姦淫した」(マタイ5:28)。同じように男を欲情をもって見る女も、姦淫を犯している。それゆえ、我々は貞潔であるべきであって、弱くあるべきではない。貞潔な目を持つべきであって、衰えた目を持つべきではない。
77. Nemo igitur, ut plerique arbitrantur, se debet abscindere, sed magis vincere; victores enim recipit Ecclesia, non victos. Et quid argumentis utar, cum praesto sit Apostolici forma praescripti?
PL 16, 258C77. それゆえ誰も、多くの者が考えるように、自分を切り取るべきではなく、むしろ打ち勝つべきである。教会が迎えるのは、勝った者たちであって、敗れた者たちではないからである。使徒の定めの型が手元にあるのに、なぜ私が議論を用いる必要があるのか。
Sic enim habes: Utinam et abscindantur qui volunt vos circumcidi (Gal. V, 12) ! Cur enim coronae occasio, et virtutis usus eripitur homini, qui natus ad laudem est, ad victoriam praeparatus, qui potius virtute animae castrare se possit?
PL 16, 258Cあなたにはこうあるからである。「汝らに割礼を受けさせようとする者どもは、いっそ切り取られてしまえ」(ガラテヤ5:12)。実に、称賛へと生まれ、勝利へと備えられた人、むしろ魂の徳によって自分を去勢できるはずの人から、なぜ冠の機会と徳の働きが奪われるのか。
Sunt enim spadones qui se ipsos castraverunt propter regnum coelorum (Matth. XIX, 12) . 78. Sed et hoc non omnibus imperatur, sed ab omnibus flagitatur.
PL 16, 259A「天の国のために自ら去勢した宦官がいる」(マタイ19:12)。78. だが、これもすべての者に命じられてはいない。しかし、すべての者に求められている。
Etenim qui mandata dat, decretorum semper tenere debet mensuram: et qui pensa distribuit, aequitatem debet examinis reservare: Statera enim fallax, abominatio est apud Deum (Prov. XI, 1) .
PL 16, 259Aというのも、戒めを与える者は、定めの度量をつねに守らなければならず、割り当てを分配する者は、吟味の公平さを保たなければならない。「偽りの秤は、神のもとで忌むべきものである」(箴言11:1)。
Est ergo minus pondus et majus: sed utrumque non recipit Ecclesia; Pondus enim majus et minimum, et mensurae duplices, immunda in conspectu Domini utraque (Prov. XX, 10) . Sunt pensa quae dividit sapientia; et ita dividit ut virtutem, viresque aestimet singulorum.
PL 16, 259Aそれゆえ、軽い重りと重い重りがある。だが教会は、その両方〔を使い分けること〕を受け入れない〔sed utrumque non recipit Ecclesia の係りは定かでない。続く箴言20:10 に合わせ、二重の秤を認めない意と取った〕。「大きい重りと小さい重り、二重の升、どちらも主の前では汚れたものである」(箴言20:10)。知恵が分け与える割り当てがあり、知恵は、各人の徳と力を見積もるようにして分け与える。
Et ideo dicit: Qui potest capere, capiat (Matth. XIX, 12) . 79. Scit enim creator omnium affectus esse varios singulorum; et ideo praemiis virtutem provocavit, non infirmitatem vinculis alligavit.
PL 16, 259Bそれゆえ、こう言う。「受け入れられる者は、受け入れよ」(マタイ19:12)。79. 万物の造り主は、各人の心の傾きがさまざまであることを知っている。それゆえ、報いによって徳を促したのであって、弱さを縛りで拘束したのではない。
Scit et ille gentium Doctor (Rom. VII, 23 et seq.) , bonus morum auriga nostrorum, et quidam interiorum rector affectuum, qui de se ipso didicerat legi mentis legem corporis repugnare; eamdem tamen Christi gratiae cedere: scit, inquam, varios incursus mentium repugnare; et ideo neque in tantum adhortationem integritatis intendit, ut aboleret gratiam nuptiarum: neque ita conjugium praetulit, ut studia integritatis exstingueret.
PL 16, 259B諸国民の教師〔パウロ〕(ローマ7:23以下)も知っている。彼は我々の振る舞いの善き御者、内なる心の傾きの舵取りとでも言うべき者であり、自分自身について、精神の法に体の法が逆らうこと、しかしその同じ法がキリストの恩寵に譲ることを学んでいた。彼は、精神にはさまざまな襲来が逆らうことを知っているのである。それゆえ、無傷さへの勧めを、婚姻の恩寵を廃するほどにまで強めはしなかった。また、結婚を、無傷さへの熱意を消してしまうほどに優先させもしなかった。
Sed a continentiae persuasione incipiens, ad incontinentiae remedia descendit: et cum bravium supernae vocationis fortioribus demonstrasset; deficere tamen in via neminem passus est: ita plaudens prioribus, ut non despiceret et sequentes; didicerat enim et ipse, quia Dominus Jesus aliis panem hordeaceum (Joan. VI, 5 et seq.) , ne in via deficerent, aliis corpus suum (Matth. XXVI, 26) , ut ad regnum contenderent, ministravit.
PL 16, 259Bだが彼は、自制の説得から始めて、不自制への治療へと降りてきた。上への召しの褒賞をより強い者たちに示しながらも、道の途中で力尽きることを誰にも許さなかった。先行する者たちを称賛しつつ、後に続く者たちをも軽んじなかったのである。彼自身も学んでいたからである。主イエスは、ある者たちには、道の途中で力尽きないように大麦のパン(ヨハネ6:5以下)を、別の者たちには、国を目指して進むように自らの体(マタイ26:26)を与えた。
80. Nec Dominus ipse praeceptum imposuit, sed voluntatem invitavit: nec Apostolus praeceptum statuit, sed consilium dedit (I Cor. VII, 25) .
PL 16, 259C80. 主自身も命令を課さず、意志を招いた。使徒も命令を定めず、勧告を与えた(一コリント7:25)。
Sed non hoc humanum consilium, humanarum virium habere mensuram: divinae munus misericordiae confitetur in se esse collatum; ut fideliter sciret prima praeferre, secunda disponere.
PL 16, 259Cだが、これは人間の勧告ではなく、人間の力の度量を持つものでもない。彼は、神の慈しみの賜物が自分に授けられたと告白する。第一のものを優先し、第二のものを整えることを、忠実に知るためである。
Et ideo Existimo, inquit, non statuo, sed existimo bonum esse propter instantem necessitatem (Ibid., 26) . 81. Non ergo copula nuptialis quasi culpa vitanda, sed quasi necessitatis sarcina declinanda.
PL 16, 259Cそれゆえ、彼は言う。「私は思う。定めるのではなく、差し迫った必要のゆえに、善いと思うのである」(一コリント7:26)。81. したがって、婚姻の結びつきは、咎として避けるべきものではなく、必要の重荷として遠ざけるべきものである。
Lex enim astrinxit uxorem, ut in laboribus et in tristitia filios generet, et conversio ejus ad virum sit, quod ei ipse dominetur (Gen. III, 16) .
PL 16, 259D律法は妻を縛り、労苦と悲しみのうちに子を産み、その向きが夫に向かい、夫が彼女を支配するようにしたのである(創世記3:16)。
Ergo laboribus et doloribus in generatione filiorum addicitur nupta, non vidua: et dominatui viri sola subditur copulata, non virgo.
PL 16, 259Dそれゆえ、子を産むにあたっての労苦と苦痛を負わされるのは、嫁いだ女であって、やもめではない。夫の支配に服するのは、結ばれた女だけであって、おとめではない。
Omnium autem horum virgo libera est, quae Verbo Dei suum spopondit affectum, quae sponsum benedictionis cum facibus exspectat (Matth. XXV, 4) , bonae lumine voluntatis accenso. Et ideo provocatur consiliis, non vinculis illigatur.
PL 16, 260Aこれらすべてから自由なのは、おとめである。彼女は神の言葉に自らの愛情を誓い、祝福の花婿を、松明を持って待ち(マタイ25:4)、善き意志の灯を灯している。それゆえ、彼女は勧告によって促されるのであって、縛りによって拘束されるのではない。
Caput XIV
第XIV章PL 16, 260AEtsi vidua non acceperit praeceptum, consilium tamen tam frequens tamque utile illam accepisse, ut contemnendum non videatur.
PL 16, 260A著者は、やもめは命令を受けなかったとしても、勧告を、軽んじるべきとは見えないほど頻繁に、また有益なものとして受けたのだと述べる。
Nolle se cuiquam laqueum injicere, cum Ecclesiae ager ipso quoque ditetur conjugio: sed viduitatem quae laudatur ab Apostolo, bonam negari nequaquam posse; unde non perfunctorie in eos agit, quorum legibus illam noverat esse proscriptam.
PL 16, 260A自分は誰にも罠を掛けるつもりはない。教会の畑は結婚によっても豊かになるからである。しかし、使徒に称えられるやもめの身が善いことは、決して否定できない。それゆえ、その法によってやもめの身が禁じられていると知っていた者たちに対して、著者はおざなりでなく論じる。
82. Sed nec vidua praeceptum accipit, sed consilium: consilium autem non semel datum, sed saepe repetitum.
PL 16, 260B82. だが、やもめも命令を受けるのではなく、勧告を受ける。しかもその勧告は、一度だけ与えられたのではなく、しばしば繰り返されたものである。
Nam et primo dixit: Bonum est enim mulierem non tangere (I Cor. VII, 4) ; et iterum: Volo sic omnes homines esse sicut et meipsum (Ibid., 7) ; et tertio: Bonum est illis, si sic maneant sicut et ego (Ibid., 8) ; et quarto: Bonum est propter instantem necessitatem (Ibid., 26) : et hoc placere Domino, et hoc honestum esse: postremo beatiorem esse in viduitate perseverantiam, non tantum suo consilio, sed etiam Dei Spiritu definivit.
PL 16, 260B使徒はまず、「女に触れないことは善い」(一コリント7:4)〔底本は節番号を 4 と刷る。引かれた句に合う節は 1 と思われる〕と言った。さらに、「私は、すべての人が私自身のようであることを望む」(一コリント7:7)。三度目には、「私のようにとどまるなら、彼らには善い」(一コリント7:8)。四度目には、「差し迫った必要のゆえに善い」(一コリント7:26)。そして、これが主に喜ばれ、これが立派であると。最後に、やもめの身にとどまることがより幸いであると、自分の勧告によってだけでなく、神の霊によっても定めた。
Quaenam igitur talis consiliarii benignitatem recuset, qui et voluntati habenas indulgeat, et id suadeat aliis quod in se expertus utile judicavit, non facilis comprehendi, nec fastidiosus aequari?
PL 16, 260Bでは、どの女が、このような助言者の優しさを拒むだろうか。彼は意志に手綱を緩め、自分で試して有益と判断したことを他の者に勧め、容易には追いつかれないが、並ばれることを嫌いもしない者なのである〔non facilis comprehendi, nec fastidiosus aequari の意は定かでない。「たやすく追いつかれはしないが、他の者に並ばれることを厭わない」と取った〕。
Quae igitur refugiat sancta fieri corpore et spiritu; cum supra laborem sit praemium, supra usum gratia, supra opus merces?
PL 16, 260Cでは、体においても霊においても聖となることを、避ける女がいるだろうか。報いは労苦にまさり、恩寵は習いにまさり、報酬は業にまさるのに。
83. Atque hoc ita dico, non ut laqueum caeteris injiciam, sed ut commissi mihi ruris operarius agrum hunc Ecclesiae fertilem cernam, nunc integritatis flore vernantem, nunc viduitatis gravitate pollentem, nunc etiam conjugii fructibus redundantem.
PL 16, 260C83. 私がこう言うのは、他の者に罠を掛けるためではない。私に委ねられた田畑の働き手として、教会のこの畑が実り豊かであるのを見てとるためである。それはあるときは無傷さの花で春のように萌え、あるときはやもめの身の重みで力を増し、あるときは結婚の実りで溢れている。
Nam etsi diversi, unius tamen agri fructus sunt: nec tanta hortorum lilia, quantae aristae segetum, messium spicae, compluriumque spatia camporum recipiendis aptantur seminibus, quam redditis novales fructibus feriantur,
PL 16, 260Cというのも、実りは異なっていても、一つの畑の実りだからである。庭のユリがそれほど多くあるのではなく、穀物の芒、刈り入れの穂、いくつもの野の広がりが、受ける種に応じて整えられ、実りを返した休耕地が休まされるのである〔本文が崩れているらしく、tanta…quantae…quam の対応が定まらない。大意を取った。ミーニュの脚注は、messium spicae(刈り入れの穂)は刊本と一つの写本にしかないとする。底本は文末を句点でなくコンマで終える〕。
84. Bona ergo viduitas, quae toties Apostolico judicio praedicatur; haec enim magistra fidei, magistra est castitatis.
PL 16, 260C84. それゆえ、使徒の判断によって幾度も称えられるやもめの身は善い。これは信仰の教師であり、貞潔の教師だからである。
Unde et illi qui deorum suorum adulteria et probra venerantur, coelibatus et viduitatis statuere poenas; ut aemuli criminum multarent studia virtutum: specie quidem qua fecunditatem quaererent, sed studio quo propositum castitatis abolerent.
PL 16, 260Dだから、自分たちの神々の姦通や恥ずべき行いを崇める者たちは、独身ややもめの身に刑罰を定めた。〔神々の〕罪を見倣う者として、徳への熱意を罰するためである。見かけは多産を求めるためであったが、実は貞潔の志を滅ぼそうとする熱意からであった。
Nam confectis et miles stipendiis arma deponit, et relicto officio quod gerebat, ad propria veteranus rura dimittitur; ut et ipse exercitae laboribus vitae requiem consequatur, et alios, spe futurae quietis, subeundis faciat operibus promptiores.
PL 16, 260D実に、兵士も、務めの年数を終えると武器を置き、担っていた任を離れて、退役兵として自分の田畑に送り返される。それは、労苦に鍛えられた生涯の休みを自らが得るためであり、また、来たるべき休みへの望みによって、他の者たちがつとめに就くのにいっそう進んで向かうようにするためである。
Agricola quoque maturior torquendam aliis stivam committit, et juvenili gravatus opera, providentiam curae senilis explorat: vitem facilis tondere quam premere, ut juvenescentem luxuriam reprimat, et adolescentem lasciviam falce succidat, parcorum quamdam partuum castitatem docens etiam in vitibus expetendam.
PL 16, 261A農夫もまた、年を重ねると、犂の柄を操る役を他の者に任せる。若い者の労苦に疲れ、老いの配慮という先見を試みる。ブドウの木を押さえつけるより刈り込むほうがたやすいので、若返ろうとする放縦を抑え、伸びゆく奔放さを鎌で刈り取り、実を結ぶことの少ない一種の貞潔が、ブドウの木においても求められるべきことを教えるのである。
85. Similis huic vidua velut emeritis veterana stipendiis castitatis, etsi conjugii arma deponat; domus tamen totius pacem gubernat: etsi vehendis oneribus otiosa, maritandis tamen junioribus provida: ubi cultus utilior, ubi fructus uberior sit, quarum copula aptior, senili gravitate disponit.
PL 16, 261A85. これに似て、やもめは、貞潔の務めを果たし終えた退役兵のように、結婚の武器を置いたとしても、家全体の平和を治める。荷を運ぶことからは解かれていても、若い者を嫁がせることには先見がある。どこの耕作がより有益か、どこの実りがより豊かか、どの女たちの結びつきがよりふさわしいかを、老いの重みをもって采配する。
Itaque si maturioribus potius quam junioribus committitur ager, cur putes utiliorem nuptam esse quam viduam?
PL 16, 261Aそれゆえ、畑が若い者よりも年を重ねた者に委ねられるのなら、なぜあなたは、嫁いだ女のほうがやもめより有益だと考えるのか。
Quod si persecutores fidei, persecutores fuerunt etiam viduitatis: utique fidem sequentibus viduitas non pro supplicio fugienda est, sed tenenda pro praemio.
PL 16, 261Bもし信仰の迫害者たちが、やもめの身の迫害者でもあったのなら、信仰に従う者たちにとって、やもめの身は刑罰として避けるべきものではなく、報いとして保つべきものである。
Caput XV
第XV章PL 16, 261BEarum quae liberorum obtendunt desiderium, tollit excusationem: sed praecipue moratur circa illas, quae ex priori conjugio filios habent; gravem enim earum servitutem, futuras inter liberos inimicitias, raram denique inter conjuges ipsos concordiam pulchre describit: postremo ne qua Scripturae exemplis hac in re abutatur, cavet.
PL 16, 261B著者は、子を望むことを口実にする女たちの言い訳を取り除く。だが、とりわけ、最初の結婚で子を持つ女たちのことで長くとどまる。彼女たちの重い隷属、子らのあいだに生じる敵意、実に夫婦そのもののあいだの稀な和合を見事に描くからである。最後に、この件で聖書の例が誰かに悪用されることのないよう、警戒する。
86. Sed fortasse aliquibus propter suscipiendos liberos conjugia iteranda videantur. Quod si filiorum studium causa nubendi est, utique ubi est fructus filiorum, causa non suppetit.
PL 16, 261B86. だが、おそらくある女たちには、子を授かるために結婚を繰り返すべきだと思われるであろう。子を望む熱意が嫁ぐ理由であるなら、子らの実りがある場合には、理由は成り立たない。
Quamquam cujusce consilii sit iterum experiri velle frustra tentatam fecunditatem, aut subire, quam pertuleris, orbitatem? Haec enim iterandi causa est filios non habentibus.
PL 16, 261Cそれにしても、むなしく試みた多産をもう一度試そうとしたり、あなたがすでに耐え抜いた子なしの身をもう一度負おうとしたりするのは、いかなる判断であろうか。子のない女たちにとっては、これこそが結婚を繰り返す理由なのである。
87. Ergo illa quae liberos suscepit et perdidit (cum ipsa enim major contentio, quae spem generandi habet), illa, inquam, nonne sibi videtur, inter ipsa repetitarum foedera nuptiarum, amissorum praetexere funera filiorum?
PL 16, 261C87. それゆえ、子を授かって失ったあの女は(子を産む望みを持つ女にこそ、より大きな心の争いがあるのだから)、あの女は、繰り返された婚姻の契りのさなかにすら、失った子らの葬りを〔婚礼の〕縁飾りとして身にまとっているように、自分には思えないだろうか。
Nonne iterum passura quod repetit, et ad ipsos votorum tumulos, exceptarum orbitatum imagines, lamentorum strepitus perhorrescit? Vel cum accensis funalibus nox ducitur, nonne pompae funebris exsequias magis putat, quam thalamum praeparari?
PL 16, 261C彼女は、自分が求め返すものをもう一度味わうことになるのではないか。願いの墓そのもの、引き受けた子なしの身の姿、嘆きの騒めきを、恐れおののくのではないか。あるいは、松明が灯されて夜が導かれるとき、花嫁の寝室が整えられるよりも、葬列の送りが整えられていると思うのではないか。
Cur igitur, filia, dolores magis quos times, repetis; quam filios quos jam non speras, requiris? Si gravis est dolor, subterfugienda causa ejus est, non petenda. 88. Nam tibi quid consilii tribuam, quae liberos habes? Quae tibi causa nubendi?
PL 16, 261Dそれなのに、娘よ、なぜあなたは、もはや望みを持たない子らを求めるよりも、恐れている苦しみを求め返すのか。苦しみが重いなら、その原因は避けるべきであって、求めるべきではない。88. 実際、子を持つあなたに、私は何の勧告を与えようか。あなたに、嫁ぐ理由があるのか。
Forte levitatis error, et intemperantiae usus, et saucii cogit pectoris conscientia. Sed consilium sobriis, non ebriis datur; et ideo apud liberam conscientiam mihi sermo est, cui utrumque integrum est. Habeat saucia remedium, honesta consilium.
PL 16, 262Aおそらく、軽はずみの過ち、不節制の習い、傷ついた胸の意識が駆り立てているのであろう。だが、勧告は節度ある者に与えられるのであって、酔った者に与えられるのではない。それゆえ、私の話は、どちらもまだ自由にできる自由な良心の持ち主に向けたものである。傷ついた女には治療を、立派な女には勧告を。
Tu, inquam, filia, quid moliris? Cur haeredes quaeris extraneos, cum habeas tuos? Non filios desideras, quos habes: sed servitutem, quam non habes.
PL 16, 262A娘よ、あなたは何を企てているのか。自分の子らがいるのに、なぜ他人の相続人を求めるのか。あなたが望んでいるのは、すでにいる子らではなく、まだ負っていない隷属である。
Haec est enim vera servitus, in qua infractior amor, quem non defloratae pignus virginitatis, et plena sancti pudoris et gratiae aetas prima commendat: ubi offensa gravior, suspectior insolentia, concordia infrequentior, quam non temporibus inolitus amor, non vigens annis forma conciliat.
PL 16, 262A実際、これこそ真の隷属である。そこでは愛はいっそう砕けやすい。その愛を、まだ損なわれていないおとめの身の証しも、聖なる恥じらいと愛らしさに満ちた若い盛りも、推奨してはくれない。そこでは衝突はいっそう重く、不遜はいっそう疑わしく、和合はいっそう稀である。その和合を、時とともに根づいた愛も、年とともに盛んな美しさも、取りもってはくれない。
Molesta pietas, ut amare liberos metuas, aspicere liberos erubescas; atque inde oriatur causa discordiae, unde solet mutuus amor mulcere affectus parentum. Generare liberos vis, non fratres futuros tuorum, sed adversarios filiorum.
PL 16, 262B厄介な情愛である。子らを愛することを恐れ、子らを見ることに赤面するのだから。そしてそこから、親の心を和らげるはずの相互の愛が生じる、まさにその場所から、不和の原因が生じる。あなたが産もうとしているのは、あなたの子らの兄弟となる者ではなく、あなたの子らの敵対者となる者である。
Quid est ergo generare alios liberos, nisi spoliare quos habes liberos: quibus pariter auferuntur et pietatis officia, et compendia facultatum? 89. Lex divina coelesti inter se conjuges auctoritate constrinxit, et difficile manet mutuus amor.
PL 16, 262Bそれでは、別の子らを産むとは、すでにいる子らから奪うことでなくて何であろうか。彼らからは、情愛の務めも、財産の取り分も、ともに取り去られるのである。89. 神の法は、天の権威をもって夫婦を互いに結びつけた。そして、相互の愛は保たれにくい〔et の働きと difficile の係りが定かでない。直訳した。最初の結婚でさえ相互の愛は保ちにくい、の意か〕。
Tulit enim costam de viro, et formavit feminam; ut sibi eos invicem copularet, dicens: Et erunt duo in carne una (Gen. II, 24) .
PL 16, 262B彼は男から肋骨を取って女を形づくり、二人を互いに結び合わせるために、こう言うのである。「そして二人は一つの肉となる」(創世記2:24)。
Non hoc de secundis, sed primis nuptiis dixit; neque enim Eva secundum accepit virum, neque sancta Ecclesia secundum agnovit virum: Sacramentum enim illud magnum est, in Christo et in Ecclesia (Ephes. V, 32) ; et ideo custodiendum est.
PL 16, 262Bこれは再婚についてではなく、最初の婚姻について述べたのである。実に、エバは第二の夫を迎えず、聖なる教会も第二の夫を知らなかった。「この秘義は大きい。キリストと教会において」(エフェソ5:32)。それゆえ、守られなければならない。
Sed neque Isaac aliam praeter Rebeccam scivit uxorem (Gen. XXIV, 67) , neque Abraham patrem cum alia nisi Sara sepelivit uxore (Gen. XXV, 10) . 90. Nam in sancta Rachel magis figura mysterii fuit, quam ordo conjugii (Gen. XXIX, 28 et seq.) .
PL 16, 262Cまた、イサクはリベカのほかに妻を知らず(創世記24:67)、父アブラハムをサラ以外の妻とともに葬ることもなかった(創世記25:10)。90. 聖なるラケルにおいては、結婚の秩序よりも、むしろ奥義の象りがあった(創世記29:28以下)。
Et tamen in ea quoque habemus, quod ad primi conjugii gratiam referre possimus; si quam primo sponsam habuit, plus amavit, nec fraus exclusit affectum, nec sponsae amorem conjugii interventus abolevit.
PL 16, 262Cそれでも、彼女においても、最初の結婚の恩寵に結びつけられるものが我々にはある。最初に花嫁としたその女を、彼〔ヤコブ〕はいっそう愛し、欺きも愛情を閉め出さず、結婚の介入も花嫁への愛を消さなかった〔底本の si quam の si は訳に出さず、quam を関係詞と取った〕。
Itaque sanctus patriarcha nos docuit, quantum deferre primis nuptiis debeamus, cum tantum primis sponsalibus ipse detulerit. Cavete igitur, filiae, ne et gratiam nuptiarum tenere nequeatis, et molestias augeatis.
PL 16, 262Cこうして聖なる族長は、最初の婚姻にどれほど敬意を払うべきかを我々に教えた。彼自身が、最初の婚約にそれほど敬意を払ったからである。それゆえ、娘たちよ、警戒せよ。婚姻の恩寵を保つことができないうえに、煩いを増すことのないように。