Caput I
第I章PL 14, 275A[0275] Quam difficile sit de paradiso disserere. Ejus tamen auctor, natura, situs, incola indicantur; et res ad mysterium sensum traducitur. 1. Et plantavit Deus paradisum in Eden secundum Orientem: et posuit ibi hominem quem finxit (Gen. II, 8) .
PL 14, 275A楽園について論じることがどれほど難しいか。それでも、その創造者、本性、所在、住人は示され、事柄は奥義の意味へと移される〔底本は ad mysterium sensum で、語の結び付きが崩れている。ad mysticum sensum(奥義的な意味へ)の意に解した〕。――1. 「そして神は東の方、エデンに楽園を植え、そこに自ら形づくった人を置いた」(創世記2:8)。
De paradiso adoriundus sermo non mediocrem aestum nobis videtur incutere, quidnam sit paradisus, et ubi, qualisve sit, investigare et explanare cupientibus: maxime cum Apostolus sive in corpore, sive extra corpus nesciat, raptum se tamen dicat usque ad tertium coelum.
PL 14, 275A楽園についての論述に取りかかろうとすると、楽園とは何であり、どこにあり、どのようなものかを探り明らかにしたいと願う我々には、少なからぬ動揺が襲ってくると思われる。とりわけ、使徒は、体のうちにあったのか体の外にあったのかは知らないと言いながら、それでも第三の天にまで引き上げられたと述べているのだから。
Et rursus: Scio, inquit, hujusmodi hominem, sive in corpore, sive extra corpus nescio, Deus scit; quoniam raptus est in paradisum, et audivit ineffabilia verba, quae non licet homini loqui . . .
PL 14, 275Aまた彼は言う、「私はこのような人を知っている。体のうちにあったのか、体の外にあったのか、私は知らない、神が知っている。彼は楽園に引き上げられ、人が語ることの許されない言い表しがたい言葉を聞いたのである……」
Pro hujusmodi gloriabor, pro me autem non gloriabor, nisi in infirmitatibus meis: si enim voluero gloriari, non ero stultus: nam veritatem dico (II Cor. XII, 5 et 6) .
PL 14, 275B「このような人については私は誇ろう。だが私自身については、自分の弱さのほかには誇らない。たとえ誇ろうと思っても、私は愚か者にはならない。真実を語っているのだから」(二コリント12:5-6)。
Ergo si hujusmodi paradisus est, ut eum solus Paulus, aut vir aliquis Pauli similis, cum in hac vita degeret, videre potuerit; idem tamen sive in corpore, sive extra corpus viderit, meminisse non possit; audierit tamen verba, quibus prohibitus sit vulgare quod audierat: quo tandem nos modo paradisi situm poterimus absolvere, quem nec videre potuimus: et si potuissemus videre, prohiberemur tamen aliis intimare ?
PL 14, 275Bそれゆえ、もし楽園がそのようなもので、パウロ一人、あるいはパウロに似たある人だけが、この生にあってそれを見ることができ、しかもその同じ人が体のうちで見たのか体の外で見たのかを思い出せず、それでも自分が聞いたことを人々に広めることを禁じられた言葉を聞いたのだとすれば、我々はいったいどのようにして楽園の所在を明らかにできようか。我々は見ることさえできなかったのであり、たとえ見ることができたとしても、他の人々に告げることは禁じられるであろうに。
Simul cum Paulus extollere se revelationum sublimitate sit veritus, quanto magis nobis timendum est id sollicitius indagare, cujus etiam revelatio obnoxia sit periculo? Non igitur hylen hunc paradisum aestimare debemus; et ideo relinquamus Pauli esse secretum.
PL 14, 275Bパウロでさえ啓示の崇高さゆえに思い上がることを恐れたのだから、その啓示までが危険にさらされているものを、いっそう熱心に探ることを、我々はなおさら恐れねばならない。したがって、この楽園を質料(ヒュレー)とみなしてはならない。それゆえ、パウロの秘密はパウロのものとして残しておこう。
2. Tamen quoniam hic legimus in Genesi a Deo paradisum esse plantatum secundum Orientem, et ibi esse positum hominem, quem plasmavit Deus; istius paradisi auctorem jam possumus invenire.
PL 14, 275C2. しかし、我々はここで創世記に、神が東の方に楽園を植え、そこに神が形づくった人が置かれたと読むのだから、この楽園の創造者はすでに見いだせる。
Quis est enim qui potuit fingere paradisum, nisi omnipotens Deus, qui dixit et facta sunt, numquam indigens eorum quae generari vellet?
PL 14, 275C楽園を造ることができたのは、全能の神でなくて誰か。神は語り、そして万物は成った。神は、生み出そうと望むもののいずれをも必要としたことがないのである。
Ipse ergo plantavit paradisum de quo dicit Sapientia: Omnis plantatio quam non plantavit Pater meus, eradicabitur (Matth. V, 13) . Bona angelorum plantatio, bona sanctorum.
PL 14, 276Aそれゆえ神自身が楽園を植えた。この楽園について知恵は言う、「私の父が植えなかった植物はすべて根こそぎにされる」(マタイ5:13)〔引照は底本のまま。この句はマタイ15:13に当たる〕。天使たちの植え付けは善く、聖徒たちの植え付けも善い。
Sancti enim sub ficu et vite dicuntur in illo pacis futuri tempore, in quibus typus est angelorum (Micheae. IV, 4) .
PL 14, 276A聖徒たちは、来たるべき平和の時にあって、イチジクとブドウの木の下にいると言われているからである。その聖徒たちのうちに〔in quibus は聖徒たちとも、イチジクとブドウとも取れる。聖徒たちと取った〕、天使たちの予型がある(ミカ4:4)。
3. Ergo paradisus est plurima ligna habens, sed ligna fructifera, ligna plena succi atque virtutis, de quibus est: Exultabunt omnia ligna silvarum (Ps. XCV, 13) ; ligna semper florentia viriditate meritorum, sicut illud lignum quod plantatum est secus decursus aquarum, cujus folium non defluet; quia totus in eo fructus exuberat.
PL 14, 276A3. それゆえ楽園とは、多くの木を持つものであるが、それは実を結ぶ木、樹液と徳に満ちた木である。これらの木について「森のすべての木は歓喜する」(詩篇95:13)と言われる。それは功績の緑によっていつも花咲く木々であり、流れのほとりに植えられたあの木のようなものである。その葉は枯れ落ちない。その木には実がことごとくあふれているからである。
Hic ergo paradisus est. 4. Locus autem ejus in quo est plantatus, voluptas dicitur. Unde et sanctus David ait: Ex torrente voluptatis tuae potabis eos (Ps. XXXV, 9) . Legisti enim: Quia fons procedit ex Eden, qui rigat paradisum (Gen., II, 10) .
PL 14, 276Aこれこそが楽園である。4. 楽園が植えられた場所は「快楽」と呼ばれる。それゆえ聖なるダビデは言う、「汝は汝の快楽の流れから彼らに飲ませる」(詩篇35:9)。あなたは読んだはずだ、「泉がエデンから出て、楽園を潤す」(創世記2:10)と。
Haec igitur sanctorum ligna, quae plantata sunt in paradiso, quasi profluvio quodam torrentis spiritus irrigantur. De quo etiam alibi ait: Fluminis impetus laetificat civitatem Dei (Ps. XLV, 5) .
PL 14, 276Bそれゆえ、楽園に植えられたこれら聖徒たちの木は、いわば霊の奔流のほとばしりによって潤される。これについて彼は別の箇所でも言う、「川の勢いが神の都を喜ばせる」(詩篇45:5)。
Est autem civitas illa quae sursum est Hierusalem libera, in qua diversa sanctorum merita pullularunt. 5. In hoc ergo paradiso hominem Deus posuit quem plasmavit.
PL 14, 276Bその都とは、上にあるエルサレム、自由な女であり、そこでは聖徒たちのさまざまな功績が芽吹いた。5. それゆえ神は、自ら形づくった人をこの楽園に置いた。
Intellige etiam quia non eum hominem qui secundum imaginem Dei est, posuit, sed eum qui secundum corpus. Incorporalis enim in loco non est.
PL 14, 276Bまた理解せよ。神が置いたのは、神の像に従う人ではなく、体に従う人であることを。体を持たないものは場所のうちにないからである。
Posuit autem eum in paradiso sicut solem in coelo, exspectantem regnum coelorum, quemadmodum creatura exspectat revelationem filiorum Dei.
PL 14, 276C神は彼を楽園に置いたが、それは太陽を天に置くのと同じであり、彼は天の国を待ち望む者として置かれた。被造物が神の子らの現れを待ち望んでいるのと同じようにである。
6. Ergo si paradisus est in quo erant exorta virgulta, videtur paradisus anima esse quae multiplicat semen acceptum, in qua virtus unaquaeque plantatur, in qua erat etiam lignum vitae, hoc est sapientia, sicut dixit Salomon (Sap. VII, 25) : quia sapientia non de terra exorta est, sed de Patre. Est enim splendor lucis aeternae, et emanatio omnipotentis gloriae.
PL 14, 276C6. それゆえ、楽園が若木の芽生えた所であるなら、楽園は魂であると思われる。魂は受けた種を増やし、そのうちにあらゆる徳が植えられ、そのうちには命の木、すなわち知恵もあった。ソロモンが言ったとおりである(知恵の書7:25)。知恵は地から生じたのではなく、父から生じたからである。実に知恵は永遠の光の輝きであり、全能の栄光の流出である。
Caput II
第II章PL 14, 277AQuod lignum scientiae boni et mali in paradiso fuerit, quodque ibidem serpens exstiterit, non reprehendendum. Et quid nonnulli per serpentem, Adamum, et Evam intellexerint. 7. Erat autem lignum scientiae boni et mali in paradiso.
PL 14, 277A善悪の知識の木が楽園にあったこと、またそこに蛇がいたことは、非難されるべきではない。また、ある人々が蛇、アダム、エバをどう解したか。――7. ところで、善悪の知識の木は楽園にあった。
Sic enim habes: Quia produxit Deus lignum speciosum ad aspectum, et bonum ad escam, et lignum vitae in paradiso, et lignum scientiae boni et mali (Gen. II, 9) Postea videbimus utrum et hoc lignum speciosum ad aspectum, et bonum ad escam fuerit sicut caetera.
PL 14, 277Aあなたはこう読むからである、「神は、見た目に美しく食べるに良い木と、楽園の中の命の木、善悪の知識の木を生え出させた」(創世記2:9)。この木もまた他の木と同じく、見た目に美しく食べるに良いものであったかどうかは、のちに見よう。
Eo enim loco hoc opportunius disputabitur, quo hominem ex hoc gustantem ligno invenimus esse deceptum. Interim nihil habemus, quod nunc reprehendere debeamus, etsi rationem scire non possimus.
PL 14, 277Bこの問題は、人がこの木から食べて欺かれたことを我々が見いだす箇所で論じる方がいっそう適切だからである。さしあたり、その理由を知ることができないとしても、今ここで非難すべきことは何もない。
Neque enim in hac creatura mundi, si qua nobis difficilia intellectu videntur, et incomprehensibilia ingenio nostro, temerario quodam debemus condemnare judicio, ut creaturam serpentium, venenatique alicujus animantis; quippe homines qua ratione singula quaeque sint facta intelligere adhuc et scire non possumus.
PL 14, 277Bこの世界の被造物のうち、我々に理解しがたく、我々の知力では捉えきれないと思われるものがあっても、たとえば蛇の類や毒をもつ生き物の被造を、無謀な判断で断罪してはならない。人間は、一つ一つのものがどのような理由で造られたかを、いまだ理解することも知ることもできないのだから。
Sic ergo et in Scripturis divinis non facile reprehendamus aliquid quod intelligere non possumus. Sunt enim plurima quae non nostro ingenio metienda sunt; sed ex altitudine divinae dispositionis et verbi sunt aestimanda.
PL 14, 277B同じように、神聖な聖典においても、理解できない点を安易に非難してはならない。我々の知力で測ってはならないことが非常に多く、神の配剤と言葉の高みから評価されねばならないのである。
8. Pone enim, sine praejudicio tamen assertionis futurae, ideo tibi hoc lignum de scientia boni et mali displicere, quia posteaquam gustaverunt ex eo homines, intellexerunt se esse nudos; attamen ad consummationem divinae operationis dicam tibi et hoc lignum in paradiso exortum, et ideo a Deo esse permissum, ut possimus supereminentiam boni scire.
PL 14, 277C8. 仮にこう考えてみよ。ただし、後に述べる主張を先取りするものではない。あなたにとって善悪の知識のこの木が気に入らないのは、人々がそれから食べたのち、自分たちが裸であることを悟ったからだとしよう。それでも、神の働きの完成に照らして、この木もまた楽園に生え出たものであり、善の卓越を我々が知りうるために神によって許されたのだと、あなたに言おう。
Quomodo enim si non esset scientia boni et mali, inter bonum et malum discretionem aliquam disceremus?
PL 14, 277Cもし善悪の知識がなかったなら、いったいどうして善と悪の間の何らかの区別を我々は学べようか。
Nam neque quod malum erat, malum judicaremus esse, nisi esset scientia boni: scientia autem boni esse non posset, nisi esset et bonum: neque rursus quod bonum erat, sciremus bonum esse, nisi esset scientia mali. Cape exemplum de ipsa conditione humani corporis.
PL 14, 277C善の知識がなければ、悪であるものを悪と判断することもないだろうし、善がなければ善の知識もありえないだろう。また逆に、悪の知識がなければ、善であるものを善と知ることもないだろう。人体そのものの成り立ちから例を取れ。
Nempe habet et amaritudinem quamdam fellis, quae si in commune prospicias, ad salutem hominis utilis invenitur. Ergo et quod malum putamus, plerumque non per omnia malum est, sed in commune utile.
PL 14, 277C人体にも胆汁のある種の苦みがある。もしあなたがこれを全体の観点から見るなら、人の健康に有益であると分かる。それゆえ我々が悪だと思うものも、多くの場合、あらゆる点で悪なのではなく、全体にとっては有益なのである。
Nam sicut fel in parte est corporis, et tamen ad totius utilitatem corporis prodest: ita utilitati omnium profuturam sciens Deus scientiam boni et mali, in parte constituit, ut in commune prodesset.
PL 14, 278A胆汁は体の一部にあって、しかも体全体の益に資する。それと同じように、神は、善悪の知識がすべての人の益となることを知って、これを一部分に据えた。それが全体に益するようにである。
9. Denique serpentem in paradiso invenis, utique non sine Dei voluntate generatum. In serpentis autem figura diabolus est.
PL 14, 278A9. さて、あなたは楽園に蛇を見いだす。これも神の意志なしに生まれたのではない。ところで、蛇の象りのうちにいるのは悪魔である。
Fuisse enim diabolum in paradiso etiam Ezechiel propheta docet, qui dicit super principem Tyri: In voluptate, inquit, paradisi factus es (Ezech. XXVIII, 13) . Principem autem Tyri in figura accipimus diaboli.
PL 14, 278A悪魔が楽園にいたことは、預言者エゼキエルもまた教えている。彼はティルスの君主について言う、「楽園の快楽のうちに汝は造られた」(エゼキエル28:13)。ティルスの君主を、我々は悪魔の象りとして受け取る。
Numquid et hinc accusabimus Deum, quia thesauros ejus altitudinis et scientiae absconditos in Christo et occultos comprehendere non possumus, nisi quos ipse revelare dignatus est? Revelavit tamen, ut sciamus etiam diaboli malitiam ad salutem prodesse hominibus.
PL 14, 278Aそれでも我々はこの点でも神を告発するのだろうか。神の深みと知識の宝はキリストのうちに隠され秘められていて、神自身が啓示するにふさわしいとした分を除いては、我々は把握できないというのに。しかも神は、悪魔の悪意さえも人々の救いに役立つことを我々が知るように、啓示した。
Non quod diabolus prodesse velit, sed quod malitiam ejus etiam repugnantis convertit nobis Dominus ad salutem. Denique hujus malitia Job sancti viri fecit esse virtutem et patientiam clariorem.
PL 14, 278B悪魔が役立とうと望むのではない。主が、抗う悪魔の悪意さえも、我々の救いへと転じるのである。実際、その悪意は、聖なる人ヨブの徳と忍耐をいっそう際立たせた。
Hujus malitia justitiam ejus exercuit; ut certaret et vinceret, et victoriam corona sequeretur. Nemo enim nisi qui legitime certaverit, coronatur.
PL 14, 278Bその悪意はヨブの正義を鍛えた。ヨブが戦って勝ち、勝利に冠が続くためである。正当に戦った者でなければ、誰も冠を受けないからである。
Joseph quoque castimonia numquam ad nostri memoriam pervenisset, nisi mulier domini ejus contubernalis ignitis diaboli spiculis incitata tentasset ejus affectum, nisi postremo affectasset ejus interitum, quo clarior esset castimonia viri, qui mortem pro castitate contempserit.
PL 14, 278Bヨセフの貞潔もまた、主人の妻が、悪魔の燃える矢に駆り立てられて彼の心を誘惑し、ついには彼の滅びを狙うということがなければ、我々の記憶に届くことはなかっただろう。その結果、貞潔のために死を軽んじた男の貞潔がいっそう際立ったのである。
Vis scire consilium Dei? Nempe diabolo auctore neces videntur justis hominibus praeparari, exerceri quoque parricidia filiorum; attamen Dominus etiam Abraham hac arte tentavit, ut immolari sibi filium ab eodem postularet.
PL 14, 278B神の計画を知りたいか。たしかに、悪魔の差し金で、義人たちに死が用意され、息子たちをめぐる近親殺しまでが行われるかに見える。しかし主はアブラハムをもこの手立てで試み、その息子を自分に犠牲としてささげるよう彼に求めた。
Qua tentatione Abraham fidelis est Domino comprobatus, quod a devotionis obsequio nec dilecti filii miseratione revocatus sit. Ita ergo et lignum scientiae boni et mali in paradiso; quod erat speciosum ad visum, et bonum ad escam specie videbatur.
PL 14, 278Cこの試みによってアブラハムは主に対して忠実であることを証明された。愛する子への憐れみ〔misericordia は「慈しみ」、miseratio は「憐れみ」と訳し分ける〕によってさえ、献身の従順から引き戻されなかったからである。こうして善悪の知識の木も楽園にあり、それは見た目に美しく、外見によって食べるに良いものと見えたのである。
Non enim usu bonum ad escam erat; quoniam esca ejus videtur hominibus obfuisse. Ergo est quod singulis noceat, in commune prosit, ut Judae nocuit diabolus, sed praeter illum omnes apostolos coronavit, qui malitiae ejus tentamenta vicerunt.
PL 14, 278C実際には、食べるに良いものではなかった。その食物は人々に害をなしたと見られるからである。つまり、ある個々の者には害をなし、全体には益となるものがある。ちょうど悪魔がユダには害をなしたが、ユダを除くすべての使徒には、その悪意の試みに打ち勝った者として冠を得させたようにである。
10. Itaque neque dubitandum, neque reprehendendum quod in paradiso diabolus erat; quando quidem occludere sanctis non potuit iter, ne quis ascenderet. Neque enim justis habitationem incolatus tamquam possessor eripuit.
PL 14, 278C10. したがって、悪魔が楽園にいたことは、疑うべきでも非難すべきでもない。悪魔は聖徒たちから道を閉ざして、誰も登れないようにすることはできなかったのだから。また、所有者のように、義人たちから住まいとしての居留の地を奪い取ったわけでもない。
Esto enim ut aliquos desides atque vitiosos ab incolatu supernae possessionis averterit, illud multo augustius multoque pulchrius quod sanctorum orationibus excludetur, cum completum fuerit illud: Videbam satanam sicut fulgur de coelo cadentem (Luc. IX, 18) .
PL 14, 278Dたとえ悪魔が、怠惰で悪徳に染まった者の幾人かを、天上の所有地への居留から背かせたとしても、はるかに荘厳で、はるかに美しいのは、「私はサタンが稲妻のように天から落ちるのを見ていた」(ルカ9:18)〔引照は底本のまま。この句はルカ10:18に当たる〕というあの言葉が成就するとき、悪魔が聖徒たちの祈りによって締め出されることである。
Ergo non metuamus eum, qui eousque infirmus est, ut et ipse casurus sit in terram. Accepit quidem tentandi licentiam: sed non accepit copiam subruendi, nisi sua sponte labatur infirmus affectus, qui sibi auxilium non norit arcessere.
PL 14, 279Aそれゆえ、自らも地に落ちることになっているほど弱い者を、我々は恐れないでおこう。悪魔は試みる許しは受けたが、覆す力は受けていない。自らに助けを呼び寄せることを知らない弱い心が、自分から滑り落ちる場合は別である。
Et ideo qua fraude tentaverit primum hominem, quidve in homine putaverit esse tentandum, quo ordine, qua arte cognoscere opus est, ut cavere possimus.
PL 14, 279Aしたがって、悪魔がどんな欺きで最初の人を試みたか、人間のうちに何を試みるべきだと考えたか、どのような順序で、どのような手口でかを知る必要がある。それは我々が用心できるようにするためである。
11. Plerique tamen qui volunt in paradiso diabolum non fuisse, licet in coelo astantem cum angelis legerimus, ne nostro sermone videantur offendi, secundum suam accipiant voluntatem interpretationem istius lectionis.
PL 14, 279A11. しかし、悪魔は楽園にいなかったと望む多くの人々は——悪魔が天で天使たちとともに立っているのを我々は読んでいるとしても——我々の言葉に反発したと見られないように、この箇所の解釈を自分たちの望みどおりに受け取るがよい。
Namque ante nos fuit (Philo in lib. de Mundi opificio) , qui per voluptatem et sensum praevaricationem ab homine memoraverit esse commissam, in specie serpentis figuram accipiens delectationis, in figura mulieris sensum animi mentisque constituens, quam αἴσθησιν vocant Graeci: decepto autem sensu praevaricatricem secundum historiam mentem asseruit, quam Graeci νοῦν vocant.
PL 14, 279B実際、我々より前に、人間によって背反が犯されたのは快楽と感覚によると述べた者がいた(『世界の創造について』の書におけるフィロン)。その者は、蛇の姿に悦楽の象りを取り、女の象りには魂と精神の感覚を置いた。ギリシア人はこれをアイステーシス(感覚)と呼ぶ。そして感覚が欺かれたのち、歴史〔字義〕に従えば背反者は精神であると彼は主張した。ギリシア人はこれをヌース(精神)と呼ぶ。
Recte igitur in Graeco νοῦς viri figuram accepit, αἴσθησις mulieris. Unde et quidam Adam νοῦν terrenum interpretati sunt.
PL 14, 279Bそれゆえ、ギリシア語においてヌース(精神)が男の象りを、アイステーシス(感覚)が女の象りを取ったのは正しい〔ギリシア語でヌースは男性名詞、アイステーシスは女性名詞である〕。このことから、ある人々はアダムを地的なヌース(精神)と解釈した。
Dominus autem virgines illas in Evangelio (Matth., XXV, 1 et seq.) accensis facibus vel exstinctis exspectantes sponsi adventum pro sensibus vel integris sapientium, vel corruptis insipientium posuit.
PL 14, 279B主は福音書で、灯火をともしたまま、あるいは消えたまま花婿の到来を待つあの童貞の女たち(マタイ25:1以下)を、賢い人々の損なわれていない感覚、あるいは愚かな人々の損なわれた感覚として置いた。
Nam si Eva, hoc est, sensus primae mulieris accensas habuisset faces, numquam praevaricationis suae nos criniculis implicasset, neque ex illa virtutis immortalitate cecidisset.
PL 14, 279Bもし最初の女であるエバ、すなわちその感覚が、灯火をともしていたなら、彼女は自らの背反の細い髪の房〔criniculis は「細い髪」。絡みつく罠の意らしい〕で我々を絡め取ることはなかっただろうし、徳の不死の状態から落ちることもなかっただろう。
Caput III
第III章PL 14, 279CPer fontem paradisi, Christum; per quatuor flumina inde orientia, virtutes cardinales, et quatuor mundi aetates designari.
PL 14, 279C楽園の泉によってキリストが、そこから出る四つの川によって枢要徳と世の四つの時代が示されている。
12. Est ergo paradisus terra quaedam fertilis, hoc est, anima fecunda, in Eden plantata, hoc est in voluptate quadam vel exercitata terra, in qua animae sit delectatio. Est etiam νοῦς tamquam Adam: est et sensus, tamquam Eva.
PL 14, 279C12. それゆえ楽園とは、ある肥沃な土地、すなわち実り豊かな魂であり、エデンに、すなわちある快楽の中に、あるいは耕された土地に植えられている。そこには魂の悦びがあるはずである。また、アダムのようなヌース(精神)があり、エバのような感覚もある。
Ac ne haberes quod ad infirmum retorqueres naturae, vel ad obnoxiam in tolerandis periculis conditionem, considera quae habeat anima ista subsidia. 13. Erat fons qui irrigaret paradisum. Qui fons, nisi Dominus Jesus-Christus!
PL 14, 279Cあなたが本性の弱さや、危険に耐えるうえでの脆い境遇に言い逃れを向けることのないように、この魂がどのような助けを持っているかを考えよ。13. 楽園を潤す泉があった。この泉とは、主イエス・キリストでなくて何であろうか。
Fons vitae aeternae est, sicut et Pater; quia scriptum est: Quoniam apud te fons vitae (Ps. XXXV, 10) . Denique, flumina de ventre ejus fluent aquae vivae (Joan. VII, 38) .
PL 14, 279D泉は永遠の生命の泉であり、父もまたそうである。書かれているからである、「汝のもとに命の泉がある」(詩篇35:10)。さらに、「生ける水の川が、その腹から流れ出る」(ヨハネ7:38)。
Et fons legitur, et fluvius legitur qui irrigat paradisi lignum fructuosum, quod ferat fructum in vitam aeternam. Hic ergo fons, sicut legisti, fons enim inquit, procedit ex Eden, id est, in anima tua fons est.
PL 14, 280A泉とも読まれ、川とも読まれる。それは楽園の実り豊かな木を潤し、その木に永遠の生命へと実を結ばせる。それゆえこの泉は、あなたが読んだとおり——「泉はエデンから出る」と彼は言う——すなわち、あなたの魂のうちに泉がある、ということである。
Unde Salomon ait: Bibe aquam de tuis vasis, et de puteorum tuorum fontibus (Prov. V, 15) . Hic est fons qui procedit ex illa exercitata ut plena voluptatis anima: hic fons qui irrigat paradisum, hoc est, virtutes animae eminentissimo merito pullulantis.
PL 14, 280Aそれゆえソロモンは言う、「汝の器から水を飲め、汝の井戸の泉から飲め」(箴言5:15)。これは、耕され、いわば快楽に満ちた魂から出る泉であり、楽園を潤す泉、すなわち、最も卓越した功績によって芽吹く魂の徳を潤す泉である。
14. Et dividitur, inquit, hic fons in quatuor initia. Nomen est uni Phison: hic est qui circuit omnem terram Evilath, ubi est aurum. Terrae autem illius aurum bonum est, ubi est carbunculus, et lapis prasinus.
PL 14, 280A14. 「そしてこの泉は」と彼は言う、「四つの源に分かれる。一つの名はピソン。これはエウィラトの全土をめぐるもので、そこに金がある。その地の金は良質で、そこに紅玉と緑玉がある」。
Et nomen secundo Geon: hic est qui circuit omnem Aethiopiam. Et flumen tertium Tigris: hic est qui vadit contra Assyrios. Et flumen quartum est Euphrates (Gen. II, 10 et seq.) . Haec igitur quatuor sunt flumina, hoc est, secundum Hebraeos.
PL 14, 280A「第二の名はゲオン。これはエチオピアの全土をめぐるもの。第三の川はティグリス。これはアッシリア人に向かって行くもの。第四の川はエウフラテスである」(創世記2:10以下)。これら四つの川は、ヘブライ人に従えば以上のとおりである。
Ganges autem secundum Graecos, qui fluit contra Indiam. Geon autem Nilus, qui circuit terram Aegypti vel Aethiopiam.
PL 14, 280Bギリシア人に従えば、〔ピソンは〕ガンジス川であり、インドに向かって流れる。ゲオンはナイル川で、エジプトの地、あるいはエチオピアをめぐる。
Mesopotamia autem dicitur, quod Tigris et Euphrates incluserint eam; eo quod inter duo haec flumina constituta sit, quod etiam longe positis nomen ipsum et opinio communis expressit. Sed quemadmodum fons dicitur Sapientia Dei.
PL 14, 280Bメソポタミアと呼ばれるのは、ティグリスとエウフラテスがそれを囲んだからであり、この二つの川の間に位置しているからである。このことは、遠く離れた人々にも、その名自体と共通の見解が示している。さて、神の知恵が泉と言われる、そのしかたはこうである〔Sed quemadmodum の文は未完のように見える。「ところで、神の知恵が泉と言われるように」と始まる文を、次の文に続けて取った〕。
Fons enim est secundum Evangelium dicens: Si quis sitit, veniat ad me, et bibat (Joan. VII, 37) ; fons est et secundum prophetam qui ait: Venite et edite de meis panibus, et bibite vinum quod miscui vobis (Prov. IX, 5) .
PL 14, 280B福音書に従えば、知恵は泉である。「渇く者は私のもとに来て飲め」(ヨハネ7:37)と言うからである。預言者に従っても泉である。彼は言う、「来て、私のパンを食べ、私が汝らに混ぜたぶどう酒を飲め」(箴言9:5)。
Sicut ergo fons vitae est Sapientia, fons gratiae spiritalis: ita fons virtutum est caeterarum, quae nos ad aeternae cursum dirigunt vitae.
PL 14, 280Cそれゆえ、知恵が命の泉、霊的な恩寵の泉であるように、知恵は、我々を永遠の生命への歩みへと導く他の徳の泉でもある。
Ex hac igitur anima quae culta est, non ex ea quae inculta fons iste procedit, ut irriget paradisum, hoc est, quaedam diversarum fruteta virtutum, quarum sunt quatuor initia in quae sapientia ista dividitur.
PL 14, 280Cこの泉は、耕された魂から出るのであって、耕されていない魂から出るのではない。それは楽園を、すなわち種々の徳の茂みを潤すためである。徳には四つの源があり、この知恵はそれらへと分かれる。
Quae sunt quatuor initia virtutum, nisi unum prudentiae, aliud temperantiae, tertium fortitudinis, quartum justitiae (Plato, lib. IV, de Repub.) ? Quae etiam sapientes istius mundi ex nostris assumpta, in suorum scripta librorum transtulerunt.
PL 14, 280Cこの四つの徳の源とは、一つが思慮、別が節制、第三が勇気、第四が正義でなくて何であろうか(プラトン『国家』第4巻)。この世の賢者たちは、これらを我々のもとから取って、自分たちの書物に写した。
Itaque sicut fons sapientiae, ita etiam flumina ista quatuor quaedam ex illo fonte manantia sunt fluenta virtutum. 15. Phison igitur prudentia est, et ideo habet bonum aurum, splendidum carbunculum, et prasinum lapidem.
PL 14, 280Cそれゆえ、知恵の泉と同じく、これら四つの川も、その泉から湧き出る、いわば徳の流れである。15. ピソンとは思慮である。それゆえ良質の金、輝く紅玉、緑玉を持つ。
Aurum enim pro inventis prudentibus frequenter accipimus. Unde et Dominus per Prophetam ait: Dedi illi aurum et argentum (Oseae II, 8).
PL 14, 280D我々は金を、思慮によって見いだされたものの意にしばしば取るからである〔pro inventis prudentibus は「思慮ある見いだされたものとして」。inventis を中性の「見いだされたもの」と取った〕。それゆえ主は預言者を通して言う、「私は彼女に金と銀を与えた」(ホセア2:8)。
Et David de prudentibus dicit: Si dormiatis inter meaios cleros, pennae columbae deargentatae, et posteriora dorsi ejus in specie auri (Ps. LXVII, 14) : eo quod veteri et novo qui inhaeserit Testamento, in ipsa secreta sapientiae Dei disputationis possit ubertate procedere.
PL 14, 280Dまたダビデは思慮ある者たちについて言う、「汝らが諸々の分け前〔クレロス〕のただ中に〔底本は活字が欠けて meaios のように見える。medios と読む〕眠るなら、〔汝らは〕銀で覆われたハトの翼、その背の後ろは金の色をしている」(詩篇67:14)。これは、旧約と新約に固く結ばれた者が、神の知恵のまさに秘密のうちに、論究の豊かさをもって進みうるからである。
Hoc ergo bonum aurum dicit, non illud monetale quod corruptibile ac terrenum est. Habet etiam splendidum, inquit, carbunculum, in quo quidam animae nostrae vivit igniculus.
PL 14, 281Aそれゆえ彼が良い金と言うのは、あの鋳貨になる金、朽ちて地上のものである金のことではない。また彼は言う、輝く紅玉を持つ、と。その中には、我々の魂のある種の小さな火が生きている。
Habet et prasinum lapidem, qui viride quiddam atque vitale coloris sui specie ostentare videtur. Virent enim arbusta quae vivunt, arescunt contra quaecumque moriuntur: viret terra dum floret, virent et semina dum prorumpunt.
PL 14, 281Aまた緑玉を持つ。それは色の見えによって、緑で生命にかかわる何かを示しているように見える。生きている木々は緑であり、死ぬものはみな枯れる。大地は花咲くあいだ緑であり、種も芽を吹き出すあいだ緑である。
Et bene primo loco hic fluvius positus est Phison, qui secundum Hebraeos Phison dicitur, hoc est, oris mutatio; quia non unam gentem circumfluit, sed etiam per Lydiam fluit. Non enim angusta quaedam, sed dives utilitatum prudentia est, quae pluribus prosit.
PL 14, 281Aこの川ピソンが第一の位置に置かれたのは適切である。ヘブライ人に従えば、ピソンは「口の変化」を意味する。この川は一つの民だけをめぐるのではなく、リュディアをも貫いて流れるからである。思慮は狭いものではなく、益に富むものであり、多くの人々の益となるからである。
Ideo prima, ut si quis de paradiso fuerit egressus, velut quoddam eum prudentiae flumen excipiat, ne cito possit arescere: sed per hanc ad paradisum facile revertatur.
PL 14, 281B第一に置かれたのは、楽園から出ていく者があれば、いわば思慮の川が彼を受け止め、彼がすぐに干からびることのないようにするためである。むしろこの川を通じて、彼が容易に楽園に戻れるようにするためである。
Hic fluvius a multis hominibus frequentatur, pulchritudinemque et fertilitatem maximam habere perhibetur. Et ideo prudentia in specie hujus accipitur, quae plurimos fructus attulit in Domini adventu.
PL 14, 281Bこの川は多くの人々に行き来され、最大の美しさと肥沃さを持つと言われる。それゆえ思慮はこの川の姿において受け取られ、主の到来において最も多くの実をもたらした。
Atque in extrema terrarum fluit, quia per Sapientiam omnes homines sunt redempti. Unde et dictum est: In omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum (Ps. XVIII, 5) .
PL 14, 281Bそして地の果てを流れるのは、知恵によってすべての人が贖われたからである。それゆえ言われている、「その響きは全地に出で、その言葉は世界の果てにまで及んだ」(詩篇18:5)。
16. Secundus est fluvius Geon, juxta quem lex data est Israelitis, cum essent in Aegypto constituti; ut ex Aegypto recederent, et succincti lumbos ederent agnum, quod insigne est temperantiae. Castos enim et sanctificatos oportet Domini pascha celebrare.
PL 14, 281B16. 第二の川はゲオンである。そのほとりで、エジプトにいたイスラエルの民に律法が与えられた。エジプトを去り、腰を引き締めて子羊を食べるようにと。これは節制のしるしである。主の過越を祝うのは、貞潔で聖別された者でなければならないからである。
Et ideo juxta istum fluvium legitima primo observantia constituta est; quia significat nomen hoc quemdam terrae hiatum.
PL 14, 281Cそれゆえこの川のほとりで、律法にかなう遵守が最初に定められた。この名はある種の大地の裂け目を意味するからである。
Sicut igitur terram et quaecumque vel purgamenta vel frondes in ea sunt, hiatus absorbet: ita castitas omnes corporis passiones abolere consuevit. Meritoque ibi primum observantiae constitutio, quia per legem absorbetur carnale peccatum.
PL 14, 281C大地を、またそこにある屑や枝葉を裂け目が呑み込むように、貞潔は体のあらゆる情念を消し去るのが常である。そしてそこで最初に遵守の定めが置かれたのは当然である。律法によって肉の罪が呑み込まれるからである。
Bene ergo Geon, in quo figura est castitatis, circumire terram Aethiopicam dicitur; ut abluat corpus abjectum, et carnis vilissimae restinguat incendium. Aethiopia enim abjecta et vilis Latina interpretatione signatur. Quid autem abjectius nostro corpore?
PL 14, 281Cそれゆえ、貞潔の象りであるゲオンが、エチオピアの地をめぐると言われるのは適切である。それは、卑しい体を洗い、きわめて卑しい肉の火を消すためである。エチオピアは、ラテン語に訳せば卑しく賤しいものを意味するからである。我々の体より卑しいものがあろうか。
Quid tam Aethiopiae simile, quod etiam nigrum est quibusdam tenebris peccatorum? 17. Tertius est fluvius Tigris, qui vadit contra Assyrios, ad quem praevaricator Israel captivus est ductus.
PL 14, 281D罪の闇によって黒くさえなっているものほど、エチオピアに似たものが何かあろうか。17. 第三の川はティグリスで、アッシリア人に向かって行く。背いたイスラエルは、この川のもとへ捕虜として連れていかれた。
Hic fluvius dicitur velocior esse omnibus, quem incolunt Assyrii, hoc est dirigentes hoc enim significat interpretatio. Ergo quicumque fortitudine animi praevaricantia corporis vitia captivaverit dirigens ad superna, iste hujus fluminis similis aestimatur.
PL 14, 281Dこの川は、どの川よりも速いと言われる。そこに住むアッシリア人とは「導く者」のことである——この名の解釈がそうだからである。それゆえ、心の勇気によって、背反に傾く体の悪徳を捕らえ、上のものへと導く者は、この川に似ていると評価される。
Et ideo etiam fortitudo de illo qui est in paradiso, fonte emanat. Fortitudo autem quodam cursu rapido resistentia quaeque transverberat, nec aliquibus cursus ejus impedimentorum haeret obstaculis.
PL 14, 282Aそれゆえ勇気もまた、楽園にあるかの泉から湧き出る。勇気は、急な流れで立ちはだかるものをことごとく貫き、その流れはどんな障害の妨げにも引っかからない。
18. Quartus est fluvius Euphrates, qui Latine fecunditas atque abundantia fructuum nuncupatur, praeferens quoddam insigne justitiae, quae omnem pascit animam.
PL 14, 282A18. 第四の川はエウフラテスで、ラテン語では実りの豊かさ、豊穣と呼ばれ、あらゆる魂を養う正義のしるしを示している。
Nulla enim abundantiores videtur fructus habere virtus, quam aequitas atque justitia, quae magis aliis quam sibi prodest, et utilitates suas negligit communia emolumenta praeponens.
PL 14, 282A実際、公平と正義ほど豊かな実りをもつ徳は見当たらない。正義は自分よりも他者の益となり、共通の利益を優先して自分の利益を顧みない。
Plerique Euphratem ἀπὸ τοῦ εὐφραίνεσθαι dictum putant, hoc est a laetando, eo quod hominum genus nullo magis quam justitia et aequitate laetetur.
PL 14, 282B多くの人々は、エウフラテスの名が「アポ・トゥー・エウフライネスタイ」〔ギリシア語〕、すなわち「喜ぶこと」に由来すると考えている。人類が正義と公平ほど喜ぶものはないからである。
Causam autem cur caeteri qua commeant fluvii, describuntur regiones locorum, qua Euphrates commeat, non describantur, illam accepimus, quia aqua ejus vitalis asseritur, et quae foveat atque augeat.
PL 14, 282Bほかの川が通る所にはその土地の地域が記されるのに、エウフラテスが通る所の地域は記されない。その理由として、我々はこう受け取っている。この川の水は命にかかわるものと言われ、育み増し加えるものだからである。
Unde eum Auxen Hebraeorum et Assyriorum prudentes dixerunt: contra autem fertur esse aqua aliorum fluminum.
PL 14, 282Bそれゆえヘブライ人とアッシリア人の賢者たちは、これをアウクセン〔ギリシア語で「増す」の意で、前の「増し加える」を受ける〕と呼んだ。他の川の水はこれに反すると言われる。
Deinde quia ubi prudentia, ibi et malitia: ubi fortitudo, ibi et iracundia: ubi temperantia plerumque, ibi intemperantia est, aut alia vitia sunt: ubi autem justitia, ibi concordia virtutum est caeterarum; ideo non ex locis qua fluit, hoc est, non ex parte cognoscitur.
PL 14, 282Bさらに、思慮のあるところには悪意もあり、勇気のあるところには怒りもあり、節制のあるところにはしばしば放縦や他の悪徳があるが、正義のあるところには他の徳の調和がある。それゆえ正義は、それが流れる場所からは、すなわち部分からは知られない。
Non enim pars est justitia, sed quasi mater est omnium. In his ergo fluminibus quatuor virtutes principales quatuor exprimuntur, quae veluti mundi istius incluserunt tempora.
PL 14, 282B正義は部分ではなく、いわばすべて〔の徳〕の母だからである。それゆえこれらの川において、四つの主要な徳が表されており、それらはいわばこの世の時代を囲んでいる。
19. Primum igitur tempus ex mundi principio usque ad diluvium prudentiae fuit, quo in tempore justi numerantur Abel a Deo justus dictus (Matth., XXIII, 35) ; et Enos, hoc est homo ad imaginem Dei factus, qui speravit invocare nomen Domini Dei; et Enoch qui dicitur Latine Dei gratia, raptus ad coelum; et Noe qui et ipse justus, et quaedam requiei directio.
PL 14, 282C19. それゆえ最初の時代、世の初めから洪水までは、思慮の時代であった。この時代には義人として、神から義人と呼ばれたアベル(マタイ23:35)、神の像にかたどって造られた人、すなわちエノス——彼は主なる神の名を呼ぶことを望んだ——、ラテン語で「神の恩寵」と言われ、天に引き上げられたエノク、そして彼もまた義人であり、いわば安息の導きであるノアが数えられる。
20. Secundum tempus est Abraham et Isaac et Jacob, reliquorumque numerus patriarcharum, in quibus casta et pura quaedam temperantia religionis effulsit.
PL 14, 282C20. 第二の時代は、アブラハム、イサク、ヤコブ、およびその他の族長たちの数であり、彼らのうちに宗教の貞潔で清らかな節制が輝いた。
Immaculatus enim Isaac per repromissionem Abrahae datus est filius, non tam corporalis partus quam divinae munus praeferens indulgentiae, in quo vere immaculati figura praecessit, ut Apostolus docet dicens: Quia Abrahae dictae sunt repromissiones, et semini ejus.
PL 14, 282C汚れのないイサクは、アブラハムへの約束によって与えられた子であり、体の出産というよりも、神の寛大さの賜物を示すものであった。彼のうちに、真に汚れのない者の象りが先行した。使徒が教えるとおりである。「約束はアブラハムとその子孫に語られた」。
Non dicit, et seminibus, tanquam in multis sed sicut in uno, et semini tuo, qui est Christus. (Gal. III, 16) . 21. Tertium tempus est in Moysi lege et caeteris prophetis.
PL 14, 282D「『子孫たちに』とは言わず、多数の者についてのようにではなく、一人についてのように、『そして汝の子孫に』と言っている。それはキリストである」(ガラテヤ3:16)。21. 第三の時代は、モーセの律法と他の預言者たちにある。
Deficiet enim me tempus enarrando de Gedeon, Barac, Samson, David, Salomone, et Samuel, et caeteris prophetis, Anania, Azaria, Misael, et Daniel, Elia, et Elisaeo qui per fidem devicerunt regna, operati sunt justitiam, perceperunt repromissiones, obstruxerunt ora leonum, extinxerunt virtutem ignis, effugaverunt acies gladii, evaluerunt de infirmitate, fortes fuerunt in bello, castra ceperunt exterorum (Heb. XI, 32 et seq.) .
PL 14, 283A「ギデオン、バラク、サムソン、ダビデ、ソロモン、サムエル、そのほかの預言者たち、アナニア、アザリア、ミサエル、ダニエル、エリヤ、エリシャについて語れば、時間が私には足りなくなるだろう。彼らは信仰によって王国を征服し、正義を行い、約束のものを受け、獅子の口をふさぎ、火の力を消し、剣の刃を逃れ、弱さから強くされ、戦いにおいて勇敢となり、他国人の陣営を奪った」(ヘブライ11:32以下)。
Non immerito igitur in his species fortitudinis est. Secti enim sunt, sicut infra habes, tentati, in mactatione gladii mortui. Circumierunt in caprinis pellibus, egentes, angustiati, et doloribus afflicti, quorum meritis non erat dignus orbis.
PL 14, 283Aそれゆえ、これらの人々のうちに勇気の姿があるのは、理由のないことではない。実際、あなたが下の箇所で見るとおり、「彼らは切り裂かれ、試みられ、剣による殺戮で死んだ。ヤギの皮をまとって巡り歩き、乏しく、苦しめられ、苦痛に打ちのめされた。世界は彼らの功績にふさわしくなかった」。
In solitudinibus errantes, in montibus, in speluncis, et in foveis terrae (Ibid. XVII, 38) . Recte igitur in his speciem fortitudinis collocamus. 22. Secundum autem Evangelium digna est figura justitiae quia virtus est in salutem omni credenti.
PL 14, 283A「荒れ野をさまよい、山々に、洞穴に、地の穴にいた」(ヘブライ17:38)〔引照は底本のまま。この句はヘブライ11:38に当たる〕。それゆえ我々が勇気の姿をこれらの人々のうちに置くのは正しい。22. 福音に従う〔時代〕は、正義の象りにふさわしい。福音は、信じるすべての者を救う力だからである。
Denique ipse Dominus ait: Sine modo; sic enim decet nos implere omnem justitiam (Matth., III, 15) : quae quidem parens caeterarum est fecunda virtutum.
PL 14, 283B実際、主自身が言う、「今は許せ。このようにして我々があらゆる正義を満たすのは、ふさわしいことなのだ」(マタイ3:15)。この正義こそは、他の徳の実り豊かな生みの親である。
In quo quamvis aliqua harum quas diximus, principalis est virtus; in eo etiam caeterae praesto sunt; quia ipsae sibi sunt connexae concretaeque virtutes.
PL 14, 283B我々が述べたこれらのうち、どれか一つの徳が主たるものである者においても、他の徳もそこにそなわっている。徳は互いに結びつき、一つに固まっているからである。
Nam utique Abel justus, et fortissimus ac patientissimus Abraham, et prudentissimi prophetae: Moyses vero eruditus in omni sapientia Aegyptiorum, majorem honestatem aestimavit Aegypti thesauris opprobrium Christi. Et quis sapientior quam Daniel?
PL 14, 283B実際、アベルは義人であり、アブラハムはきわめて勇敢で忍耐強く、預言者たちはきわめて思慮深かった。モーセはエジプト人のあらゆる知恵に通じていたが、キリストの辱めをエジプトの宝よりも大いなる誉れと考えた。ダニエルより知恵ある者がいようか。
Salomon quoque sapientiam poposcit, et meruit. Dictum est ergo de quatuor virtutum fluminibus, quorum potus est utilis. Et quia Phison aurum bonum terrae, et carbunculum, et lapidem prasinum habere dictus est, hoc quoque quale sit consideremus.
PL 14, 283Bソロモンもまた知恵を求め、それを得るに値した。以上、飲むことが有益な四つの徳の川について述べた。また、ピソンはその地の良い金と紅玉と緑玉を持つと言われているので、これがどのようなものかについても考えよう。
23. Videtur enim nobis tamquam aurum bonum Enos, qui prudenter Dei nomen scire desideravit. Enoch autem qui translatus est, et mortem non vidit, carbunculus quidam est lapis boni odoris, quem operibus suis sanctus Enoch Deo detulit, gratiam quamdam factis, et moribus spirans.
PL 14, 283C23. 我々には、神の名を知ることを思慮深く望んだエノスが、良い金のように見える。一方、移されて死を見なかったエノクは、ある良い香りの石すなわち紅玉であり、聖なるエノクが自らの業によって神にささげたものである。彼はその行いと振る舞いによって、ある恩寵を吹き出していた。
Noe vero tamquam prasinus lapis vitalem colorem praetulit. Siquidem diluvii tempore solus velut ad futurae constitutionis vitale semen in illa arca est reservatus.
PL 14, 283Cノアは緑玉のように、生命を帯びた色を示した。実際、洪水のとき、彼だけが、来たるべき世の成り立ちのための生命ある種子として、あの箱舟に保たれたのである。
Ergo bene paradisus qui pluribus fluminibus irrigatur, secundum Orientem est, non contra Orientem, hoc est, secumdum illum Orientem cui nomen est Oriens, id est secundum Christum, qui jubar quoddam aeternae lucis effudit, et est in Eden, hoc est, in voluptate.
PL 14, 283Cそれゆえ、多くの川に潤される楽園が「東の方」にあり、東に向かっているのではないのは適切である。すなわち、「東」という名のあの東の方に〔底本は secumdum。secundum と読む〕——つまりキリストに従ってであり、キリストは永遠の光の輝きを注ぎ出した——そしてエデン、すなわち快楽のうちにある。
Caput IV
第IV章PL 14, 283DVirum in paradiso non factum, sed positum: at in eo factam mulierem, per quam ille fuit deceptus. Tum quid sit operari, et custodire? 24. Et apprehendit Deus hominem quem fecit, et posuit eum in paradiso operari, et custodire. Vides quoniam qui erat, apprehenditur.
PL 14, 283D男は楽園で造られたのではなく置かれたこと。しかし女はそこで造られ、その女によって男は欺かれたこと。次に、耕すこと、守ることとは何か。――24. 「そして神は、自ら造った人を取り、これを楽園に置いて、耕させ、守らせた」。すでにいた者が取られるのだと、あなたは見る。
Erat autem in terra plasmationis suae. Apprehendit ergo eum virtus Dei inspirans processus et incrementa virtutis: denique in paradiso eum collocavit; ut scias apprehensum quasi afflatum divina esse virtute.
PL 14, 284A彼は自らが形づくられた地にいた。それゆえ、徳の進歩と増進を吹き込む神の力が彼を取ったのであり、そののち楽園に彼を置いた。取られたということが、いわば神の力によって息吹を与えられたことだと、あなたが知るためである。
Quo loci illud adverte, (Dist. 40, c. Illud autem) quia extra paradisum vir factus est, et mulier intra paradisum, ut advertas quod non loci, non generis nobilitate, sed virtute unusquisque gratiam sibi comparat.
PL 14, 284Aこの点で次のことに注意せよ(『教令集』第1部第40区分「Illud autem」法文)〔ミーニュが本文に刷った教会法(グラティアヌス『教令集』)の箇所の引照〕。男は楽園の外で造られ、女は楽園の内で造られた。これは、場所や生まれの高貴さによってではなく、徳によって各人が恩寵を自分に得るのだと、あなたが気づくためである。
Denique extra paradisum factus, hoc est, in inforiore loco, vir melior invenitur; et illa quae in meliore loco hoc est, in paradiso facta est, inferior reperitur. Mulier enim prior decepta est, et virum ipsa decepit.
PL 14, 284A実際、楽園の外、すなわちより低い場所〔底本は inforiore。inferiore と読む〕に造られた男のほうが優れていることが分かり、より良い場所、すなわち楽園で造られた女のほうが劣っていることが分かる。女が先に欺かれ、自ら男を欺いたのである。
Unde apostolus Petrus subjectas fortiori vasi mulieres sanctas viris suis velut dominis obedire memoravit (I Pet. III, 1) . Et Paulus ait: Quia Adam non est seductus: mulier autem seducta in praevaricatione fuit (I Tim. II, 14) .
PL 14, 284Aそれゆえ使徒ペトロは、聖なる女たちは、より強い器に服する者として、夫たちに、主人に対するように従うと述べた(一ペトロ3:1)。またパウロは言う、「アダムは惑わされなかったが、女は惑わされて背反に陥った」(一テモテ2:14)。
Et inde contuendum quia nemo debet sibi facile praesumere. Nam ecce illa quae in adjumentum facta est viro, praesidio virili indiget; quia vir caput est mulieris: ille autem qui adjumentum uxoris habiturum se esse credebat, lapsus est per uxorem.
PL 14, 284Bここからも、誰も安易に自分を過信してはならないと見て取るべきである。見よ、夫の助けとして造られた女が、男の庇護を必要とする。夫は女の頭だからである。ところが、妻の助けを得るだろうと信じていた男は、妻によって倒れた。
Unde nemo debet facile alteri se credere, nisi cujus virtutem probarit, nec arrogare sibi qui se pro auxilio putarit adscitum: sed magis si invenerit fortiorem cui se putabat esse praesidio, ab ipso gratiam mutuetur, sicut et viros mulieribus honorem impertire apostolus Petrus praecipit dicens: Viri similiter cohabitantes secundum scientiam tamquam infirmiori vasi muliebri impartientes honorem, tamquam cohaeredi gratiae vitae; ut ne impediantur orationes vestrae (I Pet. III, 7) .
PL 14, 284Bだから誰も、その力量を確かめた相手でなければ、安易に他人に身を委ねてはならない。また、自分は助けとして迎えられたと考える者は、思い上がってもならない。むしろ、自分が守り手だと思っていた相手が自分より強いと分かったなら、その相手から恩寵を借り受けるべきである。使徒ペトロも、夫たちが女たちに誉れを分け与えるよう命じている。「夫たちも同様に、知識に従って共に住み、より弱い器である女に誉れを分かち与えよ。命の恩寵を共に受け継ぐ者として。汝らの祈りが妨げられないためである」(一ペトロ3:7)。
25. Ergo positus est in paradiso vir, facta est in paradiso mulier. Sed etiam tunc priusquam a serpente mulier deciperetur, habuit viri gratiam, quoniam de viro sumpta est: licet hoc sacramentum magnum sit, sicut Apostolus dixit (Ephes. V, 32) .
PL 14, 284C25. それゆえ男は楽園に置かれ、女は楽園で造られた。しかし、女が蛇に欺かれるより前のその時にも、女は男の恩寵をもっていた。男から取られたからである。もっとも、これは大いなる秘義である、と使徒が述べたとおりである(エフェソ5:32)。
Et ideo causam vitae ex eo traxit. Ideoque de viro tantum Scriptura dixit, quia posuit eum in paradiso operari et custodire. Non idem est operari et custodire.
PL 14, 284Cそれゆえ女は命の原因を男から引き出した。それゆえ聖書は、男についてだけ、神が彼を楽園に置いて耕させ、守らせたと語ったのである。耕すことと守ることは同じではない。
In opere enim quidam virtutis processus est, in custodia quaedam consummatio operis deprehenditur; eo quod quasi consummata custodiat. Haec duo ab homine requiruntur, ut et operibus nova quaerat, et parta custodiat, quod est generale.
PL 14, 284C働きには徳の一種の進歩があり、守りには働きの完成が見いだされる。守る者は、いわば完成されたものを守るからである。人にはこの二つが求められる。新しいものを働きによって求め、得たものを守ること、これが一般的な定めである。
Philon autem, quoniam spiritalia Judaico non capiebat affectu, intra moralia se tenuit, ut dice et haec duo quaeri, opera in agro, custodiam domus.
PL 14, 284Cフィロンは、ユダヤ的な心情では霊的なことを捉えられなかったので、道徳的な事柄の内にとどまり、この二つ、すなわち畑での働きと家の守りが求められていると言った〔底本は活字が欠けて dice et のように見える。diceret と読む〕。
Et quamvis paradisus operibus, inquit, ruralibus non egeret; tamen quia primus homo lex posteritatis futurus erat, ideo legitimi etiam in paradiso speciem suscepit laboris, ut nos ad operationem et custodiam debiti officii, et haereditariae successionis munus astringeret.
PL 14, 284Dたとえ楽園が農事の働きを必要としなかったとしても、と彼は言う。それでも最初の人は後の世代の法となるはずであったから、楽園にあっても、正当な労働の姿を引き受けた。それは、我々を、務めとして負うべき働きと守りへ、また相続による継承の務めへと縛るためである。
Haec duo ergo a te exiguntur sive moraliter, sive spiritaliter. Quod etiam psalmus te propheticus docet, quia scriptum est: Nisi Dominus aedificaverit domum; in vanum laboraverunt qui aedificant eam.
PL 14, 284Dそれゆえ、この二つは、道徳的にも霊的にも、あなたに求められている。預言者の詩篇もこのことをあなたに教えている。書かれているからである、「主が家を建てるのでなければ、それを建てる者は空しく労した」。
Nisi Dominus custodierit civitatem, in vanum vigilant qui custodiunt eam. (Ps. CXXVI, 1.) Vides illos laborare qui in operis sunt aedificationisque processu; istos vero vigilare qui jam custodiam perfecti operis receperunt.
PL 14, 285A「主が都を守るのでなければ、それを守る者は空しく見張る」(詩篇126:1)。あなたは、働きと建築の進行にある者たちが労しているのを見、一方で、完成した働きの守りをすでに受けた者たちが見張っているのを見る。
Unde et Dominus Apostolis quasi jam perfectioribus: Vigilate, inquit, et orate, ne intretis in tentationem (Matth. XXVI, 41) ; docens perfectae naturae munus, et plenae virtutis gratiam esse servandam, nec quemquam etiam perfectiorem nisi vigilaverit, sui debere esse securum.
PL 14, 285Aそれゆえ主も、すでにより完全な者である使徒たちに、「目を覚まして祈れ、誘惑に陥らないように」(マタイ26:41)と言い、完全な本性の務めと満ちた徳の恩寵は守られねばならず、より完全な者でさえ、目を覚ましていなければ、自分について安心してはならないと教えた。
Caput V
第V章PL 14, 285AExaminatur praeceptum de non edendo de ligno scientiae boni et mali, et circa id emergentes difficultates dissolvuntur.
PL 14, 285A善悪の知識の木から食べるなという命令が検討され、それをめぐって生じる難点が解かれる。
26. Et praecepit Dominus Deus Adae dicens: Ex omni ligno quod est in paradiso ad escam, edes: de ligno autem quod est scientiae boni et mali non edetis. Qua die autem manducaveritis ex eo morte moriemini (Gen., II, 16 et 17) .
PL 14, 285B26. 「そして主なる神はアダムに命じて言った、『楽園にある、食べるためのすべての木から、汝は食べてよい。だが善悪の知識の木からは、汝らは食べてはならない。それから食べる日には、汝らは死によって死ぬ』」(創世記2:16-17)。
Qua ratione, ubi praecepit ex omni ligno edendum, singulariter dixerit, Edes: ubi autem de ligno scientiae boni et mali pluraliter, Non edetis, dixerit, non otiosa quaestio. Verum si diligenter intendas, Scripturarum auctoritate absolvi potest.
PL 14, 285Bあらゆる木から食べるよう命じた箇所では単数で「汝は食べてよい」と言い、善悪の知識の木については複数で「汝らは食べてはならない」と言ったのはなぜか、これは無用でない問いである。だが、あなたが注意深く考えるなら、聖典の権威によって解決できる。
Quod enim bonum, hoc est faciendum: quod autem bonum et faciendum, consonans et adhaerens: quod vero turpe, hoc dissonans, incompositum, atque discretum est. Et ideo Dominus unitatem semper intendens, secundum unitatem praecepit.
PL 14, 285B善であるものはなされるべきであり、善でありなされるべきものは、調和し、結びついている。一方、恥ずべきものは、不調和で、秩序を欠き、分かたれている。それゆえ主は、常に一性を目指して、一性に従って命じた。
Denique unitatem operatur, qui fecit utraque unum. Nec solum utraque, sed etiam omnes unum. Omnes enim unum corpus, et unum spiritum esse nos jussit.
PL 14, 285C実際、主は一性を働かせ、二つのものを一つにした。二つのものだけでなく、すべての者をも一つにした。我々が皆、一つの体、一つの霊であるようにと、主は命じたからである。
Per omnia autem primogenitus, cum sit in unitate cum Patre, conjunctissimus Patri semper est: quia Verbum erat apud Deum. Denique ait: Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 30) ; ut unitatem sibi majestatis et divinitatis cum Patre esse monstraret.
PL 14, 285C万物において長子である者は、父との一性のうちにあるから、常に父に最も固く結ばれている。言葉は神とともにあったからである。それゆえ彼は言う、「私と父は一つである」(ヨハネ10:30)。父とのあいだに威厳と神性の一性があることを示すためである。
Sed et nos unum esse praecepit, et suae naturae unitatisque similitudinem in nos gratiae adoptione transfudit dicens: Pater sicut ego et tu unum sumus, ita et isti nobis unum sint (Joan. XVII, 22) . Ergo ubi bonum praecipit, tamquam ad unum praecipit dicens, Edes.
PL 14, 285Cしかし彼は我々も一つであるように命じ、自らの本性と一性の似姿を、恩寵による養子縁組によって我々に注ぎ入れて、言った、「父よ、私と汝が一つであるように、この者たちも我々において一つであるように」(ヨハネ17:22)。それゆえ善を命じるときは、一人に向けて命じるように「汝は食べてよい」と言って命じるのである。
Unitas enim praevaricari non potest. Ubi vero de ligno scientiae boni et mali, dicit non esse gustandum, quasi ad plures dicit, Non edetis. Quod enim prohibitorium est, tamquam pluribus imperatur.
PL 14, 285C一性は背くことができないからである。しかし善悪の知識の木については、食べてはならないと言うときは、複数の者に向けて言うように、「汝らは食べてはならない」と言う。禁止にかかわることは、複数の者に命じられるからである。
Ego tamen aliud puto, et quid futurum sit, in ipso jam Dei sermone reperio. De omni ligno gustandum Adae soli praecepit, quem servaturum sciebat: de ligno autem scientiae boni et mali non esse gustandum, jam non singulariter, sed pluraliter dicit.
PL 14, 285Dしかし私は別の考えをもつ。やがて起こることを、すでに神の言葉そのものの中に見いだす。あらゆる木から食べてよいと、神はアダムひとりに命じた。アダムが守ることを神は知っていたからである。だが善悪の知識の木については食べてはならないと、もはや単数ではなく複数で言う。
Sciebat enim praevaricaturam mulierem, et ideo per pluralitatem ostendit non servaturos, quia plurium discreta sententia est. 27. Et quantum ad Septuaginta virorum sententiam spectat, solutum est quod movebat.
PL 14, 286A神は、女が背くことを知っていたので、複数形によって、彼らが守らないことを示したのである。複数の者の意見は分かれているからである。27. 七十人訳の七十人の判断に関する限り、問題とされていたことは解かれた。
Sed quia Symmachus utrumque singulariter dixit, intelligimus id secutum, quia in lege quoque cum populum alloquitur Deus, singulariter loquitur, sicut habes: Audi, Israel, Dominus Deus tuus, Deus unus est (Deut. VI, 4) ; et, Diliges dominum Deum tuum (Ibid. 6) .
PL 14, 286Aしかしシュンマコスは両方を単数で言ったので、我々は、彼がその用法に従ったのだと解する。律法においても、神が民に語りかけるとき単数で語るからである。あなたが読むとおりである、「聞け、イスラエルよ、汝の主なる神は唯一の神である」(申命記6:4)、また「汝は汝の主なる神を愛せよ」(申命記6:6)〔引照は底本のまま。この句は申命記6:5に当たる〕。
Nec mihi praejudicat Symmachi interpretatio, qui unitatem Patris et Filii videre non potuit; etsi aliquoties in sermone et Aquila et ipse confessi sint.
PL 14, 286Aシュンマコスの翻訳は、私の議論をあらかじめ決めてしまうものではない。彼は父と子の一性を見ることができなかった。もっとも、アキュラも彼自身も、言葉の上でときにそれを告白してはいるが。
Nec quisquam de eo quod praevaricaturum populum divina mandata singulariter alloquitur, putet superiori nostro obvium esse sermoni; quia populus Judaeorum etiam singulariter data praescripta violavit.
PL 14, 286Aまた、背くことになる民に神の命令が単数で語りかけられているからといって、誰も、それが我々の先の議論に反すると考えてはならない。ユダヤの民は、単数で与えられた定めさえも破ったからである。
Lex enim spiritualis est: et ideo alterum in sermone, alterum in praedestinatione, divino populum Deus alloquebatur oraculo. Denique ait: Non coques agnum in lacte matris suae (Exod. XXXIV, 26) .
PL 14, 286B律法は霊的だからである。それゆえ神は、一方は言葉において、もう一方は予定において、神的な託宣によって民に語りかけた。実際、神は言う、「汝は子羊をその母の乳で煮てはならない」(出エジプト記34:26)。
28. Facilis abhinc praeceptorum coelestium series videretur; nisi quaestionem plurimi commoverent, quibus responderi oportet a nobis; ne simplices mentes malitiosa interpretatione traducant.
PL 14, 286B28. これ以降、天の命令の連なりは容易に見えるだろう。だが、多くの人々が問いを持ち出しており、それに我々は答えねばならない。彼らが悪意ある解釈で素朴な心を誤って導くことのないようにするためである。
Plerique enim, quorum auctor Apelles, sicut habes in trigesimo et octavo tomo ejus, has quaestiones proponunt: Quomodo lignum vitae plus operari videtur ad vitam, quam insufflatio Dei?
PL 14, 286B実際、多くの人々、その創始者はアペレスであるが、その者たちは、あなたが彼の第38巻に読むとおり、次のような問いを提起する。命の木は、神の息の吹き込みよりも命のためにより多く働くように見えるが、それはどうしてか。
Deinde si hominem non perfectum fecit Deus; unusquisque autem per industriam propriam perfectionem sibi virtutis adsciscit: nonne videtur plus sibi homo acquirere, quam ei Deus contulit?
PL 14, 286B次に、神は人を完全には造らなかったのに、各人は自らの努力によって徳の完成を身に得るのだとすれば、人は神が与えたものより多くを自分で獲得することになるように見えないか。
Tertium objiciunt: Et si homo non gustaverat mortem, utique quam non gustaverat, scire non poterat. Ergo si non gustaverat, nesciebat; si nesciebat timere non poterat. Frustra igitur Deus mortem pro terrore objecit, quam homines non timebant.
PL 14, 286C第三に彼らは反論する。もし人が死を味わっていなかったのなら、味わっていなかったものを知ることはできなかったはずである。ゆえに味わっていなかったなら知らなかったのであり、知らなかったなら恐れることもできなかった。したがって神が死を脅しとして突きつけたのは無駄であった。人々は死を恐れていなかったのだから。
29. Discamus igitur quod ibi lignum vitae ubi etiam lignum scientiae boni et mali produxerit Deus. Habes enim quia produxit lignum vitae ἐν μέσῳ τοῦ παραδείσου, hoc est, in medio paradisi. Apud nos enim ἐν μέσῳ intelligitur, quod in medio produxerit.
PL 14, 286C29. それゆえ、命の木が、神が善悪の知識の木をも生え出させたまさにその場所にあったことを、我々は学ぼう。あなたは、神が命の木を「エン・メソー・トゥー・パラデイソウ(楽園の中に)」〔ギリシア語〕、すなわち楽園の中央に生え出させたと読んでいる。我々のもとでは、エン・メソー(中に)は、中央に生え出させたという意味に理解されるからである。
Ergo in medio paradiso et vita erat, et causa mortis. Intellige quia non homo fecit vitam, sed vel operando, vel custodiendo mandata Dei potuit invenire. Erat autem vita, sicut Apostolus dixit, abscondita cum Christo in Deo (Colos. III, 3) .
PL 14, 286Cそれゆえ楽園の中央には、命も、死の原因もともにあった。理解せよ、人が命をつくったのではなく、神の命令を行うことによって、あるいは守ることによって、それを見いだしえたのである。そして命とは、使徒が言ったように、キリストとともに神のうちに隠されたものであった(コロサイ3:3)。
Homo ergo sive in umbra vitae erat propter vitam futuram, quia umbra est haec quae nunc nostra est vita in terra, sive in quodam pignore vitae erat, quia habebat insufflationem Dei.
PL 14, 286Dそれゆえ人は、来たるべき命のために命の影の中にいたか——いま地上にある我々のこの命は影だからである——あるいは、神の息の吹き込みを持っていたのだから、命の保証のようなものの中にいたか、そのいずれかである。
Habebat ergo pignus immortalitatis: sed in umbra vitae positus absconditam vitam cum Christo in Deo vulgari quodam tactu et aspectu videre et capere non poterat.
PL 14, 287Aそれゆえ彼は不死の保証を持っていた。しかし命の影の中に置かれていたので、キリストとともに神のうちに隠された命を、通常の触れ方や見方では見ることも捉えることもできなかった。
Et si nondum peccator, non tamen incorruptae, inviolabilisque naturae; ut pote qui postea peccato lapsus est, nequaquam autem adhuc peccator. Denique in umbra vitae erat: qui autem peccatores sunt, in umbra mortis sunt.
PL 14, 287Aまだ罪人ではなかったとはいえ、朽ちず不可侵の本性をもっていたわけではない。のちに罪によって堕ちた者であり、しかしその時点ではまだ決して罪人ではなかったからである。つまり彼は命の影の中にいた。罪人である者たちは、死の影の中にいる。
Peccatorum enim populus, sicut Esaias docet (Esai. IX, 2) , sedebat in umbra mortis, cui lux orta per Dei gratiam, non per sua virtutis est meritum. Ergo inter insufflationem Dei, et escam ligni vitae nulla discretio.
PL 14, 287A罪人の民は、イザヤが教えるとおり(イザヤ9:2)、死の影の中に座っていたが、その民に光が昇ったのは、神の恩寵によるのであって、自らの徳〔底本は sua virtutis。suae virtutis と読む〕の功績によるのではない。それゆえ神の息の吹き込みと、命の木の食物との間に、区別はない。
Nec hominem quis potest dicere plus sibi posse acquirere, quam divina ei largitate collatum est. Utinam acceptum tenere possemus. Labor etenim noster eo proficit, ut quae tributa sunt, resumamus.
PL 14, 287Aまた、人が神の寛大な賜物によって与えられたもの以上のものを自分で獲得できると、誰も言うことはできない。受けたものを保持できればよいのだが。我々の労苦は、与えられたものを取り戻すことにしか進まないのである。
Tertium illud quod propositum est, quia qui mortem non gustaverat, mortem timere non poterat, facile ex communis naturae usu absolutionem habet. Est enim natura insitum omnibus animantibus, ut etiam quae nondum sibi nocere experta sunt, quasi noxia reformident.
PL 14, 287B第三に提起されたこと、すなわち死を味わっていない者は死を恐れることができなかったという点は、共通の本性の働きから容易に解決される。あらゆる動物には、まだ自分に害をなした経験のないものさえ有害なものとして恐れるということが、本性に植えつけられているからである。
Unde enim columbae in ipso sui ortu visi terror accipitris? Unde lupi ovibus formidabiles, pullis milvi?
PL 14, 287Bハトが、生まれたそのときからタカを見て恐れを抱くのは、どこから来るのか〔ミーニュは visi terror accipitris と刷り、語形が崩れている。ミーニュの脚注は写本の読みとして viso terrentur accipitre(タカを見て恐れる)、visu、viso terrorem accipiunt(見て恐れを抱く)などを挙げ、ほかの写本はほとんど損なわれているとする。脚注の読みに拠って訳した〕。羊にとってオオカミが恐ろしく、ひな鳥にとってトビが恐ろしいのは、どこから来るのか。
Quod si in iis quae irrationabilia sunt animantia, quidam de adverso genere animantium naturalis est terror, ut etiam irrationabilia sensum fugiendae mortis accipiant: quanto magis in primo homine rationis utique plenissimo, naturalis quaedam opinio mortis debuit esse vitandae.
PL 14, 287Bもし理性を欠く動物のうちに、敵対する種の動物に対するある種の自然な恐怖があり、理性を欠く動物でさえ死を避けるべきだという感覚を受けているのなら、理性に最も満ちていた最初の人には、避けるべき死についてのある自然な考えがなおさらあったはずである。
Caput VI
第VI章PL 14, 287BAlias plures dubitationes circa praeceptum Adae datum, et Evae praevaricationem excitatas diluit. 30. Rursus faciuntalias quaestiones hoc modo: Non semper (XI, q. 1, c. Non semper) malum est non obedire praecepto.
PL 14, 287Bアダムに与えられた命令と、エバの背反をめぐって引き起こされた、ほかの多くの疑問を解く。――30. さらに彼らは、このようにして別の問い〔底本は faciuntalias。faciunt alias と読む〕を立てる。命令に従わないことは、つねに(『教令集』第2部第11事例第1問題「Non semper」法文)〔ミーニュが本文に刷った教会法(グラティアヌス『教令集』)の箇所の引照〕悪いこととは限らない。
Si enim bonum est praeceptum, honesta est obeditio: quod si improbum praeceptum, non obedire utile. Ergo non semper malum est non obedire praecepto: sed bono praecepto non obedire improbum est.
PL 14, 287B命令が善いものなら、従うことは立派であり、命令が邪悪なものなら、従わないことが有益である。それゆえ、命令に従わないことが常に悪いわけではなく、善い命令に従わないことが邪悪なのである。
Bonum autem est operatorium cognitionis boni et mali lignum; quandoquidem Deus et bonum et malum novit. Denique ait: Ecce Adam factus est tamquam unus nostrum (Gen. III, 22) .
PL 14, 287Bところが、善悪の認識を働かせる木は善いものである。神は善も悪も知っているからである。実際、神は言う、「見よ、アダムは我々のうちの一人のようになった」(創世記3:22)。
Si igitur bonum est scientiam habere boni et mali, bona autem est quam etiam Deus habet, videtur qui interdicit eam hominibus, non recte interdicere; idque proponunt.
PL 14, 287Bそれゆえ、善悪の知識をもつことが善いことであり、その知識は神もまたもつところの善いものであるなら、それを人間に禁じる者は、正しく禁じていないように見える。彼らはそう主張する。
Sed si intelligant quid sit cognoscere, quam vim habeat hoc verbum: si sic intelligant quemadmodum oportet, cognovit enim Dominus qui sunt ipsius (II Tim. II, 19) ; cognovit utique eos qui unum ex pluribus facti sunt, in quibus inhabitat, et in quibus perambulat.
PL 14, 287Dしかし彼らが、「知る」とは何か、この語がどんな力をもつのかを理解するなら、そして然るべきしかたで理解するなら〔その疑問は解ける〕。「主は自分のものである者たちを知っている」(二テモテ2:19)のであり、すなわち、多くの者から一つとなった者たち、その中に住み、その中を歩む者たちを知っているのである〔底本の文は帰結を欠くらしい。「…理解するなら〔その疑問は解ける〕」と補って取った〕。
Cognoscere utique non in sola et perfunctoria scientia est, sed in eorum operatione quae oporteat fieri. Oportuit autem hominem obedire mandato, non obediendo autem praevaricatus est. Igitur qui non obedivit, erravit, quia praevaricatio peccatum est.
PL 14, 287D知るとは、ただ表面的な知識にあるのではなく、なすべきことを行うことにある。ところで、人は命令に従うべきであったのに、従わないことによって背いた。ゆえに従わなかった者は誤ったのであり、背反は罪だからである。
Verumetiam si extenuare velint vim cognitionis, ut perfunctoriam scientiam boni et mali interdictam putent, in eo quoque praevaricationis culpa est non obeditum esse mandato; quia etiam tumultuariam scientiam boni et mali Dominus Deus putavit inhibendam.
PL 14, 288Aしかも、もし彼らが認識の力を弱めて、禁じられたのは善悪の表面的な知識であると考えようとするにしても、そこにもまた、命令に従わなかったという背反の咎がある。主なる神は、善悪の雑然とした知識でさえ禁じるべきだと考えたからである。
31. Alia quaestio: Qui non cognoscit bonum et malum, nihil a parvulo distat. Parvuli autem apud justum judicem nulla est culpa.
PL 14, 288A31. 別の問い。善悪を知らない者は、幼な子と変わらない。ところが幼な子には、義なる裁き手のもとで、何の咎もない。
Justus autem operator mundi numquam parvulum vocasset in culpam, propter quod non cognoverat bonum et malum; quia parvulus sine ullo est crimine praevaricationis et culpae.
PL 14, 288Aところで、世界の義なる造り手が、善悪を知らなかったという理由で幼な子を咎に召すことは決してなかったはずである。幼な子には背反の罪状も咎も全くないからである。
Verum cum in superioribus dixerimus duplicem esse intellectum scientiae boni et mali, si perfunctoriam scientiam accipimus, utique falsum est quod nihil distet a parvulo, qui non cognovit bonum et malum.
PL 14, 288Bしかし我々は先に、善悪の知識には二つの解し方があると述べた。もし表面的な知識を取るなら、善悪を知らなかった者が幼な子と変わらないというのは、まったく偽りである。
Si autem falsum est quod nihil distet a parvulo; ergo non parvulus Adam. Si non parvulus, ascribitur utique ei quasi non parvulo peccatum. Si peccatum ascribitur, sequitur poena peccatum; quia dignus invenitur poena, qui peccatum vitare non procuravit.
PL 14, 288Bだが、幼な子と変わらないというのが偽りなら、アダムは幼な子ではなかった。幼な子でないなら、幼な子でない者として彼に罪が帰される。罪が帰されるなら、刑罰が罪に続く。罪を避けようと努めなかった者は、刑罰に値すると認められるからである。
Potest etiam fieri, ut etiam qui scientiam non habet boni et mali (Esa. VII, 16) , parvulus non sit; quoniam priusquam scivit puer bonum et malum, non credidit malitiae.
PL 14, 288B善悪の知識をもたない者でさえ(イザヤ7:16)、幼な子でない場合もありうる。「子どもは善悪を知る前に、悪意を信じなかった」からである。
Et iterum habes: Quia priusquam sciat puer vocare patrem et matrem, accipiet virtutem Damasci, et spolia Samariae (Esa., VIII, 4) .
PL 14, 288Bまた、あなたは読む、「子どもが父、母と呼ぶことを知る前に、ダマスコの力とサマリアの戦利品を受ける」(イザヤ8:4)。
Perfectus ergo qui operatur bonum, etiam si boni et mali scientiam non adeptus sit, ut multi priusquam sciant legem, ipsi sibi lex sunt. Quod Apostolus priusquam diceret: Non concupisces (Rom. II, 14) , malum esse concupiscentiam nesciebat.
PL 14, 288Cそれゆえ、善を行う者は、善悪の知識を得ていなくとも、完全である。多くの者が、律法を知る前に、自分自身にとって律法であるのと同じである。使徒は、「汝は欲望を抱くな」と言う前には(ローマ2:14)、欲望が悪であることを知らなかった。
Denique ipse ait: Peccatum non cognovi nisi per legem. Nam concupiscentiam nesciebam, nisi lex diceret: Non concupisces (Rom. VII, 7) .
PL 14, 288C実際、彼自身が言う、「私は律法によらなければ罪を知らなかった。私は欲望を知らなかった、律法が『汝は欲望を抱くな』と言わなければ」(ローマ7:7)。
Ad quam partem etiam puer potest esse perfectus jure naturae, priusquam sciat concupiscentiam crimen esse, vel concupiscentiae crimen admittat. Ergo secundum perfunctoriam scientiam noluit Deus hominem scire quod malum est, ne quasi imperfectus vitare non posset.
PL 14, 288Cこの点については、子どもも、欲望が罪として問われるものだと知る前、あるいは欲望の罪を犯す前には、自然の理によって完全でありうる。それゆえ、表面的な知識に従えば、神は人が悪であるものを知ることを望まなかった。不完全な者として避けることができなくなるのを防ぐためである。
Non obediendo autem mandato incurrimus in culpam: ergo culpam fatemur. Rursus autem si altam et profundam scientiam dicimus boni et mali, quae quidem profunda scientia perfectum facit; non statim autem parvulus qui ad altam et profundam scientiam pervenire non potuit, recte sicut non parvulus condemnatur.
PL 14, 288D命令に従わないことによって我々は咎に陥る。ゆえに我々は咎を認める。また一方、善悪の知識を、深く高い知識と言うなら、この深い知識は人を完全にするものである。しかし、高く深い知識に達しえなかった幼な子が、幼な子でない者のように直ちに正当に断罪されるわけではない。
32. Iterum quaestiones serunt: Qui nescit, inquiunt, bonum et malum, ne ipsum quidem novit esse malum non servare mandatum, nec ipsum bonum novit, quod est obedire mandato. Et ideo quia non noverat, venia, inquiunt, dignus fuit qui non obedivit, non condemnatione.
PL 14, 288D32. 彼らはまた問いを播く。「善悪を知らない者は、命令を守らないことが悪であることさえ知らず、命令に従うことが善であることも知らない。それゆえ、知らなかったのだから、従わなかった者は断罪ではなく赦しに値した」と彼らは言う。
Quae quidem quaestio de his absolutionem habet, quae ante memoravimus. Considerare enim potuit homo ex iis quae Deus ante ei contulerat, quod insufflationem Dei accepit, quod erat in paradiso voluptatis locatus, summam auctori obedientiam deferendam.
PL 14, 289Aこの問いは、先に述べたことによって解決される。人は、神がそれまでに自分に与えていたもの、すなわち神の息の吹き込みを受けたこと、快楽の楽園に置かれたことから、創造者に最高の従順を捧げねばならないと考えることができたからである。
Et ideo si vim nesciebat boni et mali; tamen quia tantorum auctor dixerat de ligno scientiae boni et mali non esse gustandum, fidem praeceptori servare debuerat. Non enim ab eo peritia, sed fides exigebatur.
PL 14, 289Aそれゆえ、たとえ善悪の力を知らなかったとしても、これほどのものの創造者が、善悪の知識の木からは食べてはならないと言った以上、命じた者に対する信仰を守るべきであった。求められていたのは熟達ではなく、信仰だったからである。
Intelligebat utique Deum omnibus praeeminere, ideoque personam jubentis spectare debuerat. Et si non intelligebat vim qualitatemque jussorum; sciebat tamen praeceptori deferendam esse reverentiam.
PL 14, 289A彼は、神があらゆるものに優越していることを確かに理解していたはずであり、それゆえ命じる者が誰であるかを見るべきであった。たとえ命じられたことの力と性質を理解していなかったとしても、命じた者に敬意を払うべきであることは知っていた。
Habebat in natura hanc opinionem; etsi non habebat judicium boni et mali. Denique et mulier serpenti dixit: Ex omni ligno paradisi manducabimus: de fructu autem ligni quod est in medio paradiso dixit Deus: Non manducabitis ex eo (Gen. III, 3) .
PL 14, 289B彼は本性のうちにこの考えを持っていた。善悪の判断は持っていなかったとしても。実際、女も蛇に言った、「我々は楽園のあらゆる木から食べる。だが楽園の真ん中にある木の実については、神が『汝らはそれから食べてはならない』と言った」(創世記3:3)。
Ita ergo sciebat obediendum esse mandato, ut diceret: Ex omni fructu manducabimus, quod Dominus imperaverat: de ligno autem quod est in medio paradiso, imperatum a Deo dicit non esse gustandum, ne morte morerentur.
PL 14, 289Bこのように彼女は、命令に従うべきことを知っていたので、「我々はすべての実から食べる」と言い、それは主が命じたことであり、また楽園の真ん中にある木については、死ぬことのないように、神によって食べてはならないと命じられたと言う。
Ergo quia scivit deferendum esse mandato, scivit utique malum esse praevaricari, et ideo juste praevaricata damnatur.
PL 14, 289Bそれゆえ彼女は命令に従うべきことを知っていたのだから、背くことが悪であることを確かに知っていた。したがって背いた彼女が断罪されるのは正しい。
33. Accipite aliud: Si assumptio de ligno scientiae boni et mali ita operatoria erat, ut bonum et malum agnosceretur; quod videtur Scriptura ostendere, dum dicit: Quia ubi manducaverunt ambo, aperti sunt oculi eorum, et cognoverunt quod nudi essent (Ibid. 6 et 7) ; hoc est, aperti sunt oculi cordis, et cognoverunt turpe esse nudos se degere: sine dubio ubi gustavit mulier de ligno scientiae boni et mali, peccavit et se peccasse cognovit.
PL 14, 289B33. 諸君、別の点を受け取れ。もし善悪の知識の木から取って食べることが、それによって善悪が認識されるほどに働くものであったなら——聖書は「二人が食べると、二人の目が開け、自分たちが裸であることを知った」(創世記3:6-7)と言って、そのことを示しているように見える。すなわち、心の目が開かれ、裸で過ごすことが恥ずべきことだと知ったのである——疑いなく、女は善悪の知識の木から味わったとき、罪を犯し、罪を犯したことを知った。
Quae igitur se peccasse cognoverat, vel virum ad peccati communionem invitare non debuit. Illiciendo autem virum, et dando ei quod ipsa gustaverat, non vitavit, sed iteravit peccatum.
PL 14, 289Cそれゆえ、罪を犯したと知っていた彼女は、せめて夫を罪の交わりに誘うべきではなかった。夫を誘い、自分が味わったものを彼に与えることで、彼女は罪を避けたのではなく、重ねたのである。
Nam utique si vere rationem spectes, eum quem diligebat, non trahere ad consortium poenae, sed magis ab eo quod cognoverat ipsa esse peccatum, vel inscientem revocare debuerat; quamvis videatur haec mulier sciens quod post culpam in paradiso esse non posset, metuisse ne sola de paradiso ejiceretur.
PL 14, 289C実際、もしあなたが真に理を見るなら、愛する者を刑罰の分かち合いへ引き込むのではなく、むしろ、自分が罪だと知ったことから、たとえ知らない者であっても引き戻すべきであった。もっとも、この女は、咎ののち自分が楽園にいられなくなることを知って、自分だけが楽園から追い出されることを恐れたように見える。
Denique absconderunt se ambo post culpam. Excludendam igitur se esse cognoscens, consortio viri quem diligebat, noluit defraudari. 34. Iterum accipe: Non cognitio mali malum est; sed cum actus implet malitiam.
PL 14, 289D実際、咎ののち二人とも身を隠した。追い出されるべきだと知っていた彼女は、愛する夫との交わりを奪われることを望まなかった。34. もう一度受け取れ。悪の認識が悪なのではなく、行為が悪意を満たすときに悪となる。
Non enim statim qui novit malum, quod malum est, facit: sed qui quod malum esse novit, operatur. Incentivum autem ad operandum quod malum est, aut iracundia, aut cupiditas esse consuevit.
PL 14, 289D悪を知る者が、直ちに悪であることを行うのではない。悪であると知っていることを行う者が、〔悪を〕行うのである。ところで悪を行う動機となるものは、怒りか、あるいは貪欲であるのが常である。
Nec statim necesse, ut habens scientiam mali faciat quod improbum novit, nisi aut iracundia aut cupiditate vincatur.
PL 14, 290A悪の知識をもつ者が、邪悪と知っていることを必ず直ちに行うわけではなく、怒りか貪欲に打ち負かされるのでなければそうはならない。
Unde quod diximus incentivum peccandi, vel ira, vel cupiditas est, vel plerumque formido, licet ex formidine oriatur cupiditas, dum unusquisque vult vitare quod metuit. Et ideo recte iracundiam et cupiditatem duorum reliquorum posuimus incentiva vitiorum.
PL 14, 290Aだから、我々が罪を犯す動機と言ったのは、怒りか貪欲か、あるいは多くの場合は恐れであるが、恐れからも貪欲が生じることがある。各人が恐れるものを避けようと望むからである。それゆえ我々は、怒りと貪欲を悪徳の動機として正しく置いたのである〔duorum reliquorum の係りは定かでない。恐れは貪欲から生じるので、残る二つ、すなわち怒りと貪欲を動機とした、と取った〕。
Consideremus igitur utrum Eva his ad vitium stimulis incitata sit. Sed neque irascebatur marito, neque cupiditate victa est: in secundo dumtaxat errat, ut edendum viro daret, quod jam ipsa gustaverat.
PL 14, 290Aではエバがこれらの刺激によって悪徳へ駆り立てられたかを考えよう。だが彼女は夫に腹を立てていたのでも、貪欲に打ち負かされたのでもない。誤りは第二の点においてのみである。すなわち、すでに自分が味わったものを、夫に食べるものとして与えたことである。
Primo fuerat cupiditas auctor erroris ut ipsa ederet, sequentisque fuit causa peccati. Quod enim jam gustaverat, desiderare non poterat: et gustando, mali fuerat scientiam consecuta.
PL 14, 290B最初は貪欲が、彼女自身が食べるという誤りの創始者となり、それが次の罪の原因となった。すでに味わったものを欲することはできなかったからである。そして味わうことによって、彼女は悪の知識を得ていた。
Malum igitur quod adverterat, in virum derivare non debuit, neque conjugem proprium praevaricatorem divini facere mandati. Sciens igitur prudensque peccavit, et sciens virum in suum traxit errorem.
PL 14, 290B彼女は、気づいた悪を夫に及ぼしてはならず、自分の夫を神の命令の背反者にしてはならなかった。それゆえ彼女は、知りつつ、分別をもって罪を犯し、知りつつ夫を自分の誤りへと引き込んだ。
Alioquin invenietur falsus esse de ligno scientiae boni et mali sermo, si etiam posteaquam de ea arbore manducavit, scientiam mali habere non potuit.
PL 14, 290Bさもなければ、善悪の知識の木についての言葉が偽りであることになる。もしその木から食べたのちでさえ、悪の知識をもつことができなかったのなら。
Quod si verus est sermo, cupiditatis utique causam habere non potuit: licet plerique sic excusandum putent, quod diligens virum ab eo timuerit separari, et hanc causam cupiditatis praetendant, quod esse voluerit cum marito.
PL 14, 290Bもしこの言葉が真であるなら、彼女には、貪欲という原因はありえなかった。もっとも、多くの人々は、夫を愛するがゆえに夫から引き離されることを恐れたのだとして、彼女を弁護すべきだと考え、夫と共にありたいと望んだことをこの貪欲の理由として挙げるが。
Caput VII
第VII章PL 14, 290CQuaeritur utrum a Deo, vel a ligno, vel demum aliunde mors homini acciderit; atque objectio multiplici responsione diluitur. 35. Iterum alia quaestio subrepit unde mors acciderit Adae, utrum a natura ligni ejusmodi, an vero a Deo.
PL 14, 290C死は神から、あるいは木から、あるいは結局のところほかの何かから人に生じたのかが問われる。また異論は、多面的な答えによって解かれる。35. 再び別の問いが忍び寄る。アダムの死は何から生じたのか、そのような木の本性からか、それとも神からか。
Si naturae ligni hoc ascribimus, videtur ligni hujus fructus vivificandi insufflationi Dei praestare; siquidem quem vivificaverat insufflatio, fructus hujus ligni traxit ad mortem.
PL 14, 290Cもしこれを木の本性に帰すなら、この木の実は、神の息の吹き込みが生かす働きにまさるように見える。息の吹き込みが生かした者を、この木の実は死へと引いたからである。
Aut si Deum operatorem mortis esse memoramus, dicunt quod gemina eum opinione accusemus: quod aut ita immitis, ut noluerit ignoscere, cum posset; aut si ignoscere non potuerit, videatur infirmus. Videamus igitur quomodo diluendum sit.
PL 14, 290Cあるいは、神が死を造り出す者だと述べるなら、彼らは、我々が二重の見方で神を責めていると言う。すなわち、神は、赦すことができたのに赦そうとしなかったほど無慈悲であるか、赦すことができなかったのなら無力に見えるか、そのどちらかだというのである。それゆえ、どのように解くべきかを見よう。
Nisi fallor, mortis causa inobedientia fuit; et ideo homo ipse sibi mortis est causa, non habens Deum suae mortis auctorem.
PL 14, 290Dもし私に誤りがなければ、死の原因は不従順であった。したがって人間自身が自分の死の原因であって、神が自分の死を引き起こした者なのではない。
Neque enim si medicus praescripsit aegrotanti a quibus videatur cavendum, atque ille ab interdictis non putaverit abstinendum, causa ei mortis est medicus: sed utique ipse sibi reus mortis est propriae.
PL 14, 290Dというのも、医者が病人に、何を避けるべきと見えるかを指示し、病人が禁じられたものを慎むべきだと考えなかった場合、その人の死の原因は医者ではなく、むしろその人自身が自分の死に責めを負うからである。
Itaque Deus quasi bonus medicus prohibuit, ne Adam nocitura gustaret. 36. Iterum accipe: Scire bonum melius est, quam nescire; et ei qui bonum sciat, pulchrum est scire quod malum est, ut sciat cavere quod malum est, et ut prudens subeat custodiae cautionem.
PL 14, 290Dこうして神は、善い医者のように、アダムが害になるものを味わわないよう禁じた。36. もう一つ聞け。善を知ることは知らないことよりまさる。善を知る者にとって、悪とは何かを知ることは美しい。悪を避けることを知り、思慮ある者として用心という守りに入るためである。
Rursus autem non satis est hoc solum scire quod malum est; ne cum malum scias, scientia boni incipias defraudari. Pulchrius est igitur ut utrumque norimus; ut et quia scimus bonum, fugiamus quod malum est; et ex eo quod cognoscimus malum, boni gratiam praeferamus.
PL 14, 291Aしかし他方で、悪とは何かをそれだけ知るのでは足りない。悪を知りながら、善の知識を欠くようになるといけないからである。ゆえに、両方を知るのがいっそう美しい。善を知るからこそ悪を避け、悪を知ることからも善の好ましさをいっそう重んじるためである。
Sed ita debes utrumque scire, ut et profunde noveris, et quod noveris exsequaris, actusque scientiae congruat. Alioquin tolerabiliorem Scriptura indicat eum (Luc. XII, 47) , qui utrumque nesciat, quam qui perfunctorie utrumque cognovit.
PL 14, 291Aだが、あなたは両方を、深く知るように、知ったことを実行するように、そして行いが知識に合致するように知らねばならない。さもなければ聖書は、両方を知らない者(ルカ12:47)のほうが、両方を上辺だけ知った者よりも耐えやすいと示している。
Gravat enim scire, quod vel exsequi vel vitare non possis: gravat scire sine usu atque opere cognitionis profundae.
PL 14, 291A実行も回避もできないことを知るのは、重荷になるからである。深い認識を用いず、実践もせずに知ることは、重荷になる。
Denique obest ad existimationem medico scire quid prosit, et quid noceat aegro; nisi cognitione ea quemadmodum oportet, utatur: et ideo non est cognitio bona, nisi ea utaris ut oportet.
PL 14, 291Bつまり、医者にとって、何が病人に益になり何が害になるかを知っていても、その認識を然るべく用いないなら、評判を損なう。それゆえ、認識は、然るべく用いるのでなければ善いものではない。
37. Item accipe: Non frustra lignum scientiae boni et mali productum est in medio paradiso: et si cuicumque homini productum esset, superflua interdictio.
PL 14, 291B37. さらに聞け。善悪の知識の木が楽園の真ん中に生じたのは、理由のないことではない。それが誰にでも生じたものであったなら、禁令は余計であろう。
Sed neque frustra factum est, neque alii, nisi homini factum est, qui mandatum accepit; ut non solo eo, sed eo cum caeteris uteretur. Nam si multa discutias, complura reperies et plane innumera, quae ei qui uti nesciat, possint nocere.
PL 14, 291Bしかしそれは理由なく造られたのでも、命令を受けた人間以外のために造られたのでもない。人間がそれだけを用いるのでなく、それをほかのものとともに用いるためである。実際、多くのことを吟味すれば、用い方を知らない者には害になりうるものが、数多く、まったく数え切れないほど見つかるであろう。
Nec ipsas divitias invenies fructuosas, si habens dives subsidia largitatis, neget alimenta pauperibus, excludat inopem subsidio destitutum, aliena extorqueat, quia praevalet potestate.
PL 14, 291B富そのものも、施しの手段をもつ金持ちが貧しい者に糧を拒み、援助を失った困窮者を締め出し、力が勝っているゆえに他人のものを奪い取るなら、実りあるものとは見いだされないであろう。
Pulchritudo ipsa et gratior corporis forma frequenter in vitium, quam deformitas trahit. Numquid igitur quisquam deformiores, quam pulchriores filios habere desiderat, et inopes potius liberos suos cupit esse, quam divites?
PL 14, 291C美しさそのものや、いっそう好ましい体の形は、醜さよりも頻繁に悪徳へと引く。それなら誰が、美しい子らよりも醜い子らをもちたいと望み、子らが富む者よりも貧しい者であることをむしろ願うだろうか。
Plura sunt hujusmodi quae non ad imprudentiam largientis referenda sunt, sed ad male utentis errorem. Et ideo utentem accusandum potius quam donantem.
PL 14, 291Cこの種のことは多く、それは与える者の無思慮にではなく、悪く用いる者の誤りに帰すべきである。それゆえ、責められるべきは、与えた者ではなく用いる者である。
Caput VIII
第VIII章PL 14, 291CSolvuntur quaestiones de praescientia Dei circa praevaricationes Adae, et opinionem boni et mali humanis mentibus divinitus impressam. 38. Iterum quaestio: Sciebat praevaricaturum Deus Adam mandata sua, an nesciebat?
PL 14, 291Cアダムの背反に関する神の予知と、神によって人間の精神に刻まれた善悪の思念についての問いが解かれる。38. また問いがある。神は、アダムが自分の命令に背くことを知っていたのか、知らなかったのか。
Si nesciebat, non est ista divinae potestatis assertio: si autem sciebat, et nihilominus sciens negligenda mandavit, non est Dei aliquid superfluum praecipere.
PL 14, 291D知らなかったのなら、それは神の権力の主張にならない。知っていて、それでも無視されることになる命令を下したのなら、余計なことを命じるのは神のすることではない。
Superfluum autem praecepit protoplasto illi Adae, quod cum noverat minime servaturum: nihil autem Deus superfluum facit; ergo non est Scriptura ex Deo. Hoc enim objiciunt, qui Vetus non recipiunt Testamentum, et has interserunt quaestiones.
PL 14, 291Dところが神は、あの最初に造られたアダムに、守らないと知っていたことを命じたのだから、余計なことを命じたことになる。神は何一つ余計なことをしない。ゆえに聖書は神から出たものではない、と。旧約を受け入れない者たちが、こう反論し、これらの問いを差し挟むのである。
Verum hi sua sententia et opinione vincendi sunt. Cum enim novi Testamenti non refutant fidem, exemplo sunt arguendi, ut vetus credant: quoniam cum sibi divina praecepta et facta conveniant, unius auctoris Testamentum utrumque liquet esse credendum.
PL 14, 291Dだが彼らは、自分たち自身の言い分と見解によって打ち負かされねばならない。彼らは新約の信仰を退けていないのだから、実例によって、旧約を信じるよう論じられねばならない。神の戒めと行いは互いに一致しているのだから、両方の約は一人の著者のものと信じるべきことが明らかだからである。
Discant igitur non superfluum, non injustum etiam praevaricaturo praescriptum esse mandatum. Nam et ipse Dominus Jesus elegit Judam, quem proditorem sciebat. Quem si per imprudentiam electum putant, divinae derogant potestati.
PL 14, 292Aゆえに彼らは、背くことになる者に対しても、命令が余計でも不当でもなく定められたことを学ぶがよい。主イエス自身が、裏切り者となると知っていたユダを選んだのである。彼を無思慮によって選んだと考えるなら、神の権力を貶めることになる。
Sed hoc aestimare non possunt, cum Scriptura dicat: Quia sciebat Jesus quis eum proditurus esset (Joan. VI, 65) . Conticescant igitur repugnatores isti veteris Testamenti.
PL 14, 292Aしかし聖書が「イエスは、誰が自分を裏切ろうとしているかを知っていたからである」(ヨハネ6:65)と言う以上、彼らはそう考えることはできない。それゆえ、旧約へのこの反対者たちは黙るがよい。
39. Sed quoniam etiam gentilibus, si forte istud objecerint, respondendum videtur, qui exemplum non recipiunt, rationem exigunt; accipiant etiam ipsi qua ratione Dei Filius vel praevaricaturo mandaverit, vel elegerit proditurum.
PL 14, 292A39. だが、異邦人にもこれを反論する者があれば答えねばならないと思われる。彼らは実例を受け入れず、理由を求める。彼ら自身も、神の子がいかなる理由で、背くことになる者に命じ、裏切ることになる者を選んだのかを受け取るがよい。
Venerat Dominus Jesus omnes salvos facere peccatores, etiam circa impios ostendere suam debuit voluntatem.
PL 14, 292B主イエスは、すべての罪人を救うために来た。それゆえ、不敬な者たちについても、自分の意志を示さねばならなかった。
Et ideo nec proditurum debuit praeterire; ut adverterent omnes, quod in electione etiam proditoris sui servandorum omnium insigne praetendit, nec in eo laesus est vel Adam, quia mandatum accepit, vel Judas, quia electus est.
PL 14, 292Bそれゆえ、裏切ることになる者をも見過ごすべきではなかった。自分を裏切る者を選ぶことにおいてさえ、彼がすべての人を救おうとする印を掲げたことに、すべての人が気づくためであり、またそれによって、アダムも、命令を受けたことで、ユダも、選ばれたことで、損なわれはしなかった。
Non enim necessitatem Deus vel illi praevaricationis, vel huic proditionis imposuit, quia uterque si quod acceperat, custodisset, a peccato abstinere potuisset.
PL 14, 292B神は、一方に背反の、他方に裏切りの必然を課したのではない。二人とも、受けたものを守っていれば、罪から身を慎むことができたからである。
Denique nec Judaeos omnes credituros sciebat, et tamen ait: Non veni nisi ad oves perditas domus Israel (Matth. XV, 24) . Ergo non in mandante culpa est, sed in praevaricante peccatum est. Et quod in Deo fuit, ostendit omnibus quod omnes voluit liberare.
PL 14, 292B実際、イエスは、すべてのユダヤ人が信じるわけではないと知っていながら、なお言う。「私は、イスラエルの家の失われた羊のところにしか来なかった」(マタイ15:24)。ゆえに咎は命じた者にあるのではなく、罪は背く者にある。そして神は、自分にかかっているかぎりにおいて、すべての人を解放しようと望んだことをすべての人に示した。
Nec tamen dico quia praevaricationem nesciebat futuram, immo quia sciebat assero: sed non ideo pereuntis proditoris invidiam in se debuit derivare, ut ascriberetur Deo, quod uterque sit lapsus.
PL 14, 292Cとはいえ私は、背反が将来起こることを神が知らなかったと言うのではない。むしろ知っていたと断言する。だが神は、滅びゆく裏切り者の件で、二人とも堕ちたことが神に帰せられるほどの非難を、自分に招くべきではなかった。
Nunc autem uterque redarguitur, atque reconvincitur; quia et ille mandatum ne laberetur accepit, et hic etiam in apostolatus munus adscitus est, ut vel beneficio Dei revocaretur a proditionis affectu; simul ut dum alii revincuntur, prodesset omnibus.
PL 14, 292Cしかし今や、二人とも責められ、罪を立証される。一方は堕ちないよう命令を受け、他方は使徒職の務めに迎えられた。神の恩恵によって裏切りの心から呼び戻されるためであり、同時に、他の者が罪を立証されるとき、すべての者に益となるためである。
Non enim consisteret peccatum, si interdictio non fuisset. Non consistente autem peccato, non solum malitia, sed etiam virtus fortasse non esset: quae nisi aliqua malitiae fuissent semina, vel subsistere vel eminere non posset.
PL 14, 292C禁令がなかったなら、罪は成り立たないであろう。罪が成り立たなければ、悪意だけでなく、おそらく徳もなかったであろう。悪意の種が何かなければ、徳は存続することも際立つこともできないからである。
Quid est enim peccatum, nisi praevaricatio legis divinae, et coelestium inobedientia praeceptorum?
PL 14, 292D罪とは、神の法への背反と、天の戒めへの不従順でなくて何であろうか。
Non enim auribus corporis de mandatis coelestibus judicamus: sed cum esset Dei verbum, opiniones quaedam nobis boni et mali pullularunt; dum id quod malum est, naturaliter intelligimus esse vitandum, et id quod bonum est naturaliter nobis intelligimus esse praeceptum.
PL 14, 292D我々は、天の命令について体の耳で判断するのではない。神の言葉があったので、善悪についてのある種の思念が我々の中に芽生えたのである。悪であるものは生まれながらに避けるべきものと理解し、善であるものは生まれながらに命じられたものと理解するのである。
In eo igitur vocem Domini videmur audire, quod alia interdicat, alia praecipiat. Et ideo si quis non obedierit illis quae semel a Deo praecepta credimus, poenae obnoxius aestimatur.
PL 14, 292Dそれゆえ我々は、一方を禁じ他方を命じるという点において、主の声を聞いているように思われる。したがって、神によって一度命じられたと我々が信じる事柄に従わない者は、刑罰に服すべき者と判断される。
Dei autem praeceptum non quasi in tabulis lapideis atramento legimus inscriptum, sed cordibus nostris tenemus impressum spiritu Dei vivi. Ergo opinio nostra ipsa sibi legem facit.
PL 14, 293A神の戒めは、石の板にインクで書かれたものとして我々が読むのではなく、生ける神の霊によって我々の心に刻まれたものとして保っている。ゆえに我々の思念自体が自らに法をなす。
Si enim gentes quae legem non habent, naturaliter ea quae legis sunt, faciunt; ejusmodi legem non habentes ipsi sibi sunt lex, qui ostendunt opus legis scriptum in cordibus suis. Opinio igitur humana sibi tamquam Dei lex est.
PL 14, 293Aというのも、「律法をもたない異邦人が、生まれながらに律法の命じることを行うなら、そのように律法をもたない者たちは自分自身に対して律法であり、律法の行いが自分たちの心に記されていることを示す」からである。ゆえに人間の思念は、神の法のように自分にとっての法である。
40. Iterum hinc aliam faciunt quaestionem, ut ad invicem mandati ejus quod diximus in hominis opinione consistere, hanc ipsam opinionem impressam a Deo nobis tamquam praescriptum divinae legis accusent.
PL 14, 293A40. またここから、彼らは別の問いを立てる。我々が、命令は人間の思念の中に成り立つと述べたことに対し〔ad invicem mandati ejus の係りは定かでない。「逆に」と取った〕、彼らは、神によって我々に刻まれたこの思念そのものを、神の法の定めとして責めるのである。
Noverat, inquiunt, hominem peccaturum qui creavit eum, et has opiniones boni et mali impressit, an non noverat?
PL 14, 293A彼らは言う、人間を造った者は、人間が罪を犯すことを知って、この善悪の思念を刻んだのか、知らなかったのか、と。
Ut si dixeris quia non noverat, alienum a majestate Dei sentias: si autem dixeris quia sciens Deus peccaturum hominem, communes tamen opiniones ei boni et mali impressit; ut propter admixtionem malorum vitae perpetuitatem servare non posset, sicut in illo non praesagum futuri, ita in hoc non bonum Deum significare videaris.
PL 14, 293B知らなかったと言えば、あなたは神の威厳にそぐわぬことを考えている。他方、神は人間が罪を犯すと知りつつ、それでも善と悪の共通の思念を人間に刻んだ、そのため悪が混じり、人間が生の永続を保てなかったと言えば、前の場合には先を予知しない神を、この場合には善くない神を、あなたは示すことになろう。
Atque hinc argumentantur quia non est creatura hominis a Deo facta. Nam sicut supra ostendimus eos dicere quod non est mandatum Dei, sic et hic dicunt: Non ergo creatura hominis a Deo, quia Deus malum non fecit.
PL 14, 293Bそしてここから、彼らは、人間という被造物は神によって造られたのではないと論じる。先に我々が、彼らは命令が神のものではないと言うと示したように、ここでもこう言う。「それゆえ人間という被造物は神によるものではない、神は悪を造らなかったからだ」と。
Homo autem opinionem accepit mali, dum a malis praecipitur abstinere. Hoc autem genere alium bonum Deum, alium operatorem hominis conantur asserere. Quibus respondendum est illico secundum opinionem suam.
PL 14, 293Bところが人間は、悪から遠ざかるよう命じられることで、悪の思念を受けた。こうして彼らは、善い神と人間の造り手とを別のものと主張しようとする。これには、彼ら自身の見解に従って、ただちに答えねばならない。
Si enim hominem nolunt a Deo factum, quia peccator est homo, et hoc refugiunt, ne bonus Deus peccatorem fecisse videatur, quia non putant bonum qui fecerit peccatorem; dicant utrum operatorem hominis a Deo factum putent.
PL 14, 293B人間が罪人であるから、人間が神によって造られたことを彼らが認めたがらず、善い神が罪人を造ったと見えないようにそれを避けるのなら、罪人を造った者を善いとは考えていないのだから、人間の造り手のほうは神によって造られたと考えているのかを言うがよい。
Si enim a Deo factus est ille, ut dicunt, operator hominis, quomodo bonus Deus operatorem mali fecit? Utique non bonus, nam qui peccatorem facit non bonus; cavendum ne gravius sit operatorem peccatoris fecisse.
PL 14, 293C彼らの言うとおり、あの人間の造り手が神によって造られたのなら、善い神は悪の造り手をどうして造ったのか。善くはない。罪人を造る者は善くないからである。罪人の造り手を造ったことのほうが、いっそう重くはないか、慎重に考えねばならない。
Debuit enim bonus Deus prohibere nativitatem ejus, qui peccati substantiam habebat inducere. Quod si dicunt non esse genitum operatorem mali, requirendum utrum bonus Deus potuerit inhibere quoquo modo incipientem malitiam, an non potuerit?
PL 14, 293C善い神は、罪の実体をもたらすことになる者の誕生を、阻止すべきであった。もしその悪の造り手は生まれていないと彼らが言うのなら、善い神は、何らかの仕方で始まる悪意を阻むことができたのか、できなかったのかを問わねばならない。
Si enim non potuit, infirmus: si potuit, et non fecit, non bonus. Ergo si sibi ista non congruunt, nec suae sibi haereticorum conveniunt opiniones, requiramus ne forte rationis fuerit, qua causa Deus sive geniti sive non geniti illius operatoris siverit malitiam introire in hunc mundum, cum possit inhibere.
PL 14, 293Cできなかったのなら無力であり、できたのにしなかったのなら善くない。ゆえに、これらが互いに両立せず、異端者たちの見解が互いに一致しないのなら、あの造り手が生まれたにせよ生まれなかったにせよ、阻むことができたのに、神がこの世に悪意が入るのを許したことには、おそらく何らかの理由があったのではないか、探ることにしよう。
41. Itaque servantes unum et eumdem Deum bonum atque operatorem, id si possumus, astruamus, quod gratiae utrique conveniat, nec accusationis eorum declinemus invidiam, qui ita dicunt: Quomodo bonus Deus qui non solum passus est introire in hanc mundum malitiam: sed etiam in tantam confusionem venire permisit.
PL 14, 293D41. それゆえ我々は、善であり造り手でもある唯一の同じ神を保ちつつ、できるなら、双方の恩寵にふさわしいこと〔ミーニュの脚注は、ローマ版の utique に対して写本の utrique を採り、善い神の恩寵と造り手である神の恩寵との双方に、の意とする〕を示そう。そして、こう言う者たちの非難の敵意を避けずにおこう。「善い神が、この世〔底本は hanc mundum。hunc mundum と読む〕に悪意が入るのを許しただけでなく、これほどの混乱に至ることまで許したのは、どうしてか」と。
Verum haec accusatio tunc locum haberet, si ita animae vim et intima secreta mentis inficeret: ut nullo pacto posset aboleri, et immedicabilium vulnerum menti atque animae nostrae virus insideret; esset enim aptior hujus querelae locus, quod cum omnia possit Deus, hominem tamen perire sit passus.
PL 14, 294Aしかしこの非難が当てはまるのは、悪意が魂の力と精神の奥底の秘所をあまりに損ない、いかなる仕方でも除き去れず、癒やしえない傷の毒が我々の精神と魂に居座るような場合だけであろう。そのときなら、神はすべてをなしうるのに人間が滅びるのを許したというこの訴えの場も、いっそう適切であろう。
Verum cum Deus nostri misericors respuendi erroris remedia reservaverit, abolendique omnis contagii non aboleverit facultatem; quomodo irrationabile vel injustum est, si permisit nostrum materiale tentari quadam trepidatione fragilitatis humanae; ut foeneratior postea gratia per poenitentiam delictorum in hominis rediret affectum, et fragilitatis suae conscius quod tam facile a divinorum mandatorum serie deviando trepidaverit, tamquam clavum animae fluctuantis mandata coelestia timeret amittere; divinae misericordiae plus tribuens quod recepit amissum, et sibi aliquid usurpans gratiae quod revertatur.
PL 14, 294Aしかし、我々を憐れむ神が、誤りを退ける治療法を取っておき、あらゆる汚染を除く能力を奪わなかったのなら、どうしてそれが不合理であり不当であろうか。神は、我々の質料的なもの〔底本は nostrum materiale。「我々の質料的な部分」と取った〕が、人間の弱さに伴うある種の動揺によって試されるのを許した。それは、罪の悔いを通して、より増し加わった〔底本は foeneratior。「利子を生んだ」の意に取った〕恩寵があとで人間の心に戻るためであり、自らの弱さを知る者が、神の命令の連なりからそれてこれほど容易におののいたことで、揺れ動く魂の舵のような天の命令を失うことを恐れるためであり、失ったものを取り戻したことを神の慈しみにいっそう帰し、〔恩寵が〕戻ることをもって、自分にも何らかの恩寵を引き受けるためである。
Caput IX
第IX章PL 14, 294BAn decuerit a Deo praeceptum homini de cibo dari; et cur in proponenda poena non dictum fuerit, moriemini, sed morte moriemini?
PL 14, 294B食物についての戒めを神が人に与えたのはふさわしかったか。また刑罰を示すのに、なぜ「汝らは死ぬ」ではなく「汝らは死によって死ぬ」と言ったのか。
42. Nunc quae sit illa ratio consideremus, quid sit istud quod cum mandatum daret homini, de illa admirabili beataque vita praescribens, ne contra faciens morte moreretur, de manducando et non manducando putaverit esse mandandum.
PL 14, 294B42. では、神が人に命令を与え、あの驚くべき幸いな生について、背いて行うなら死によって死ぬと予告しながら、食べることと食べないことについて命じるべきだと考えたのは、いかなる理由によるのか、考えよう。
Sunt enim qui putant nequaquam mandatum istud convenire coeli et terrae atque omnium Creatori; nequaquam dignum incolis paradisi, eo quod illa vita similis Angelorum sit.
PL 14, 294C実際、この命令は、天と地とすべてのものの造り主にふさわしくなく、楽園の住人にもまったくふさわしくないと考える者たちがいる。あの生は天使たちの生に似ているからである。
Et ideo non terrenum et corruptibilem hunc cibum esui fuisse possumus aestimare; quia qui non bibunt, neque manducant, erunt sicut angeli in coelo.
PL 14, 294Cそれゆえ、この食物を、地上の朽ちる食べ物だったと考えることはできない。飲まず食べない者たちは、天の天使のようになるからである。
Cum igitur in cibo neque praemium sit, quia esca nos non commendat Deo; neque magnum periculum sit, quia non quod intrat in os, coinquinat hominem, sed quod exit de ore: videtur sine dubio a tanto auctore non esse praeceptum, nisi hunc cibum ad illum propheticum referas, quia pro magno praemio Dominus sanctis pollicetur suis: Ecce qui serviunt mihi, manducant: vos autem esurietis (Esai. LXV, 13) .
PL 14, 294Cゆえに、食物には報いがなく、食べ物によって我々が神に推薦されるわけでもなく、大きな危険もない(口に入るものが人を汚すのではなく、口から出るものが人を汚すからである)以上、これほどの創造者によって命じられたのではないと、疑いなく思われる。ただし、この食物を、主が聖なる者たちに大きな報いとして約束する、あの預言の食物に関係づけるなら別である。「見よ、私に仕える者たちは食べるが、汝らは飢える」(イザヤ65:13)。
Hic est enim cibus in quo vita definitur aeterna, quo quisquis fuerit defraudatus, morte morietur. Quandoquidem panis vivus atque coelestis ipse Dominus est, qui vitam dat huic mundo.
PL 14, 294Dこれこそが、そのうちに永遠の生命が定められる食物であり、これを奪われる者は誰であれ、死によって死ぬ。生ける天のパンは主自身であり、この世に生命を与える者だからである。
Unde et ipse ait: Nisi manducaveritis carnem meam, et biberitis sanguinem meum, non habebitis vitam aeternam (Joan., VI, 54) . Erat ergo panis aliquis de quo praescripserat edendum paradisi incolis. Quis ille?
PL 14, 294Dそこで主自身が言う。「汝らが私の肉を食べ、私の血を飲まなければ、汝らは永遠の生命をもたない」(ヨハネ6:54)。ゆえに、楽園の住人が食べるべきとあらかじめ定められた、何らかのパンがあった。それは何か。
Accipe quem dicat: Panem, inquit, angelorum manducavit homo (Ps. LXXVII, 25) . Est enim bonus panis, si facias voluntatem Dei. Vis scire quam bonus panis?
PL 14, 294Dどのパンを言っているのか、受け取れ。「人は天使たちのパンを食べた」(詩篇77:25)。神の意志を行うなら、パンは善い。そのパンがどれほど善いか知りたいか。
Ipse Filius manducat hunc panem, de quo ait: Meus cibus est ut faciam voluntatem Patris mei qui in coelis est (Joan. IV, 34) .
PL 14, 295A子自身がこのパンを食べる。それについて言う。「私の食物は、天にいる私の父の意志を行うことである」(ヨハネ4:34)。
43. Iterum videamus qua ratione Dominus Deus Adae dixerit, morte moriemini: quid intersit, utrum aliquis dicat, moriemini, an addat, morte moriemini. Ostendere enim debemus nihil superfluum in Dei esse mandato. Itaque hoc arbitror.
PL 14, 295A43. 次に、主なる神がどのような理由でアダムに「汝らは死によって死ぬ」と言ったのかを見よう。「汝らは死ぬ」と言うのと、「死によって死ぬ」と付け加えるのとで、何が違うのか。神の命令に余計なものは何もないと示さねばならないからである。そこで私はこう考える。
Cum duo sibi sint contraria mors et vita, secundum simplicem sermonem a vita vivere dicimus, a morte mori. Si autem geminare velis utramque, quia vita vitam facit, dicitur, vita vivit, sicut habes in lege. Et quia mors mortem facit, dicitur, morte morietur.
PL 14, 295A生と死という二つのものは互いに反対であるから、単純な言い方では、生から「生きる」と言い、死から「死ぬ」と言う。しかしそれぞれを二重にしたければ、生が生を生み出すので、「生によって生きる」と言われる。律法にあるとおりである。そして死が死を生み出すので、「死によって死ぬ」と言われる。
Non est autem superflua ista geminatio: est enim vita ad mortem, et est mors ad vitam; quia quis et dum vivit, moritur; et dum moritur vivit. Fiunt ergo quatuor distinctiones vita vivere, morte mori, morte vivere, vita mori.
PL 14, 295Bしかし、この二重化は余計ではない。生は死に向かうものであり、死は生に向かうものでもあるからである。人は生きている間に死に、死んでいる間に生きるからである。こうして四つの区別が生じる。生によって生きること、死によって死ぬこと、死によって生きること、生によって死ぬことである。
Cum igitur haec ita se habeant, usus et consuetudinis praejudicium debemus excludere; quia usus hoc habet ut communiter dicatur vivere, et qui vitae vivit, et qui morti vivit: et communiter dicatur mori vel ille qui morti moritur, vel ille qui vitae moritur.
PL 14, 295B事情がこうである以上、我々は慣用と習慣の先入観を除かねばならない。慣用では、生に向かって生きる者も死に向かって生きる者も、ともに「生きる」と呼び、死に向かって死ぬ者も生に向かって死ぬ者も、ともに「死ぬ」と呼ぶからである。
Itaque ex quatuor illis duo significat, ut dicat viventem vivere, nec melius deteriusque distinguat, et dicat morientem mori, nec inter malam et bonam mortem videatur esse discretio.
PL 14, 295Bこうして慣用は、四つのうち二つを指して、生きている者が生きると言い、より善いものとより悪いものを区別せず、死にゆく者が死ぬと言い、悪い死と善い死との間に区別がないかのように見える。
Nam indiscreta quaedam vita significatur, qualis irrationabilium aut etiam parvulorum, et indiscreta mors aeque. 44. Sequestrato igitur usu communi, quid sit vita vivere, et quid sit morte mori, et quid sit vivere morti, et mori vitae consideremus.
PL 14, 295Bそこでは、理性をもたないものや幼子のそれのような、区別のない生が意味され、同じく区別のない死も意味されるからである。44. ゆえに慣用を脇に置いて、生によって生きるとは何か、死によって死ぬとは何か、死に向かって生きるとは何か、生に向かって死ぬとは何かを考えよう。
Puto enim secundum Scripturas, quia vita vivere admirabilem quamdam illam vitam beatamque significet, et hunc vivendi usum spirandique munus cum beatae vitae gratia veluti conjunctum, et quadam participatione permixtum demonstrare videatur.
PL 14, 295C私は、聖書に従って、生によって生きるとは、あの驚くべき幸いな生を意味し、この生きるという営みと息をする務めが、幸いな生の恩寵といわば結び付き、ある種の参与によって混ざり合っていることを示すと思う。
Hoc est enim vita vivere, virtute vivere, beatae vitae actus habere in istius corporis vita.
PL 14, 295C生によって生きるとは、徳によって生き、この体の生の中で幸いな生の行いをもつことである。
Contra autem morte mori quid est aliud, nisi cum morte corporis deformitatem significare morientis, cujus et caro communi vivendi munere defraudetur, et anima vitae aeternae usum habere non possit?
PL 14, 295Cこれに対して、死によって死ぬとは、死にゆく者の醜さを体の死とともに意味するほかに何であろうか。その者の肉は生きるという共通の務めを奪われ、魂は永遠の生命を用いることができない。
Est etiam qui vita moritur, ut qui vivit corpore, sed actu moritur suo: quales illi sunt, de quibus ait Propheta: Descendunt in infernum viventes (Ps. LIV, 16) . Et illa de qua Apostolus dicit: Quoniam vivens mortua est (I Tim. LVII, 6) .
PL 14, 295Dまた、生によって死ぬ者もいる。すなわち、体では生きているが、自らの行いで死んでいる者である。預言者が語る者たちがそうである。「彼らは生きたまま冥界に下る」(詩篇54:16)。また使徒が言う女もそうである。「生きていながら死んでいる」(一テモテ57:6)〔ミーニュの引照は章を「LVII」と刷る。刷られたとおり写した〕。
Quartum superest, quod sunt qui etiam morte vivunt, ut martyres sancti, qui utique moriuntur ut vivant. Moritur caro, sed vivit gratia mortuorum. Ergo absit a nobis, ut participes mortis vivamus: sed contra participes vitae moriamur.
PL 14, 295D第四が残っている。死によってさえ生きる者たちがいる。聖なる殉教者たちである。彼らは生きるために死ぬ。肉は死ぬが、死者たちの恩寵は生きる。ゆえに、我々が死の参与者として生きることは、あってはならない。むしろ生の参与者として死のう。
Sanctus enim nec vitae istius se vult esse participem, qui ait: Cupio dissolvi, et cum Christo esse; multo enim melius (Philip. I, 3) . Et alius, Heu me, quod incolatus meus prolongatus est (Ps. CXIX, 5) ?
PL 14, 296A実際、聖なる者は、この生の参与者であることさえ望まない。彼は言う、「私は解き放たれてキリストとともにいることを願う。そのほうがはるかによいからである」(フィリピ1:3)〔ミーニュの引照は「I, 3」と刷る。刷られたとおり写した〕。また別の者は言う、「ああ、私の寄留は長引いた」(詩篇119:5)と。
Dolens utique cum consortia vitae speret aeternae, istius vitae fragilitate se contineri. Et ideo possum e contrario dicere, quia etsi vitae vivere bonum est; vitae tamen vivere ambiguum sit, Potest enim dici quis vitae vivere, hoc est, vitae aeternae istius vita corporis militare.
PL 14, 296A永遠の生命の交わりを望みながら、この生の脆さに閉じ込められていることを嘆くのである。それゆえ、逆にこうも言える。生によって生きること〔底本はここも vitae vivere と刷る。後半の「生に向かって生きる」との対比から vita vivere と読む〕は善いが、「生に向かって生きる」とは曖昧である、と。ある人が生に向かって生きる、すなわち永遠の生命に向かって、この体の生の中で戦う、と言うこともできるからである。
Potest etiam dici vitae vivere, hoc est, vel quemcumque, vel sanctum istius vitae habere desiderium corporalis; ut verbi gratia, si quis ideo honeste putet esse vivendum, ut is longaevitatem vitae bonis actibus consequatur, quales plerique infirmiores sunt quos haec vita delectat.
PL 14, 296Aまた、生に向かって生きるとは、誰であれ、あるいは聖なる者であれ、この体の生への願いをもつことだとも言える。たとえば、良い行いによって長寿を得ようとして、人は正しく生きるべきだと考える者がそうである。この生を喜ぶ弱い人々の多くはそのような者である。
45. Sicut ergo vitae vivere quid sit accepimus, quid sit morti mori accipiamus, vel morti vivere. Possunt enim esse qui moriantur morti, et qui vivant vitae.
PL 14, 296B45. さて、生に向かって生きることが何であるかを受け取ったのだから、死に向かって死ぬこと、あるいは死に向かって生きることが何であるかを受け取ろう。死に向かって死ぬ者も、生に向かって生きる者もありうるからである。
Nam qui non ita vivit, ut secundum mortem animae suae vivat, is morti moritur, quia non est obnoxius morti, id est, nexus eum aerumnosae mortis amisit, non constringitur vinculis mortis aeternae.
PL 14, 296B自分の魂の死に従って生きるような仕方で生きない者は、死に向かって死ぬ。死に服していないからである。すなわち、悲惨な死の絆が彼を手放し、永遠の死の鎖に縛られていないからである。
Mortuus est morti, hoc est, mortuus est peccato, mortuus est poenae: cui contrarium est poenae vivere, hoc est, quando quis vivit ad poenam, vivit ad mortem. Qui autem moritur ad poenam, moritur ad mortem.
PL 14, 296B死に向かって死んだとは、罪に死んだ、刑罰に死んだということである。その反対は、刑罰に向かって生きることであり、すなわち、人が刑罰に向かって生きるとき、死に向かって生きるのである。刑罰に向かって死ぬ者は、死に向かって死ぬ。
Est etiam qui in hac vita positus moriatur ad vitam, sicut ille qui ait: Vivo autem jam non ego, vivit autem in me Christus (Galat. II, 20) . Peccato enim mortuus est, Deo vivit, hoc est, mors in eo mortua est, sed vita vivit, qui est Dominus Jesus.
PL 14, 296Cまた、この生に置かれていながら、生に向かって死ぬ者もいる。こう言った者である。「もはや私が生きているのではない。キリストが私の中に生きている」(ガラテヤ2:20)。罪に死んでいて、神に生きている。すなわち、彼のうちで死が死に、生が生きている。その生とは主イエスである。
Ergo bona vita eorum qui Deo vivunt, mala vita eorum qui peccato vivunt. Est etiam media vita, ut animantium caeterorum, sicut habes scriptum: Producat terra animam viventem secundum genus (Gen. I, 24) .
PL 14, 296Cゆえに、神に生きる者たちの生は善い生であり、罪に生きる者たちの生は悪い生である。さらに、他の生き物のような中間の生もある。「地は生きている魂を種類に従って生み出せ」(創世記1:24)と書かれているとおりである。
Est etiam vita mortuorum, ut Deus Abraham, et Deus Isaac, et Deus Jacob; quia Deus mortuorum non est, sed vivorum. Sunt etiam quibus communitas est quaedam mortis et vitae, de quibus ait Apostolus dicens: Si commortui estis, et convivetis.
PL 14, 296Cまた死者たちの生もある。「アブラハムの神、イサクの神、ヤコブの神」という言葉がそうである。神は死者の神ではなく、生者の神だからである。また、死と生の何らかの共有をもつ者たちもいる。使徒は彼らについて言う。「もし汝らがともに死んだのなら、ともに生きるであろう」。
Si enim complantati, inquit, sumus similitudini mortis ejus, simul et resurrectionis erimus: scientes quia vetus homo noster simul confixus est cruci; ut destruatur corpus peccati, ut ultra non serviamus peccato.
PL 14, 296C「もし我々が、彼の死の似姿に植え付けられたのなら、〔彼の〕復活の〔似姿〕にも同時になるであろう」と彼は言う、「我々の古い人は、罪の体が滅ぼされ、もはや我々が罪に仕えることがないよう、ともに十字架につけられたと知っているからである」。
Qui enim mortuus est, justificatus est a peccato (Rom. VI, 5) . Sicut autem figuras multas vitae diximus, ita etiam mortis inveniemus. Dicitur enim mors mala, secundum illud: Anima quae peccat, ipsa morietur (Ezech. XVIII, 20) .
PL 14, 296D「死んだ者は罪から義とされているからである」(ローマ6:5)。生について多くの象りを述べたように、死についても同じように見いだすであろう。悪い死は、「罪を犯す魂は、その魂が死ぬ」(エゼキエル18:20)という言葉に従って言われる。
Dicitur et mors communiter, sicut habes verbi gratia: Quia Adam vixit tot annos, et mortuus est, et appositus est ad patres suos. Dicitur etiam mors per baptismatis sacramentum, sicut habes: Consepulti sumus cum illo per baptismum in morte (Rom. VI, 4) .
PL 14, 297A死はまた、共通の意味でも言われる。たとえば、「アダムはこれこれの年を生き、死んで、その父祖たちのもとに加えられた」とあるとおりである。また洗礼の秘跡を通しても死と言われる。「我々は洗礼を通して彼とともに死の中に葬られた」(ローマ6:4)とあるとおりである。
Et alibi: Si autem mortui sumus cum Christo, credimus etiam quod simul vivemus cum illo (Ibid. 8) . Vides quia mors quidem appellatione dicatur, sed haec vita sit nostra.
PL 14, 297Aまた別の箇所では、「我々がキリストとともに死んだのなら、彼とともに生きることにもなると信じる」(ローマ6:8)とある。死は名としては言われているが、この生は我々のものだと、あなたは見ている。
Caput X
第X章PL 14, 297ACur hominem Deus non approbarit nisi post factam mulierem, et id maxime quod per hanc ille deceptus peccaverit; itemque cur eadem non de terra, ut Adam, sed de costa ejus creatu sit?
PL 14, 297Aなぜ神は、女が造られたあとでなければ人を良しとしなかったのか。しかもとくに、人がこの女によって欺かれて罪を犯したということがありながら〔そうしたのはなぜか〕。また、女が、アダムのように土からではなく、彼のあばら骨から造られた〔底本は creatu sit。creata sit と読む〕のはなぜか。
46. Item alia quaestio, quia dixit Dominus: Non est bonum solum esse hominem (Gen. II, 18) . Primo omnium cognosce quia in superioribus, ubi hominem finxit Deus de limo terrae, non addidit: Et vidit Deus quia bonum est (Gen. I, 11 et seq.) , quemadmodum in singulis operibus suis.
PL 14, 297B46. また別の問いがある。主が「人が独りでいるのは良くない」(創世記2:18)と言ったからである。まず第一に知れ。先のところで、神が人を土の泥から形づくったとき、他の個々の業においてしたようには、「神は、それが良いのを見た」(創世記1:11以下)とは付け加えなかった。
Nam si dixisset illic bonum esse, quia homo factus est, inveniretur hoc esse contrarium, ut hic non esse bonum diceret, cum in superioribus bonum esse dixisset. Sed hoc ibi cognosce, ubi solum Adam fecit.
PL 14, 297Bもしそこで、人が造られたので良いと言っていたなら、先に良いと言っておきながらここでは良くないと言うことになり、これが矛盾することになっただろう。だがこのことは、アダムだけを造った箇所で知るがよい。
Caeterum ubi communiter comprehendit et virum et mulierem factos, licet ne ibi quidem dixerit specialiter; tamen quia postea habes: Vidit Deus omnia quae fecit, et ecce erant bona valde (Gen. I, 31) , evidenter declaratur bonum esse quod et vir sit factus, et mulier.
PL 14, 297B他方、男と女が造られたことを共通に含めて述べたところでは、そこでも特にそう言ったわけではないが、のちに「神は、自分が造ったすべてを見た。見よ、それらは非常に良かった」(創世記1:31)とあるから、男も女も造られたことが良いと明らかに宣言されている。
47. Sed ex hac quaestione alia quaestio rursus emergit. Quomodo enim quando solus factus est Adam, non dictum est bonum esse factum Adam: quando autem et mulier ex eo facta est, tunc esse bona omnia comprehensum est?
PL 14, 297C47. しかしこの問いから、また別の問いが生じる。アダムだけが造られたときにはアダムが造られたことを良いとは言わず、彼から女も造られたときになって、すべては良いと含めたのはどうしてか。
Licet illic omnem laudaverit creaturam, et universitatis creatio sit probata, quoniam in homine naturae praedicta communitas est: tamen non videtur otiosum, qua ratione ubi solus factus est Adam, non solum nequaquam praedicatio boni complacito operi adjecta sit; sed etiam dictum sit non esse bonum solum hominem: cum sciamus quod antequam fieret mulier, non erraverit Adam; postea vero quam mulier est facta, prior divinum praevaricata mandatum, etiam virum suum traxerit in errorem, et incentivum ejus exstiterit.
PL 14, 297Cそこでは被造物全体がたたえられ、宇宙の創造が是認されたのであり、人間においては前述の本性の共通性がある。それでも、アダムだけが造られたとき、神の意にかなった業に善の宣告が付け加えられなかったどころか、人が独りでいるのは良くないとさえ言ったのは、何の理由によるのか、という点は、無用とは思われない。女が造られる前にはアダムは誤らなかったのに、女が造られたのちには、女が先に神の命令に背き、夫をも誤りに引き込み、その誘因となったと我々は知っているからである。
Si igitur vero culpae auctor est mulier, quemadmodum pro bono videtur adjecta? Verum si consideres quia Deo universitatis est cura, invenies plus placere Domino debuisse id in quo esset causa universitatis, quam condemnandum fuisse illud in quo esset causa peccati.
PL 14, 297Dでは、女が実際に咎を引き起こした者であるなら、どうして善のために付け加えられたと見えるのか。しかし、宇宙への配慮が神にあることを考えるなら、罪の原因がそこにあるものを断罪することよりも、宇宙の原因がそこにあるものが主を喜ばせるべきだったと、あなたは見いだすであろう。
Et ideo quia ex viro solo non poterat humani esse generis propagatio, pronuntiavit Dominus non esse bonum solum esse hominem. Maluit enim Deus plures esse quos salvos facere posset, et quibus donaret peccatum, quam unum solum Adam, qui liber esset a culpa.
PL 14, 297Dそれゆえ、男だけからは人類の繁殖がありえなかったので、主は、人が独りでいるのは良くないと宣言した。神は、救うことができ、その罪を赦すことのできる者がより多くあるほうを、咎から自由な唯一のアダムよりも望んだからである。
Denique quia idem utriusque auctor est operis, venit in hunc mundum, ut salvos faceret peccatores. Postremo nec Cain parricidii reum priusquam generaret filios, passus est interire.
PL 14, 298A実際、同じ者が両方の業の創造者であるから、その者は罪人を救うためにこの世に来た。さらに神は、カインさえ、近親殺しの罪を負う者でありながら、子らをもうけるより前に滅びることを許さなかった。
Ergo propter generationem successionis humanae debuit mulier adjici viro (Vid. S. Aug. l. II contra Jul. Pel., c. 7, n. 20) . Denique hoc ipsa verba declarant dicentis Dei, non bonum solum esse hominem.
PL 14, 298Aゆえに、人間の世代の継承のために、女は男に加えられるべきであった(聖アウグスティヌス『ペラギウス派ユリアヌス駁論』第2巻第7章20を見よ)。実際、これは、人が独りでいるのは良くないと言う神の言葉そのものが明らかにしている。
Nam etsi mulier prior peccatura erat, tamen redemptionem sibi paritura non debuit ab usu divinae operationis excludi.
PL 14, 298A女は先に罪を犯すことになっていたが、それでも、自分に贖いを産み出すことになる以上、神の働きを用いることから除かれるべきではなかった。
Quamvis enim Adam non est seductus, mulier autem seducta et in praevaricatione fuerit, salva tamen, inquit, erit per filiorum generationem, inter quos generavit et Christum (I Tim. II. 14 et 15) .
PL 14, 298Aアダムは惑わされず、女は惑わされて背反に陥ったのだが、それでも「救われるであろう、子らを産むことを通して」と彼は言う。女はその子らの中でキリストをも産んだのである(一テモテ2:14-15)。
48. Nec illud otiosum (33, q. 5, c. Nec illud) , quod non de eadem terra de qua plasmatus est Adam, sed de ipsius Adae costa facta sit mulier; ut sciremus unam in viro et muliere corporis esse naturam, unum fontem generis humani.
PL 14, 298B48. 女が、アダムの形づくられた同じ土からではなく、アダム自身のあばら骨から造られたことも無用ではない(『教令集』第2部第33事例第5問題「Nec illud」法文)〔ミーニュが本文に刷った教会法(グラティアヌス『教令集』第33事例)の箇所の引照で、この文が採られている所を示す〕。男と女に体の本性が一つであり、人類の源が一つであると我々が知るためである。
Ideo non duo a principio facti vir et mulier, neque duo viri, neque duae mulieres, sed primum vir, deinde ex eo mulier. Unam enim naturam volens hominum constituere Deus, ab uno principio creaturae hujus incipiens multarum et disparium naturarum eripuit facultatem.
PL 14, 298Bそれゆえ、男と女は初めから二人が別々に造られたのでも、二人の男でも二人の女でもなく、まず男、次にその男から女である。神は人間の本性を一つに定めようとして、この被造物の一つの始まりから出発し、多くの異なる本性の可能性を断ち切った。
Faciamus, inquit, ei adjutorium simile sibi (Gen. II, 18) . Adjutorium ad generationem constitutionis humanae intelligimus. Et vere bonum adjutorium.
PL 14, 298B神は言う、「彼に、彼に似た助け手を造ろう」(創世記2:18)。助け手とは、人間の構成の世代のための助けと我々は理解する。そしてそれは本当に善い助けである。
Nam si pro meliore accipis adjutorium, major quaedam in causa generationis operatio mulieris reperitur; sicut istius terrae quae semina primo accepta cohibendo paulatim fotu suo adolescere facit, et producit in segetem.
PL 14, 298C助け手をよりよいものと受け取るなら、世代の原因において、女の働きはいっそう大きいことがわかる。それはこの大地のようなものである。大地は、最初に受けた種を抱きとどめ、少しずつ自分の温もりで育て、収穫へと実らせる。
In eo igitur adjutorium bonum mulieris, quamquam etiam inferior dicatur adjutor; ut et in usu reperimus humano, quia dignitate potiores plerumque adjutorem meriti inferioris adsciscunt.
PL 14, 298Cゆえに女が善い助けであるのはその点においてである。たとえ劣った助け手とも言われるにせよ。人間の習いにも見られるように、品位の優る者は、たいてい、功績の劣る助け手を迎えるからである。
Caput XI
第XI章PL 14, 298CQuomodo animalia ducta fuerint ad Adam; quid sopor ejusdem et costae aedificatio nos doceat; quid etiam memorata animalia in paradisum adducta significent; et quo pacto justi in paradisum rapiantur?
PL 14, 298C動物たちがどのようにアダムのもとへ導かれたか。彼の眠りとあばら骨の築き上げが我々に何を教えるのか。また、言及された動物たちが楽園に導かれたことは何を意味するか。そして義人たちがどのような仕方で楽園に引き上げられるか。
49. Specta nunc cur Deus adhuc finxerit de terra omnes bestias agri, et omnia volatilia coeli et adduxerit ea ad Adam, ut videret quid vocaret ea. Qua ratione hoc factum est, cum tantummodo bestias agri, et volatilia coeli ad Adam adduxerit Deus?
PL 14, 298C49. さて、神がなお、野のすべての獣と天のすべての鳥を土から形づくり、アダムが何と呼ぶかを見るために彼のもとへ導いたのはなぜか、見よ。神がアダムのもとに導いたのが、野の獣と天の鳥だけであったのは、いかなる理由によるのか。
Erant enim pecora secundum genus suum. Denique habes infra: Quia imposuit Adam nomina omnibus pecoribus, et omnibus bestiis agri. Adae autem non est inventus adjutor similis illi (Gen. II, 20) .
PL 14, 298D家畜もまた、それぞれの種類に従って〔造られて〕いたからである。実際、のちにこうある。「アダムはすべての家畜と野のすべての獣に名を付けた。だがアダムには、彼に似た助け手は見いだされなかった」(創世記2:20)。
Quae igitur absolutio est, nisi quia indomitae bestiae, et volatilia coeli divina potestate ad hominem deducuntur? De pecoribus autem domitis congregandis et homo habuit potestatem. Itaque illud divinae operationis fuerit, hoc humanae diligentiae.
PL 14, 299Aでは、その解決とは、野生の獣と天の鳥が、神の権力によって人のもとに導かれたということ以外にあるだろうか。飼いならされた家畜を集めることについては、人が権能をもっていた。それゆえ、前者は神の働き、後者は人間の勤勉であったことになる。
Simul accipe qua causa omnia deducta sint ad Adam, ut in omnibus videret ex utroque sexu substantiam constare naturae, id est, ex masculo et femina, et ipse usu exemploque cognosceret necessarium sibi consortium mulieris adjectum.
PL 14, 299A同時に、すべてのものが何の理由でアダムのもとに導かれたかを受け取れ。すべてのものにおいて、本性の実体が両性、すなわち雄と雌から成り立つのを見て、自らも経験と実例によって、女との交わりが自分に必要なものとして加えられたと知るためである。
50. Et immisit, inquit, Deus soporem in Adam, et obdormivit (Ibid., 21) . Quis est iste sopor, nisi quia paulisper ad conjugium copulandum cum intendimus animum, veluti intentos oculos ad Dei regnum inclinare atque inflectere videmur ad quemdam somnum istius mundi, et paulisper obdormire divinis, dum in saecularibus mundanisque requiescimus?
PL 14, 299A50. 「そして神は」と彼は言う、「アダムに眠りを注ぎ、彼は眠り込んだ」(創世記2:21)。この眠りとは何か。我々が結婚を結ぶことに心を傾けるとき、神の国に向けられていた目を、いわば、この世のある種の眠りに傾け、曲げるように見え、世俗の、世の事柄に安らう間、しばらく神のことに眠り込む、ということにほかならない。
Denique posteaquam soporem immisit in Adam, et dormivit, tunc aedificavit Dominus Deus costam quam sumpsit de Adam in mulierem. Bene, aedificavit, dixit, ubi de mulieris creatione loquebatur, quia in viro et muliere domus videtur quaedam plena esse perfectio.
PL 14, 299B実際、アダムに眠りを注ぎ、彼が眠ったのち、主なる神は、アダムから取ったあばら骨を女へと築き上げた。女の創造を語るところで、彼が「築き上げた」と言ったのはふさわしい。男と女において、いわば家の満ち足りた完成があると見えるからである。
Qui sine uxore est, quasi sine domo sit, sic habetur. Sicut enim vir publicis officiis, ita mulier domesticis ministeriis habilior aestimatur.
PL 14, 299B妻のない者は、家のない者のようだと見なされる。男が公の務めに、女が家事の務めにいっそう適していると考えられるのと同じである。
Considera quia ex corpore costam sumpsit, non ex anima portionem; hoc est, non anima ex anima, sed os de ossibus meis et caro de carne mea haec vocabitur mulier. 51. Ergo causam humanae generationis agnovimus.
PL 14, 299B考えよ。彼は体からあばら骨を取ったのであり、魂から一部を取ったのではない。すなわち魂が魂から出たのではなく、「これは私の骨からの骨、私の肉からの肉、これは女と呼ばれる」とあるのである。51. こうして我々は人間の世代の原因を知った。
Sed quia plerosque movet qui diligentius intuentur, quomodo si vel primo magnum munus Dei fuit circa homines, ut in paradiso homines collocarentur, vel postea magnorum remuneratio videretur esse meritorum, ut ad paradisum justus unusquisque rapiatur, dicuntur etiam bestiae et pecora agri, et volatilia coeli in paradiso fuisse.
PL 14, 299Bだが、より注意深く見る多くの者は、こう心を動かされる。人間が楽園に置かれたのは、最初は人間に対する神の大きな賜物であり、のちには、義人が誰でも楽園に引き上げられるのは、大きな功績への報いと見えるのに、野の獣や家畜や天の鳥までが楽園にいたと言われるのはどうしてか、と。
Unde plerique paradisum animam hominis esse voluerunt, in qua virtutum quaedam germina pullulaverint: hominem autem et ad operandum, et ad custodiendum paradisum esse positum, hoc est, mentem hominis cujus virtus animam videtur excolere, nec solum excolere, sed etiam cum excoluerit, custodire.
PL 14, 299Cそのため多くの者は、楽園とは人間の魂であって、そこに徳のある種の芽が生え出たのであり、人間が楽園を耕すためにも守るためにも置かれたとは、人間の精神のことで、その徳が魂を耕すと見え、耕すだけでなく、耕したのちに守るのだ、と解してきた。
Bestiae autem agri, et volatilia coeli quae adducuntur ad Adam, nostri irrationabiles motus sunt, eo quod bestiae vel pecora, quaedam diversae sint corporis passiones, vel turbulentiores, vel etiam languidiores.
PL 14, 299C野の獣と、アダムのもとに導かれる天の鳥は、我々の理性を欠く動きである。獣や家畜とは、体の種々の情念であり、より荒々しいものもあれば、より鈍いものもあるからである。
Volatilia autem coeli quid aliud aestimamus, nisi inanes cogitationes quae velut volatilium more nostram circumvolant animam, et huc atque illuc vario motu saepe traducunt? Propterea nullus inventus est menti nostrae similis adjutor, nisi sensus, hoc est, αἴσθησις.
PL 14, 299D天の鳥は、むなしい思いにほかならないと我々は考える。それは鳥のように我々の魂のまわりを飛び回り、さまざまな動きで、しばしばあちこちへ引きずり回す。それゆえ、我々の精神に似た助け手は、感覚、すなわちアイステーシス(感覚)のほかに、見いだされなかった。
Similem sibi solam νοῦς noster potuit invenire. 52. Sed forte arguas, quia haec quoque Deus in tali paradiso locavit, hoc est, passiones corporis, et vanitatem quamdam fluctuantium vel inanium cogitationum, quod ipse nostri fuerit auctor erroris.
PL 14, 299D我々のヌース(精神)が、自分に似たものとして見いだしえたのは、〔感覚〕だけであった。52. だがあなたは、神がこれら、すなわち体の情念や、揺れ動くむなしい思いの虚妄までも、そのような楽園に置いたのだから、神自身が我々の誤りを引き起こした者だったのではないか、と論じるかもしれない。
Considera quid dicat: Habete, inquit, potestatem piscium maris, et volatilium coeli, et omnium repentium quae repunt super terram (Gen. I, 28) .
PL 14, 300A彼が何と言うかを考えよ。「汝らは、海の魚と、天の鳥と、地の上を這うすべての這うものを支配する権能を持て」(創世記1:28)。
Vides quod ille tibi tribuerit potestatem; ut de omnibus judicare tu debeas, singulorum genera judicii tui sobria definitione discernere. Vocavit ad te omnia Deus; ut supra omnia mentem tuam cognosceres.
PL 14, 300A神があなたに権能を与えたことを、あなたは見ている。あなたがすべてのものについて判断し、一つ一つの種類を、あなたの判断の慎ましい定めによって見分けるためである。神はすべてをあなたのもとに呼んだ。あなたが自分の精神がすべての上にあることを知るためである。
Cur quae tibi similia minime reperisti, adsciscere tibi et copulare voluisti? Dedit tibi certe sensum quo universa cognosceres, et de cognitis judicares, meritoque de illo fecundo paradisi agro ejectus es, quia non potuisti servare mandatum.
PL 14, 300Aあなたに似たものがまったく見つからなかったのに、なぜそれらを自分に引き入れ、結び付けようとしたのか。神は確かに、あなたに感覚を与え、それによってあなたはすべてを知り、知ったものについて判断するはずだった。それでも、あなたは命令を守れなかったので、実り豊かな楽園の畑から追放されたのは当然である。
Sciebat enim Deus esse te fragilem, sciebat judicare non posse; ideo dixit quasi fragilioribus: Nolite judicare ut non judicemini (Matth. VII, 1) . Ergo quia scivit infirmum te esse ad judicandum, voluit obedientem esse mandato; ideo praeceptum posuit.
PL 14, 300A神は、あなたが脆いと知っていた。判断できないと知っていた。それで、いっそう脆い者に対するように言ったのである。「汝ら裁くな、裁かれないためである」(マタイ7:1)。ゆえに神は、あなたが裁くには弱いと知っていたので、あなたが命令に従順であることを望んだ。それで戒めを置いたのである。
Quod si non praevaricatus esses, periculum incerti judicii incidere nequivisses. Itaque quoniam judicare voluisti, ideo addidit: Ecce Adam factus est tamquam unus ex nobis, ut sciat bonum et malum (Gen. III, 22) .
PL 14, 300Bもしあなたが背かなかったなら、不確かな判断の危険に陥ることはなかったはずである。だがあなたが裁こうとしたので、神はこう付け加えた。「見よ、アダムは我々の一人のようになった、善と悪を知るために」(創世記3:22)。
Voluisti tibi arrogare judicium, ideo poenam pravi judicii refutare non debes. Posuit tamen te contra paradisum, ne memoriam ejus possis abolere. 53. Denique justi in paradisum saepe rapiuntur, sicut et Paulus raptus est in paradisum, et audivit verba ineffabilia.
PL 14, 300Bあなたは自分に判断を取り込もうとした。それゆえ、誤った判断の刑罰を拒んではならない。それでも神は、あなたを楽園の向かいに置いた。その記憶を消し去ることができないようにである。53. さて、義人はしばしば楽園に引き上げられる。パウロも楽園に引き上げられ、言い表せない言葉を聞いた。
Et tu si a primo coelo ad secundum, a secundo ad tertium mentis tuae vigore rapiaris, hoc est, quod primum unusquisque homo est corporalis, secundo animalis, tertio spiritalis: si ita rapiaris ad tertium coelum, ut videas fulgorem gratiae spiritalis (animalis enim homo quae sunt spiritus Dei nescit), et ideo tertii coeli ascensio tibi est necessaria, ut rapiaris in paradisum: rapieris jam sine periculo, ut possis dijudicare omnia, quia spiritalis dijudicat omnia, ipse autem a nemine dijudicatur.
PL 14, 300Bあなたもまた、精神の力によって、第一の天から第二へ、第二から第三へと引き上げられるなら——すなわち、人はまず肉体的、次に魂的、第三に霊的だからである——そのように第三の天へ引き上げられ、霊的な恩寵の輝きを見るなら(魂的な人は神の霊のことを知らないからである)、そして楽園に引き上げられるために第三の天への上昇があなたに必要であるなら、あなたはすでに危険なしに引き上げられるであろう。すべてを見分けることができるようになる。霊的な者はすべてを見分けるが、彼自身は誰にも見分けられないからである。
Et fortasse quasi adhuc fragilis, audies verba ineffabilia quae non liceat homini loqui: et tunc quod acceperis reservato, et quod audieris custodito. Paulus apostolus custodiebat ne laberetur, vel alios certe faceret errare.
PL 14, 300Cそして、おそらくなおも脆い者として、人が語ることを許されない言い表せない言葉を聞くであろう。そのとき、受けたものを取っておき、聞いたものを守れ。使徒パウロは、自分が堕ちないように、あるいは少なくとも他の者を誤らせることのないように、それを守った。
Aut fortasse ideo dicit Paulus, quae non liceat homini loqui (II Cor. XII, 6 et 7) ; quia erat adhuc in corpore constitutus, hoc est, videbat istius corporis passiones, videbat legem carnis suae repugnantem legi mentis suae (Vid. S. Aug. l. II contra Julian. Pel., c. 5, n. 13) .
PL 14, 300Cあるいは、パウロが「人が語ることを許されない」と言う(二コリント12:6-7)のは、なお体の中に置かれていたからかもしれない。すなわち、この体の情念を見、自分の肉の法が自分の精神の法に逆らうのを見ていたからである(聖アウグスティヌス『ペラギウス派ユリアヌス駁論』第2巻第5章13を見よ)。
Hoc enim malo intelligi, ne videamur quemdam adhuc futuri periculi jactare terrorem. Si enim vel propter hanc vitam securitas, ut nullos praevaricationis post hanc futurae laqueos formidemus: ergo quicumque fuerit in paradiso ascensione virtutis audiet mysteria Dei arcana illa atque secreta: audiet dicentem Dominum tamquam latroni illi a scelere ad confessionem, et ad fidem a latrocinio revertenti: Hodie mecum eris in paradiso (Luc. XXIII, 43) .
PL 14, 300D私はこう理解するほうを選ぶ。我々が、なお来たる危険の恐怖を誇張しているように見えないためである。実際、もしこの生のゆえにでも、この生ののちに来る背反の罠を何一つ恐れないほどの安心があるなら、徳の上昇によって楽園にいる者はだれでも、神の奥義の、あの隠された秘められたものを聞くであろう。そして、罪から告白へ、強盗から信仰へと戻ったあの強盗に言うように、主が言うのを聞くであろう。「今日、汝は私とともに楽園にいる」(ルカ23:43)。
Caput XII
第XII章PL 14, 301ASerpentis qualis fuerit sapientia: quomodo mulierem aggressus sit; qualisve hujus responsio, quam longa digressio de quadam circa eam rem dubitatione consequitur.
PL 14, 301A蛇の知恵はどのようなものであったか。どのように女に迫ったか。その女の答えはどのようなものであったか。そして、この件をめぐるある疑いについて、どれほど長い脱線が続くか。
54. Serpens autem erat sapientior omnium bestiarum quae erant super terram, quas fecit Dominus Deus, et dixit serpens mulieri: Quid utique dixit Deus, ne edatis ab omni ligno quod est in paradiso (Gen. III, 1) ?
PL 14, 301A54. 「蛇は、主なる神が造った、地の上にいるすべての獣のうちで最も賢かった。そして蛇は女に言った。『楽園にあるすべての木から食べてはならないと、神は確かに言ったのか』」(創世記3:1)。
Cum dicit sapientiorem serpentem, intelligis quem loquatur, id est, illum adversarium nostrum qui tantum habet hujus sapientiam mundi (Vid. S. Aug. lib. II contra Jul. Pel., c. 5, n. 13) .
PL 14, 301A蛇が最も賢いと言うとき、あなたは誰のことを言っているかを理解する。すなわち、この世の知恵をこれほど多く持つ〔tantum は「ただ…だけ」とも読める〕、あの我々の敵のことである(聖アウグスティヌス『ペラギウス派ユリアヌス駁論』第2巻第5章13を見よ)。
Sed et voluptas atque delectatio bene sapiens dicitur, quia et sapientia carnis appellatur sapientia, sicut habes: Quia sapientia carnis inimica est Deo (Rom. VIII, 7) . Et ad exquirenda delectationum genera astuti sunt, quia appetentes sunt voluptatum.
PL 14, 301Bだが快楽と悦楽もまた、賢いと言って差し支えない。肉の知恵も知恵と呼ばれるからである。「肉の知恵は神に敵対する」(ローマ8:7)とあるとおりである。また悦楽の種類を探し求めることにおいて彼らは狡猾である。快楽を求める者だからである。
Sive ergo delectationem intelligas, quaedam est divino adversa mandato, et inimica sensibus nostris. Unde sanctus Paulus ait: Video aliam legem in membris meis repugnantem legi mentis meae, et captivantem me in lege peccati (Rom. VII, 23) .
PL 14, 301Bそれゆえ悦楽を理解するにせよ、それは神の命令に背き、我々の感覚に敵対するある種のものである。そこで聖パウロは言う。「私は、私の肢体のうちに別の法があって、私の精神の法に逆らい、罪の法の中に私を捕らえているのを見る」(ローマ7:23)。
Si autem ad diabolum referas, verus inimicus est generis humani. Quae autem causa inimicitiarum nisi invidia? Sicut Salomon ait: Quia invidia diaboli mors introivit in orbem terrarum (Sap. II, 24) .
PL 14, 301Bだが悪魔に関係づけるなら、悪魔は人類のまことの敵である。敵意の原因は嫉妬のほかにあるだろうか。ソロモンが言うとおりである。「悪魔の嫉妬によって、死が世に入った」(知恵の書2:24)。
Invidiae autem causa beatitudo hominis in paradiso positi, et ideo quoniam ipse diabolus acceptam gratiam tenere non potuit, invidit homini, eo quod figuratus e limo, ut incola paradisi esset, electus est.
PL 14, 301B嫉妬の原因は、楽園に置かれた人間の幸福であった。それゆえ悪魔自身は、受けた恩寵を保てなかったので、泥から形づくられて楽園の住人として選ばれた人間を妬んだ。
Considerabat enim diabolus quod ipse qui fuisset superioris naturae, in haec saecularia et mundana deciderat; homo autem inferioris naturae sperabat aeterna. Hoc est ergo quod invidet dicens: Iste inferior adipiscitur quod ego servare non potui?
PL 14, 301C悪魔は、より高い本性にあったはずの自分が、この世俗的な、世の事柄へと落ちたのに、より低い本性の人間が永遠のものを望んでいると考えた。そこで妬んで言う。「この低い者が、私の守れなかったものを手に入れるのか。」
Iste de terris migrabit ad coelum, cum ego de coelo lapsus in terra sim? Multas vias habeo quibus hominem decipere possim. De limo factus est, terra ei mater est, corruptibilibus involutus est.
PL 14, 301C「この者は地から天へ移るのか。私は天から落ちて地にいるというのに。私には人を欺くための多くの道がある。彼は泥から造られ、地が彼の母であり、朽ちるものに包まれている。」
Et si anima superioris naturae, tamen et ipsa lapsui potest esse obnoxia, in corporis carcere constituta; quando ego lapsum vitare non potui. Est igitur via prima, ut decipiatur, dum conditione sua majora desiderat. Hic enim quidam conatus est industriae.
PL 14, 301C「魂がより高い本性のものであっても、体の牢に置かれているなら、それ自体も堕落に服しうる。私でさえ堕落を避けられなかったのだから。ゆえに第一の道は、人が自分の境遇より大きなものを望むことによって欺かれることである。そこにはある種の勤勉な企てがあるからである。」
Deinde carnis est, quod non habeat, desiderare. Postremo in quo videor ego omnibus esse sapientior, nisi circumscribam hominem, et versutia et fraude contendam? Itaque machinatus est, ut non primo Adam adoriretur, sed Adam per mulierem circumscribere conaretur.
PL 14, 301D「次に、持たないものを望むのは肉の性である。最後に、人を欺き、策略と詐欺で争わなければ、私はどこで皆より賢いと見えようか。」そこで悪魔は、まずアダムを襲うのではなく、女を通してアダムを欺こうとするよう策を巡らした。
Non adorsus est eum qui coram acceperat coeleste mandatum: sed eam adorsus est quae a viro didicerat, non a Deo quid observaret, acceperat. Neque enim habes quia mulieri dixit Deus, sed quia Adae dixit; et ideo per Adam cognovisse mulier aestimanda est.
PL 14, 301D悪魔は、天の命令を面前で受けた者を襲わなかった。むしろ、何を守るべきかを、神からではなく男から学んでいた者を襲った。神が女に言ったとは読めず、アダムに言ったと読めるからである。それゆえ、女は、アダムを通して知ったと考えるべきである。
55. Cognoscens igitur hoc loco tentamenti genus, plurima etiam aliis locis tentamenti genera reperies.
PL 14, 302A55. こうしてこの箇所で誘惑の一つの型を知れば、他の箇所にも誘惑の型が数多くあるのを見いだすであろう。
Alia sunt per principem istius mundi, qui quaedam venena sapientiae in hunc mundum evomuit; ut vera putarent homines esse quae falsa sunt, et specie quadam hominum caperetur affectus.
PL 14, 302Aある誘惑は、この世の君によるものである。彼は知恵の毒をこの世に吐き出し、偽りであるものを人々が真実と思い込み、ある外見によって人々の心がとらえられるようにした。
Non enim semper quasi apertus hostis ingreditur: sed sunt quaedam potestates quae amorem simulent, gratiamque praetendant; ut paulatim cogitationibus nostris venenum suae iniquitatis infundant, a quibus oriuntur illa peccata quae vel ex delectatione, vel ex quadam mentis facilitate nascuntur.
PL 14, 302A彼はいつも公然の敵のように入ってくるのではない。愛を装い、好意をちらつかせる権力もある。そうして次第に、自分たちの不正の毒を我々の思いに注ぎ込む。そこから、悦楽から、あるいは精神のある種の軽さから生まれる罪が生じる。
Sunt etiam aliae potestates quae veluti colluctantur nobiscum. Unde et Apostolus ait: Quia non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem, sed adversus principatus, et potestates, et rectores hujus mundi, tenebrarum harum, adversus nequitiam spiritalium quae sunt in coelestibus (Ephes. VI, 12) .
PL 14, 302Aまた、いわば我々と格闘する他の権力もある。そこで使徒も言う。「我々の格闘は、肉と血に対するものではなく、諸々の支配と、諸々の権力と、この世の、これらの闇の統治者たちと、天にある霊的な者たちの邪悪に対するものである」(エフェソ6:12)。
Volunt enim hac quadam contentione nos frangere, et veluti quoddam animae nostrae corpus elidere. Unde et Paulus quasi bonus athleta non solum ictus adversantium potestatum vitare cognoverat, verum etiam adversantes ferire.
PL 14, 302B彼らは、この種の争いによって我々を打ち砕き、いわば我々の魂の体を押しつぶそうとするからである。そこでパウロも、よい競技者のように、敵対する権力の打撃を避ける術を知っていただけでなく、敵対する者を打つ術をも知っていた。
Unde et ait: Percutio pugnis, non ut aera caedens (I Cor. IX, 26) . Et ideo quasi bonus athleta ad coronam meruit pervenire. Ergo multiplicia tentamenta sunt diaboli.
PL 14, 302Bそこで彼は言う。「私は拳で打つが、空を打つようにではない」(一コリント9:26)。そして、よい競技者として、冠に至るにふさわしかった。こうして悪魔の誘惑は多様である。
Et ideo bilinguis serpens habetur atque lethalis, eo quod diaboli minister aliud lingua loquatur, aliud corde meditetur.
PL 14, 302Bそれゆえ蛇は二枚舌で、死をもたらすものと見なされる。悪魔の下僕が、舌で一つのことを語り、心で別のことをたくらむからである。
Sunt et alii ministri qui et cordis et vocis suae infectas veneno veluti verborum suorum jactant sagittas, quibus Dominus ait: Generatio viperarum, quomodo potestis bona loqui, cum sitis mali (Matth. XII, 34) ?
PL 14, 302Bほかにも、心と声を毒に染め、いわば自分の言葉の矢を放つ下僕たちがいる。主は彼らに言う。「マムシの族よ、汝らは悪い者でありながら、どうして善いことを語れようか」(マタイ12:34)。
56. Et dixit serpens mulieri: Quid utique dixit Deus, ne edatis ex omni ligno quod est in paradiso?
PL 14, 302C56. 「蛇は女に言った。『楽園にあるすべての木から食べてはならないと、神は確かに言ったのか』」
Et dixit mulier serpenti: Ex omni ligno paradisi manducabimus: de fructu autem ligni quod est in medio paradisi, dixit Deus: Non manducabitis ex eo, neque tangetis ex eo, ne moriamini (Gen. III, 2 et 3) .
PL 14, 302C「女は蛇に言った。『我々は楽園のすべての木から食べる。だが楽園の真ん中にある木の実については、神は言った、汝らはそれを食べてはならず、それに触れてもならない、死なないためである』」(創世記3:2-3)。
Cum audieris sapientiorem bestiis omnibus esse serpentem, hic ejus jam quaere versutiam. Simulat se verba Dei dicere, et proprios intexit dolos.
PL 14, 302C蛇がすべての獣より賢いと聞いたとき、ここでその狡猾さを探せ。蛇は神の言葉を言っているふりをして、自分の策略を織り込む。
Cum enim dixisset Deus: Ex omni ligno quod est in paradiso edetis ad escam: de ligno autem quod est scientiae boni et mali non edetis, qua die autem manducabitis ex eo, morte moriemini (Ibid. II, 16 et 17) ; serpens quasi interrogans mulierem, cum dixisset Deus: Ex omni ligno quod est in paradiso edetis: de ligno autem uno non edetis, inseruit mendacium, ut diceret: Ab omni ligno non edetis: cum de uno tantum ligno scientiae boni et mali praeceperit Deus non esse gustandum.
PL 14, 302C実際、神はこう言っていた。「楽園にあるすべての木から、汝らは食べ物として食べてよい。だが善悪の知識の木からは食べてはならない。それを食べる日には、汝らは死によって死ぬ」(創世記2:16-17)。ところが蛇は、女に尋ねるふりをして、神が「楽園にあるすべての木から汝らは食べてよい。だがただ一本の木からは食べてはならない」と言ったのに、偽りを差し込み、「汝らはどの木からも食べてはならない」と言った。神が味わってはならないと命じたのは、善悪の知識のただ一本の木についてだけだったのに。
Qua ratione autem fefellerit, nihil mirum, quia iis qui aliquem circumscribere conantur, consuetudo est fallere. Non est igitur interrogatio otiosa serpentis.
PL 14, 302D蛇がどのような理由で欺いたのか、驚くには当たらない。人を陥れようとする者が欺くのは、いつものことだからである。ゆえに蛇の問いは無益ではない。
Sed ut scias in mandato nullum vitium esse potuisse, respondit mulier, ut habes: Ex omni ligno paradisi manducabimus: de fructu autem ligni quod est in medio paradiso, dixit Deus: Non manducabitis ex eo, neque tangetis ex eo, ne morte moriamini.
PL 14, 303Aだが、命令には何の欠陥もありえなかったことをあなたが知るように、女は答えた。あなたが読むとおりである。「我々は楽園のすべての木から食べる。だが楽園の真ん中にある木の実については、神は言った、汝らはそれを食べてはならず、それに触れてもならない、死によって死なないためである」。
In mandato quidem nullum vitium est, sed in relatione mandati. Etenim quantum praesens lectio docet, discimus nihil vel cautionis gratia jungere nos debere mandato. Si quid enim vel addas, vel detrahas, praevaricatio quaedam videtur esse mandati.
PL 14, 303A命令に欠陥はないが、命令の伝達に欠陥がある。この箇所の朗読が教えるかぎり、我々は、用心のためであっても、命令に何かを付け加えてはならないと学ぶ。何かを付け加えるにせよ削るにせよ、それは命令に対するある種の背反と見えるからである。
Pura enim (3 qu. IX, c. Pura) et simplex mandati forma servanda, vel testimonii series intimanda est. Plerumque testis dum aliquid ad seriem gestorum ex suo adjicit, totam testimonii fidem partis mendacio decolorat.
PL 14, 303A命令の純粋な(『教令集』第2部第3事例第9問題「Pura」法文)〔ミーニュが本文に刷った教会法(グラティアヌス『教令集』第3事例)の箇所の引照で、この文が採られている所を示す〕単純な形は守られるべきであり、証言の連なりもそのまま伝えられるべきである。証人がしばしば、出来事の連なりに自分の側から何かを付け加えると、一部の偽りによって、証言全体の信用を色あせさせる。
Nihil igitur vel quod bonum videtur, addendum est. Namque hic quid offensionis habet prima specie quod addidit mulier: Neque tangetis ex eo quidquam? Tangetis enim Deus non dixerat, sed non edetis. Sed tamen lapsus incipit esse principium.
PL 14, 303Aゆえに、善いと見えることであっても、付け加えてはならない。実際、女が付け加えた「それに少しも触れてはならない」には、一見してどんな問題があるだろうか。神は「触れてはならない」とは言わず、「食べてはならない」と言ったのである。だがそれでも、堕落はここから始まる。
Nam quae addidit, superfluum addidit, vel addendo de proprio semiplenum intellexit Dei esse mandatum. Docet igitur nos praesentis series lectionis neque detrahere aliquid divinis debere mandatis, neque addere.
PL 14, 303B女が付け加えたものは余計であり、自分の側から付け加えることで、神の命令が半ば満たされないものだと解したことになる。ゆえに、この箇所の連なりは、神の命令から何かを削ってもならず、何かを付け加えてもならないと我々に教える。
Nam si Joannes hoc judicavit de suis scriptis: Si quis apposuerit, inquit, ad hoc, adjiciet in illum Deus plagas, quae scriptae sunt in libro isto: et qui dempserit de verbis his prophetiae hujus, delebit Deus partem illius de libro vitae (Apoc. XXII, 18 et 19) : quanto nihil divinis mandatis est detrahendum!
PL 14, 303Bヨハネが自分の書き物についてこう判断したのなら——「もし誰かがこれに付け加えるなら、神は、この書に書かれた災いをその者に加える。またこの預言の言葉から取り除く者があれば、神は、命の書からその者の分を消す」(黙示録22:18-19)——神の命令からは、ましてどれほど何も削ってはならないことか。
Hinc ergo coepit praevaricatio prima esse mandati. Et plerique putant hoc vitium non esse mulieris, sed Adae fuisse: ita Adam dixisse mulieri, dum eam vellet facere cautiorem, ut adderet mandasse Deum: Neque tangetis ex eo quidquam.
PL 14, 303Bこうして、ここから命令への最初の背反が始まった。多くの者は、この欠陥は女ではなくアダムのものであり、アダムが女をいっそう用心深くしようとして、神が「それに少しも触れてはならない」と命じたと付け加えて女に言ったのだと考える。
Habemus enim quia Adam, non Eva mandatum acceperit a Deo. Nondum enim mulier formata fuerat. Ipsa quidem verba Adae quibus mulieri dixit formam seriemque mandati, non prodit lectio: sed intelligimus per virum ad mulierem seriem transisse mandati.
PL 14, 303C実際、命令を神から受けたのはアダムであって、エバではないと我々は知っている。女はまだ形づくられていなかったからである。アダムが女に命令の形と連なりを告げた言葉そのものを、聖書の箇所は伝えていない。しかし、命令の連なりが男を通して女に移ったと我々は理解する。
Viderint tamen alii quid sentiant; mihi tamen videtur a muliere coepisse vitium, inchoasse mendacium. Nam etsi de duobus videatur incertum, tamen sexus prodit qui prius potuerit errare.
PL 14, 303Cだが、他の者は何と考えるか、彼らに任せよう。私には、欠陥は女から始まり、偽りは女が始めたと思われる。二人のうちどちらかは不確かに見えるとしても、先に誤りえたのはどちらの性かを、性が明らかにするからである。
Adde quia praejudicio illa constringitur, cujus et postea prior error inventus est. Viro enim mulier, non mulieri vir auctor erroris est. Unde et Paulus ait: Adam, inquit, non est deceptus: mulier autem seducta in praevaricatione fuit (I Tim. II, 14) .
PL 14, 303Cさらに、女は先入の判断に縛られている。のちにも、先に誤ったのは女であることが明らかになったからである。人が誤りを犯す原因となるのは、男にとっては女であって、女にとっての男ではないのだ。それゆえパウロも言う、「アダムは欺かれなかった。女が欺かれて背反に陥った」(一テモテ2:14)。
57. Nunc videamus utrum praeter adjectionem quae mandato est applicata, quod additum est obfuisse videatur. Nam re vera si bonum est: Neque tangetis ex eo, et ad cautionem proficiebat, cur Deus hoc minime interdixerit, immo non interdicendo permisisse videatur?
PL 14, 303D57. では、次に見よう。戒めに付け加えられた言葉のほかに、その加えられたものが害になったと見えるかどうかを。実際、「それに触れてはならない」が善いことであり、用心のためにもなったのなら、なぜ神はそれを禁じなかったのか、むしろ禁じなかったことで許したと見えるのではないか。
Itaque utrumque quaerendum, qua ratione nec permiserit, nec interdixerit. Sunt enim qui dicant, Qua ratione quod fecit videri, non jussit et tangi? Verum cum in eo ligno audieris naturam fuisse scientiae boni et mali, potest aestimari quia noluit te malum tangere.
PL 14, 303Dそれゆえ、どのような理由で許さなかったのか、また禁じなかったのか、その両方を問わねばならない。実際、こう言う者たちがいる。「なぜ、見えるように造ったものに、触れることも命じなかったのか」。しかし、その木には善悪を知る本性があったと聞いているのだから、神はあなたが悪に触れることを望まなかったのだ、と推し量ることができる。
Satis est enim nobis videre Satanam sicut fulgur de coelo cadentem, secundum vocem Domini (Luc. X, 18) , et dantem escam non luminis, sed noctis et tenebrarum filiis; quia scriptum est: Dedit eum in escam populis Aethiopum (Ps. LXXIII, 14) .
PL 14, 304Aというのも、我々にとっては、サタンが主の言葉のとおり稲妻のように天から落ちるのを見れば(ルカ10:18)、そして光の〔子らにではなく〕、夜と闇の子らに食物を与えるのを見れば、それで足りるからである。書かれているとおり、「彼をエチオピアの民の食物として与えた」(詩篇73:14)。
Hoc igitur de eo dictum est, quod non mandaverit tangi. Quod autem non prohibuerit, quid intelligam accipe. Sunt multa quae noceant, si ante voluerimus haurire, quam quae sint illa cognoscere. Nam et de cibis et potu plerumque usu venit.
PL 14, 304Aそれゆえ、触れよと命じなかったことについては、以上のことが語られている。では、禁じなかったことをどう解すべきか、聞くがよい。害になるものは多くあるが、それが何であるかを知る前に飲み込もうとすれば害になる。飲食物についても、たいていはそうである。
Quippe si id quod amarum est, ante cognoscas, induis patientiam; et si intelligas illa quae sunt amara prodesse, induis tolerantiam, ne offendat amaritudo te repentina, et incipias rejicere profutura.
PL 14, 304Aたとえば、苦いものを前もって知っていれば、あなたは忍耐を身にまとう。そして、苦いものが益になると悟れば、忍耐を身にまとって、突然の苦さに気を損ねて、益になるものを退けはじめることのないようにする。
Prodest ergo ante cognoscere; ut ex eo quod cognoveris profuturum, nec amara fastidias. Sed haec minus nocere possunt: illud quod magis, nisi provideatur, nocere possit, adverte.
PL 14, 304Aそれゆえ、前もって知っておくことは益になる。そうすれば、あなたが益になると知ったものによって、苦いものをも嫌わずにすむ。しかし、これらは害になることが比較的少ない。備えがなければもっと害になりうるものに、注意せよ。
58. Gentilis quidam est, ad fidem tendit: catechumenus est, majorem vult accipere doctrinae et fidei plenitudinem; caveat ne dum vult discere, male discat, et discat a Photino, discat ab Ario, discat a Sabellio: tradat se hujusmodi magistris quorum quaedam eum teneat auctoritas; et inductus quadam magistrorum praesumptione, teneris sensibus impressa dijudicare non noverit.
PL 14, 304B58. ある異教徒がいる。信仰へと向かっている。洗礼志願者であり、教えと信仰のより大きな満ちあふれを受けようとしている。彼は、学ぼうとして誤って学ぶことのないよう用心せよ。フォティノスから学び、アレイオスから学び、サベリオスから学ぶようなことになってはならない。その種の教師たちに身を委ねれば、彼らのある種の権威が彼を捕らえる。教師たちの思い込みに導かれて、柔らかな感覚に刻み込まれたものを見分けることができなくなるかもしれない。
Prius igitur oculis mentis perspiciat quid sequatur: videat ubi vita sit: tangat denique divinarum vitalia lectionum, ut nullo pravo offendatur interprete. Legit illi Sabellius: Ego in Patre, et Pater in me (Joan. XIV, 10) , et dicit unam esse personam.
PL 14, 304Bそれゆえ、まず精神の目で、何に従うのかを見きわめよ。命がどこにあるかを見よ。そして、神の聖句の命ある部分に触れよ。いかなる曲がった解釈者にも躓かされることのないように。サベリオスは彼のために読む、「私は父のうちにおり、父は私のうちにいる」(ヨハネ14:10)。そして、ペルソナは一つだと言う。
Legit Photinus: Quia mediator Dei et hominum homo Christus Jesus (I Tim. II, 5) . Et alibi: Quid me vultis occidere hominem (Joan. VIII, 40) ? Legit etiam Arius quia dixit: Quoniam Pater major me est (Joan. XIV, 28) .
PL 14, 304Cフォティノスは読む、「神と人との仲保者は、人であるキリスト・イエス」(一テモテ2:5)。また別の箇所では、「なぜ、私を殺そうとするのか、人である私を」(ヨハネ8:40)。アレイオスもまた、〔キリストが〕「父は私より大きい」と言った(ヨハネ14:28)ことを読む。
Legitur quidem manifestum: sed qua ratione dictum sit, debet ante pertractare secum, ut rationem dictorum possit advertere. Ducitur quadam magistrorum auctoritate; et profuisset ei non quaesisse, quam talem invenisse doctorem.
PL 14, 304C確かに、読まれるのは明白なことである。しかし、どのような理由でそれが語られたのかを、彼は前もって自分で十分に考えねばならない。語られたことの趣旨を見てとれるようにするためである。彼は教師たちのある種の権威に導かれる。そのような教師に出会うくらいなら、求めなかった方が彼のためになったであろう。
Sed etiam gentilis si quis Scripturas accipiat, legit: Oculum pro oculo, dentem pro dente (Lev. XXIV, 20) .
PL 14, 304Cしかし、異教徒がもし聖典を受け取ったなら、彼は読む、「目には目を、歯には歯を」(レビ記24:20)。
Legit etiam: Si scandalizaverit te dextera tua, abscinde illam (Matth. V, 30) ; non intelligit sensum, non advertit divini arcana sermonis, pejus labitur, quam si non legisset.
PL 14, 304Cまた読む、「もし汝の右の手が汝を躓かせるなら、それを切り捨てよ」(マタイ5:30)。彼はその意味を理解せず、神の言葉の秘められたところに気づかない。読まなかった場合より、いっそう悪く転落する。
Et ideo docuit quemadmodum Dei Verbum investigare deberent, non perfunctorie, non improvide, sed diligenter atque sollicite: Quod erat, inquit, ab initio, quod audivimus, et quod vidimus, oculis nostris perspeximus, et manus nostrae perscrutatae sunt de Verbo vitae: et vidimus et testamur, et annuntiamus vobis (I Joan. I, 1 et 2) .
PL 14, 304Dそれゆえ〔ヨハネは〕、神の言葉をどのように探究すべきかを教えた。おざなりにではなく、不注意にでもなく、念入りに、心を配って。「初めからあったもの、我々が聞いたもの、我々の目で見たもの、見きわめたもの、我々の手が命の言葉について探り当てたもの、我々は見て、証しし、そして汝らに告げ知らせる」(一ヨハネ1:1-2)。
Vides quod ante velut manibus quibusdam perscrutatus sit Dei verbum, et postea annuntiaverit: et ideo nihil Adae et Evae fortasse nocuisset verbum, si pertractantibus diligenter mentis quibusdam manibus ante tetigissent.
PL 14, 304Dあなたは見ている。彼は先に、いわば手のようなもので神の言葉を探り、そののちに告げ知らせたのである。それゆえ、アダムとエバにとっても、おそらくその言葉は害にならなかったであろう。精神のいわば手でよく吟味し、先に触れていたのならば。
Infirmi enim pertractando, et diligentius requirendo, uniuscujusque quam non intelligunt, possunt investigare naturam. Certe illi infirmi id lignum in quo scientiam mali esse cognoverant, ante quemadmodum tangerent, debuerant perscrutari.
PL 14, 304D弱い者は、吟味し、丁寧に尋ね求めることによって、自分に分からない一つ一つのものの本性を探り当てることができる。確かに、あの弱い者たちは、そこに悪の知識があると分かっていたその木に、どのように触れるかを、先に探るべきだったのである。
Nam et mali saepe nobis potest prodesse cognitio. Et ideo diaboli fraudes vel in hac legimus lectione, vel in prophetia (Ezech. XXVIII, 18) , ut discamus quemadmodum artes ejus cavere possimus.
PL 14, 305Aというのも、悪を知ることも、しばしば我々の益となりうるからである。それゆえ、悪魔の欺きを我々はこの箇所でも、また預言(エゼキエル28:18)でも読む。その術策を避ける方法を学ぶためである。
Cognoscenda sunt enim tentamenta ejus, non ut sequamur, sed ut docti instructique caveamus.
PL 14, 305Aその誘惑は知っておかねばならない。それに従うためではなく、教えられ、備えを得て、避けるためである。
59. Sunt hoc loco qui dubitationem habeant, utrum ex omni ligno ita dixerit Deus esse gustandum, ut cum de omni ligno, ita de scientiae boni et mali ligno gustaretur; an vero de omni ligno gustandum, de solo ligno scientiae boni et mali dixerit non esse gustandum?
PL 14, 305A59. この箇所について、疑いをもつ者たちがいる。神が「どの木からも食べてよい」と言ったのは、すべての木から食べるのと同じように、善悪の知識の木からも食べてよい、という意味だったのか。それとも、どの木からも食べてよいが、ただ善悪の知識の木だけは食べてはならない、と言ったのか。
Qui ne id quidem putant inutilis esse rationis, quod quamvis noxia esca hujus ligni fuerit; tamen si cum caeteris ederetur, noxia esse non possit: quandoquidem etiam antidotum theriacum de corpore serpentis confici solere dicatur, quod utique virus corpusque serpentis, cum solum sumitur, nocet; cum admiscetur aliis, sanitati est et saluti.
PL 14, 305B彼らはまた、次のことも無益な理屈ではないと考える。この木の実は有害であったが、ほかの木の実とともに食べるなら有害でありえない、という。蛇の体からテリアカという解毒剤が作られるのが常だと言われているからである。蛇の毒と体は、単独で摂れば害になるが、他のものと混ぜれば、健康と救いのためになる。
Scientia quoque boni et mali, si quid sapientiae habeat, si quis vitae semper intendat, si quis caetera virtutum genera consequatur, nequaquam inutilis aestimatur.
PL 14, 305B善悪の知識もまた、そこに知恵があり、人が常に命を目指し、その他のあらゆる種類の徳を追い求めるなら、決して無益とは見なされない。
Hac igitur ratione plerique putaverunt posse etiam illud intelligi; ut videatur Deus id inhibuisse, ne absque caeteris solum lignum scientiae boni et mali gustaretur, non prohibuisse cum caeteris.
PL 14, 305Bこの理由から、多くの者は次のようにも解しうると考えた。すなわち、神が禁じたのは、ほかの木から離れて、善悪の知識の木だけを食べることであり、ほかの木とともに食べることは禁じなかったと見える、というのである。
Et hoc ideo putant dictum, quia ait Deus ad Adam: Quis tibi indicavit quoniam nudus es, nisi de ligno a quo praeceperam tibi, ab hoc solo ne manducares, manducasti (Gen. III, 11) ?
PL 14, 305B彼らはこれが次の理由で語られたと考える。神がアダムに言ったからである、「汝が裸であることを、誰が汝に告げたのか。私が汝に、それだけは食べるなと命じておいた木から、汝は食べたのではないか」(創世記3:11)。
Quod videretur dare aliquem interpretandi locum, nisi mulier in superioribus, dicente serpente: Quid utique dixit Deus, ne edatis ab omni ligno quod est in paradiso: respondisset: Quod est in medio paradiso, dixit Deus: Non manducabitis ex eo.
PL 14, 305Cこれは何らかの解釈の余地を与えるように見えたであろう。もし女が、先に蛇が「楽園にあるすべての木から食べてはならないと、神は確かに言ったのか」と言ったときに、「楽園の真ん中にあるものについて、神は言った、それから食べてはならない」と答えていなかったならば。
In quo quamvis mulieris praevaricaturae fides videatur infirmior, tamen non omnibus Adam spoliabo virtutibus, ut videatur in paradiso nullam assecutus fuisse virtutem, nihil de caeteris gustavisse lignis, priusque culpam incidisse, quam fructus esse aliquos consecutus.
PL 14, 305Cこの点で、背こうとする女の信仰はいっそう弱いと見えるにしても、私はアダムからあらゆる徳を剥ぎ取るつもりはない。アダムは楽園で何の徳も得ておらず、ほかの木からは何も食べず、何らかの果実を得るより先に罪に陥った、と見えるようにはしない。
Non spoliabo ergo Adam, ne genus humanum omne dispoliem, quod innocens est antequam sensum accipiat scientiae boni et mali. Neque enim otiose dictum est: Nisi conversi fueritis, et efficiamini sicut puer iste, non intrabitis in regnum coelorum (Matth. XVIII, 3) .
PL 14, 305Cそれゆえ私はアダムから〔徳を〕剥ぎ取るまい。そうすれば全人類から〔徳を〕剥ぎ取ってしまうことになるからである。人類は、善悪の知識の感覚を受けるまでは無垢である。実際、「汝らが立ち返って、この子供のようにならなければ、天の国に入ることはない」(マタイ18:3)とあるのは、理由のないことではない。
Puer enim cum maledicitur, non remaledicit: cum percutitur non repercutit: ambitionum et rapinarum tentamenta non novit. 60. Unde verius puto, quod ne cum aliis quidem fructibus lignum edendum esse praeceperit.
PL 14, 305D子供は、悪口を言われても言い返さず、打たれても打ち返さず、野心と略奪の誘惑を知らない。60. それゆえ私は、神は、ほかの果実とともにでさえ、その木の実を食べるようにとは命じなかったと考える方が、より真実に近いと思う。
Nam etsi bona scientia perfecto, imperfecto tamen inutilis est. Imperfectum ausim omnem hominem dicere, quando ipse Paulus quasi imperfectus dicat: Non quoniam acceperim, aut quo jam perfectus sim: sequor autem si comprehendam (Philipp. I, 12) .
PL 14, 306A善悪の知識は、完全な者にとっては善いものであっても、不完全な者にとっては無益だからである。私は、すべての人を不完全と呼んでよいと思う。パウロ自身が、不完全な者として言うのだから、「私が既に得たとか、既に完全になったというのではない。ただ、捕らえようと追い求めている」(フィリピ1:12)〔引照の章は刷られたまま。この句はフィリピ3:12にあたる〕。
Et ideo imperfectis dicit Dominus: Nolite judicare, ut non judicemini (Matth. VII, 1) . Ergo imperfecto inutilis scientia. Denique, peccatum nesciebam, nisi lex diceret: Non concupisces (Rom. VII, 7) . Et infra: Sine lege enim peccatum mortuum est (Ibid., 8) .
PL 14, 306Aそれゆえ主は不完全な者たちに言う、「裁くな、裁かれないために」(マタイ7:1)。したがって、不完全な者には知識は無益である。実に、「私は罪を知らなかった、もし律法が『むさぼってはならない』と言わなかったなら」(ローマ7:7)。そして後に、「律法がなければ、罪は死んでいる」(ローマ7:8)。
Quid enim mihi proderat scire quod vitare non poteram? Quid mihi proderat scire quod lex carnis meae impugnaret?
PL 14, 306A避けることのできないものを知って、私に何の益があっただろうか。私の肉の法が抗うと知って、私に何の益があっただろうか。
Impugnatur Paulus, et videt legem carnis suae repugnantem legi mentis suae, et captivari se in lege peccati (Rom. VII, 23) , nec de conscientia sua praesumit (Vid. S. Aug. lib. II contra Jul. Pel., c. 5, n. 13) ; sed per Christi gratiam confidit se a mortis corpore liberandum: et tu quemquam opinaris scientem non posse peccare?
PL 14, 306Aパウロは攻め立てられ、自分の肉の法が自分の精神の法に逆らい、罪の法のうちに自分が捕らえられているのを見る(ローマ7:23)。それでも自分の良心を頼みとせず(聖アウグスティヌス『ペラギウス派のユリアヌス駁論』第2巻第5章第13節を見よ)、キリストの恩寵によって、死の体から自分が解き放たれるはずだと確信している。それなのにあなたは、知っている者が罪を犯しえないと考えるのか。
Paulus dicit: Non enim quod volo facio bonum; sed quod nolo malum, hoc ago (Rom. VII, 19) : et tu arbitraris homini prodesse scientiam, quae delicti augeat invidiam? Esto tamen ut perfectus peccare non possit.
PL 14, 306Bパウロは言う、「私は、望む善を行わず、望まない悪を、これを行っている」(ローマ7:19)。それなのにあなたは、罪の咎めをいっそう重くする知識が、人の益になると考えるのか。だが仮に、完全な者が罪を犯しえないとしよう。
In Adam Deus omnes homines praevidebat, et ideo promiscue generi non conveniebat humano habere scientiam boni et mali, quam per carnis vitia, ut oportebat, exercere non poterat.
PL 14, 306B神はアダムのうちにすべての人を予見していた。それゆえ、善悪の知識を持つことは、人類全体には相応しくなかった。人類は、その知識を、本来そうすべきようには、肉の悪徳のゆえに働かせることができなかったのである。
Caput XIII
第XIII章PL 14, 306BQuomodo tentamenta diaboli plena sint mendacii; et de deceptione mulieris, et lapsu Adae. Quemadmodum etiam cognoverint se esse nudos, et succinctoria sibi fecerint, quidve per ea significetur.
PL 14, 306B悪魔の誘惑がいかに偽りに満ちているか。また、女が欺かれたこと、アダムが堕ちたことについて。さらに、彼らがいかにして自分たちが裸であることを知り、腰帯を作ったか、またそれによって何が示されているか。
61. Discamus igitur tentamenta diaboli plena esse mendacii; vix enim unum verum videtur ex iis quae pollicitus est, reliqua falsa composuit. Sic enim habes: Et dixit serpens mulieri: Non morte moriemini (Gen. III, 4) .
PL 14, 306C61. それゆえ学ぼう。悪魔の誘惑は偽りに満ちている。というのも、彼が約束したことのうち、真実と見えるものはほとんど一つしかなく、残りは偽りを組み立てたものだからである。あなたは次のように読む。「蛇は女に言った、汝らは死ぬことは決してない」(創世記3:4)。
Ecce unum falsum; nam morte mortuus est homo, qui secutus est promissa serpentis. Deinde addidit: Scit, inquit, Deus quia quacumque die manducaveritis ex eo, adaperientur oculi vestri (Ibid., 5) .
PL 14, 306C見よ、一つの偽りである。蛇の約束に従った人は、死によって死んだのだから。次に蛇は付け加えた、「神は知っている、汝らがそれから食べる日には、汝らの目が開かれることを」(創世記3:5)。
Hoc solum verum, quia infra habes: Quia manducaverunt ambo, et aperti sunt oculi eorum (Ibid., 7) . Sed hoc verum quod noceret. Denique non omnibus aperire oculos utile, quia scriptum est: Videbunt et non videbunt (Esai. VI, 9) .
PL 14, 306Cこれだけが真実であった。あなたは後の箇所で読むからである、「二人が食べて、彼らの目が開かれた」(創世記3:7)。しかし、この真実は害をもたらすものであった。実に、目を開くことがすべての者に有益なわけではない。「彼らは見るが、見ないであろう」(イザヤ6:9)と書かれている。
Sed statim agglutinatum mendacium est, quia adjunxit: Et eritis sicut dii scientes bonum et malum (Gen. III, 5) . In quo licet advertere idololatriae auctorem esse serpentem, eo quod plures deos induxisse in hominum videatur errorem quaedam serpentis astutia.
PL 14, 306Dしかし、偽りはすぐに貼り合わされた。蛇は続けて言ったからである、「汝らは善と悪を知って、神々のようになるであろう」(創世記3:5)。ここから、偶像礼拝の創始者が蛇であることが分かる。蛇のある種の狡猾さが、多くの神々を人々の誤りに導き入れたと見えるからである。
Et hoc fefellit, quia homo sicut dii. Non solum enim sicut dii esse homines desierunt, sed etiam qui quasi dii erant, quibus dictum est: Ego dixi, dii estis, sui gratiam perdiderunt (Ps. LXXXI, 6) .
PL 14, 306Dこれもまた欺きであった。人が神々のようになる、というのは。実際、人は神々のようであることをやめたばかりでなく、神々のようであった者たち、「私は言った、汝らは神々である」(詩篇81:6)と言われた者たちさえも、自分の恩寵を失ったのである。
62. Et vidit mulier quia bonum est lignum ad manducandum, et quia gratum oculis ad videndum, et speciosum est ad intuendum (Gen. III, 6) . Infirma auctor judicii quae de eo quod non gustaverat, judicabat.
PL 14, 307A62. 「女は、その木が食べるのに良く、目に好ましく、見るのに美しいことを見た」(創世記3:6)。判断を下す者は弱かった。彼女は、味わってもいないものについて判断していたのである。
Et ideo non facile, nisi id quod diligentius pertractaverimus, quod interiore probaverimus affectu, videtur ad opus aliquod esse sumendum. Accipiens, inquit, de fructu ejus manducavit, et dedit viro suo simul, et manducaverunt ambo.
PL 14, 307Aそれゆえ、我々がいっそう念入りに吟味したもの、内なる心の動きで確かめたものでなければ、軽々しく何らかの行いに取り上げるべきではないと思われる。聖書は言う、「彼女は、その実を取って食べ、夫にも一緒に与え、二人は食べた」。
Bene praetermissum est ubi decipitur Adam; quia non sua culpa, sed vitio lapsus uxoris est. 63. Et aperti sunt, inquit, oculi eorum, et cognoverunt quod nudi essent (Ibid., 7) .
PL 14, 307Aアダムが欺かれる箇所は、うまく省かれている。それは彼自身の咎ではなく、妻の過ちによる堕落だからである。63. 「彼らの目が開かれ、自分たちが裸であることを知った」(創世記3:7)。
Et ante quidem nudi erant, sed non sine virtutum integumentis (De Poenit. dist. 2, c. Ut cognoverunt) . Nudi erant propter morum simplicitatem, et quod amictum fraudis natura nesciret. Nunc autem multis simulationum involucris mens humana velatur.
PL 14, 307B確かに、以前も彼らは裸であった。しかし、徳の覆いを欠いていたわけではなかった(『教令集』第2部『悔悛について』第2区分「Ut cognoverunt」法文)〔グラティアヌス『教令集』の箇所を示す引照で、ミーニュが本文に刷ったまま写す〕。彼らが裸であったのは、品性が素朴であり、本性が欺きの衣を知らなかったからである。ところが今や、人の精神は、数多くの偽りの包みで覆われている。
Ergo posteaquam spoliatos se illa sinceritate et simplicitate viderunt integrae incorruptaeque naturae, quaerere mundana et manufacta coeperunt, quibus nuda suae mentis operirent: delectationes delectationibus, et mundi hujus umbratiles voluptates velut folia foliis assuentes, quibus obumbrarent genitale secretum.
PL 14, 307Bそれゆえ、傷なく朽ちることのない本性の、あの誠実さと素朴さを剥ぎ取られたと見るや、彼らは世のものや人の手で作ったものを求めはじめた。自分の精神の裸を覆うためである。悦楽に悦楽を、またこの世の影のような快楽を、葉に葉を縫い合わせるように縫い合わせて、それで生殖の秘部を陰にしようとした。
Nam quomodo clausos oculos corporis habuit Adam, qui omnia animantia ita vidit, ut his et nomen imponeret? Quomodo cognoverunt, id est, interiore et altiore scientia non tunicam sibi, sed virtutum deesse velamina?
PL 14, 307Bというのも、すべての生き物を見て、それらに名を付けるまでになったアダムが、どうして体の目を閉じていたことがあろうか。では、彼らが知ったとは、どういうことか。すなわち、内なる、より高い知識によって、自分たちに欠けているのが上着ではなく、徳の覆いであることを知った、ということである。
64. Et assuerunt, inquit, folia ficus, et fecerunt sibi succinctoria (Ibid. 7) . Ficum hoc loco pro qua specie debeamus accipere divinarum nos docet series lectionum: quandoquidem sanctos esse qui sub vite et ficu requiescunt Scriptura memoraverit (Mich. IV, 4) , et Salomon dixerit: Quis plantat ficum, et de fructu ejus non manducat (Prov. XXVII, 18) , et Dominus ad ficum venerit; sed ideo sit offensus, quia non invenerit fructum, sed folia tantum.
PL 14, 307C64. 「彼らはイチジクの葉を縫い合わせ、自分たちのために腰帯を作った」(創世記3:7)。ここでイチジクをどのようなものと解すべきかは、聖句の連なりが我々に教える。聖書は、ブドウの木とイチジクの木の下で憩う者たちは聖なる者であると記した(ミカ4:4)。ソロモンも言った、「イチジクを植えて、その実を食べない者があろうか」(箴言27:18)。また主はイチジクの木のところに来たが、実を見つけず、葉ばかりであったので、不快を示した。
Docet ergo me Adam quid sint folia, qui posteaquam peccavit, de foliis ficus fecerit sibi succinctorium, qui de fructibus magis ejus gustare debuerit. Justus fructum eligit, folia peccator. Quis est fructus?
PL 14, 307Cこうして、葉が何であるかを私に教えるのはアダムである。彼は、罪を犯したのちにイチジクの葉で自分の腰帯を作ったが、むしろその実を味わうべきだったのである。義人は実を選び、罪人は葉を選ぶ。その実とは何か。
Fructus, inquit, spiritus est charitas, gaudium, pax, patientia, benignitas, modestia, continentia, dilectio (Galat. V, 22) . Non habebat fructum, qui gaudium non habebat. Non habebat fidem, qui praevaricatus erat mandatum Dei.
PL 14, 307D聖書は言う、「霊の実は、愛、喜び、平和、忍耐、慈愛、慎ましさ、節制、愛」(ガラテヤ5:22)。喜びを持たない者は、実を持たなかった。神の戒めに背いた者は、信仰を持たなかった。
Non habebat continentiam, qui de interdicto sibi gustaverat ligno. 65. Ergo quicumque praevaricatur mandatum Dei, spoliatur atque nudatur; et fit ipse sibi turpis: vult se operire quibusdam ficus foliis, fortasse quibusdam inanibus, vel umbratilibus sermonibus, quos compositis mendaciis assuens, et verbum de verbo struens, ad operiendam conscientiam suae mentis, factique velamen peccator intexit, ut pudenda sua contegat.
PL 14, 307D自分に禁じられた木から味わった者は、節制を持たなかった。65. それゆえ、神の戒めに背く者はだれでも、剥ぎ取られ、裸にされる。そして自分自身に対して恥ずべき者となる。彼はイチジクのある種の葉、おそらくは空虚で影のような言葉で自分を覆おうとする。罪人は、作り上げた偽りを縫い合わせ、言葉に言葉を積み上げて、自分の精神の良心を覆い、また行いの覆いとして織り込み、自分の恥部を隠すのである。
Jacit enim supra se folia, qui culpam velare desiderans aut diabolum delicti memorat auctorem, aut carnis praetendit illecebras, aut alium quempiam persuasorem prodit erroris.
PL 14, 308A罪を覆い隠そうと望む者は、自分の上に葉を投げかける。すなわち、悪魔を罪の張本人と名指しするか、肉の誘惑を口実にするか、だれか別の者を誤りへの唆し手として持ち出すのである。
Et de Scripturis divinis frequenter promit exempla, quibus justos in culpam perhibet incidisse, dicens si forte in stupris fuerit deprehensus: Et Abraham cum ancilla concubuit (Gen. XVI, 4) , et David alienam adamavit et sibi adscivit uxorem (II Reg. XI, 4 et 27) .
PL 14, 308Aまた、聖書からしばしば実例を持ち出して、義人たちも罪に陥ったと言い立てる。たとえば、淫らな行いのうちに捕らえられたときには、こう言う。「アブラハムも女奴隷と寝た」(創世記16:4)、「ダビデも他人の妻を愛し、これを自分の妻にした」(サムエル記下11:4, 27)。
Assuit enim sibi quaedam folia, quaedam exempla de propheticarum serie scripturarum, fructum earum non putat requirendum. 66. Nonne tibi videntur etiam Judaei folia assuere, dum legis spiritalis verba corporaliter interpretantur?
PL 14, 308Aこうして彼は、預言の書の連なりから、ある種の葉、ある種の実例を自分に縫い付けるが、その実を求めるべきだとは考えない。66. あなたには、ユダヤ人たちも葉を縫い合わせているように見えないか。彼らは、霊的な律法の言葉を物体的に〔字義どおりに〕解釈しているからである。
Quorum interpretatio fructum omnem viriditatis amittit, damnata maledicto ariditatis aeternae. Bona igitur interpretatio, hoc est, spiritalis ficus est fructuosa, sub qua justi sanctique requiescunt.
PL 14, 308B彼らの解釈は、緑の実りをすべて失い、永遠の枯渇という呪いに処せられている。したがって、善い解釈、すなわち霊的なイチジクこそ実り豊かであり、その下で義人と聖なる者たちは憩う。
Quam qui plantaverit in animis singulorum, sicut Paulus ait: Ego plantavi, Apollo rigavit (I Cor. III, 6) , manducabit ex ea fructum. Mala autem interpretatio fructum ferre, viriditatem servare non poterit.
PL 14, 308Bそれを各人の魂に植える者は、パウロの言うとおり、「私が植え、アポロが水を注いだ」(一コリント3:6)、その実を食べるであろう。ところが悪しき解釈は、実を結ぶことも、緑を保つこともできない。
67. Quod igitur gravius est (Vid. S. Aug. II cont. Jul. Pelag., c. 6, n. 16) , hac se Adam interpretatione succinxit eo loco, ubi fructu magis castitatis se succingere debuisset.
PL 14, 308B67. さらに重大なことに(聖アウグスティヌス『ペラギウス派のユリアヌス駁論』第2巻第6章第16節を見よ)、アダムはこの解釈で自らに帯を締めた。貞潔の実で帯を締めるべき場所に。
In lumbis enim quibus praecingimur, quaedam semina generationis esse dicuntur; et ideo male ibi succinctus est Adam foliis inutilibus, ubi futurae generationis non fructum futurum, sed quaedam peccata signaret, quae manserunt usque in adventum Domini Salvatoris.
PL 14, 308B実際、我々が帯を締める腰には、出生の種が宿ると言われている。それゆえアダムは、役に立たない葉で、そこに誤って帯を締めた。そこで彼は、将来の出生の実りではなく、ある種の罪を示すことになる。その罪は、救い主なる主の到来の時まで残った。
Caeterum posteaquam Dominus advenit, ficum invenit incultam: rogatus ne eam juberet excidi, ut coleretur permisit. Et ideo jam non foliis, sed divino sermone succingimur; quia ipse Dominus ait: Sint lumbi vestri succincti, et lucernae ardentes (Luc. XII, 35) .
PL 14, 308Cしかし、主が到来したとき、イチジクの木が手入れされていないのを見いだした。それを切り倒すよう命じないでほしいと頼まれて、耕されることを許した。それゆえ今、我々が帯を締めるのは葉ではなく、神の言葉による。主自身が言うからである、「汝らの腰に帯を締め、灯火を燃やしておけ」(ルカ12:35)。
Unde etiam pecuniam in zonis nostris portare prohibet (Matth. X, 9) ; non enim saecularia, sed aeterna debet zona nostra servare.
PL 14, 308Cだからこそ主は、帯に金銭を入れて持ち歩くことをも禁じる(マタイ10:9)。我々の帯は、世のものではなく、永遠のものを守るべきだからである。
Caput XIV
第XIV章PL 14, 308CDe voce Domini deambulantis ad vesperam, et increpatione Adam, Ubi es? Cur praeterea primus increpatur Adam, cum prior mulier gustaverit: et de mulieris excusatione, ac mysteriis per illa designatis.
PL 14, 308C夕方に歩む主の声について。「アダムよ、どこにいるのか」という叱責について。また、先に味わったのは女であるのに、なぜ先にアダムが叱責されるのか。そして、女の弁明について、またそれによって示されている奥義について。
68. Et audierunt, inquit, vocem Domini Dei deambulantis in paradiso ad vesperam (Gen. III, 8) . Quae est deambulatio Dei qui ubique semper est?
PL 14, 308D68. 「彼らは、夕方に楽園を歩く主なる神の声を聞いた」(創世記3:8)。どこにでも常にいる神の歩みとは、何であるか。
Sed puto deambulationem quamdam esse Dei per divinarum seriem Scripturarum, in quibus Dei quaedam versatur praesentia; cum audimus quia ipse aspicit omnia, et oculi Domini super justos: cum legimus quia Jesus sciebat cogitationes eorum (Luc. VI, 8) : cum legimus: Quid cogitatis mala in cordibus vestris (Matth. IX, 4) ?
PL 14, 308D私はこう思う。神の歩みとは、神の聖典の連なりを通してのある種の歩みであり、その聖典の中には神のある種の臨在が宿っている。我々が、神はすべてを見ており、主の目は義人の上にあると聞くとき、「イエスは彼らの思いを知っていた」(ルカ6:8)と読むとき、また「なぜ、汝らは心の中で悪いことを思うのか」(マタイ9:4)と読むときである。
Ergo dum haec recensemus, quasi deambulantem cognoscimus Deum. Fugerat ergo peccator, non quo Dei posset latere conspectum: sed intra conscientiam suam latere cupiebat, opera sua lucere nolebat.
PL 14, 309Aそれゆえ、これらのことを繰り返し読むとき、我々は神が歩いているのを知るかのようである。さて、罪人は逃げた。神の目から隠れることができると考えたからではない。自分の良心の内に隠れようとし、自分の行いが光に照らされることを望まなかったのである。
Justi enim est facie ad faciem videre; quia justi mens non solum Deo praesens est, sed etiam cum Deo disputat, sicut scriptum est: Judicate pupillo, et justificate viduam, et venite disputemus, dicit Dominus (Esai. I, 17 et 18) .
PL 14, 309A顔と顔を合わせて見ることは、義人のものだからである。義人の精神は、神の前にいるだけでなく、神と論じ合うからである。書かれているとおり、「孤児のために裁き、寡婦を義とせよ。来たれ、論じ合おう、と主は言う」(イザヤ1:17-18)。
Ergo cum legit peccator has Scripturas divinas, audit vocem Dei quasi ambulantis ad vesperam. Quid est ad vesperam, nisi quia culpam suam sero cognoscit, et sero venit quaedam erroris praeteriti verecundia, quae errorem praevenire debuerat?
PL 14, 309Aそれゆえ罪人が、これらの神の聖典を読むとき、夕方に歩くかのような神の声を聞く。夕方とは何か。それは、自分の咎を遅れて知り、過ぎた誤りへの恥じらいが遅れてやって来る、ということにほかならない。その恥じらいは、誤りに先んじるべきだったのである。
Nam dum culpa fervet in corpore, et anima exagitatur corporis passionibus, non cogitat Deum sensus errantis, hoc est, non audit Deum ambulantem in Scripturis divinis, ambulantem in mentibus singulorum.
PL 14, 309Bというのも、咎が体の中で燃え、魂が体の情念に揺さぶられているあいだ、誤る者の感覚は神を思わないからである。すなわち、神の聖典の中を歩む神を、各人の精神の中を歩む神を、聞かないのである。
Dicit enim Deus, Quoniam inhabitabo in illis, et inter eos ambulabo, et ero illorum Deus (Levit. XXVI, 12) .
PL 14, 309B神が言うからである、「私は彼らのうちに住み、彼らの間を歩み、彼らの神となる」(レビ記26:12)。
Ergo cum in animae sensum redierit potestatis formido divinae, tum erubescimus, tunc nos gestimus abscondere, tunc in peccatorum nostrorum positi cogitationibus, in medio ligni paradisi ubi peccavimus, deprehendimur, latere cupientes, et arbitrantes quod Deus non requirat occulta.
PL 14, 309Bそれゆえ、神の権能への畏れが魂の感覚に戻ってくるとき、我々は赤面し、そのときこそ身を隠そうとあせる。そのとき、自分の罪の思いの中に置かれて、楽園の木の真ん中、我々が罪を犯した場所で捕らえられる。隠れようと願い、神は隠れたことを問いたださないと考えながら。
Sed scrutator animorum et cogitationum usque ad divisionem animae penetrans dicit: Adam, ubi es (Gen. III, 9) ? 69. Quomodo loquitur Deus? Numquid voce corporea? Non utique, sed virtute quadam praestantiore, quam vox corporis potest esse, fundit oracula.
PL 14, 309Bしかし、心と思いを探る者、魂を分かつところにまで達する者は言う、「アダムよ、どこにいるのか」(創世記3:9)。69. 神はどのように語るのか。体の声によってか。決してそうではない。体の声がなしうるよりもすぐれたある力によって、託宣を注ぎ出すのである。
Hanc vocem ejus prophetae audierunt; hanc vocem fideles audiunt, impii non intelligunt. Denique in Evangelio habes, quia audivit evangelista dicentem Patrem: Et clarificavi, et iterum clarificabo (Joan. XII, 28) ; sed Judaei non audierunt.
PL 14, 309C預言者たちは、神のこの声を聞いた。信ある者たちは、この声を聞く。不敬な者たちは理解しない。実に、福音書の中に、福音書記者が父の語るのを聞いたと読む。「私は栄光を現した。再び栄光を現そう」(ヨハネ12:28)。しかし、ユダヤ人たちは聞かなかった。
Dicebant enim: Tonitruum factum est (Ibid., 29) . Illic ergo, sicut supra habes, quia sentiebatur deambulans Deus qui non deambulabat: sic audiebatur loquens Deus, qui non loquebatur. 70. Sed quid loquatur, consideremus: Adam, ubi es?
PL 14, 309C彼らは言っていたからである、「雷が鳴った」(ヨハネ12:29)。それゆえそこでは、先に読んだとおり、歩いていない神が歩いていると感じ取られたように、語っていない神が語っていると聞かれたのである。70. だが、神が何を語るのかを考えよう。「アダムよ、どこにいるのか」。
Adhuc in his remedium sanitatis est, qui audiunt Dei verbum. Denique Judaei qui sibi clauserunt aures ne audirent, hodieque non merentur audire. Deinde habent remedium qui se absconderunt.
PL 14, 309C神の言葉を聞く者たちには、なお癒しの救いがある。実に、聞かないように自分の耳を閉ざしたユダヤ人たちは、今日に至るまで聞くに値しない。他方、身を隠した者たちには、癒しがある。
Nam qui absconditur, erubescit: qui erubescit, convertitur; sicut scriptum est: Confundantur, et convertantur omnes valde velociter (Ps. VI, 11) . Deinde hoc ipsum quod vocat, indicium sanaturi est, quia Dominus quos miseratur, et vocat.
PL 14, 309D身を隠す者は赤面し、赤面する者は立ち返るからである。書かれているとおり、「彼らがみな恥じ入り、すみやかに立ち返るように」(詩篇6:11)。さらに、神が呼ぶというそのこと自体が、癒そうとする者のしるしである。主は、憐れむ者を呼ぶからである。
Dicendo autem, Ubi es? non locum quaerit qui novit arcanum; neque enim Deus clausos habebat oculos, ut non videret latentem. Denique ideo dixit: Factus est Adam tamquam unus ex nobis (Gen. III, 22) ; quia aperuit oculos.
PL 14, 309D「どこにいるのか」と言うことで、秘められたものを知る者が居場所を尋ねているのではない。神は目を閉ざしていて、隠れている者が見えなかったわけではないのだから。実に、それゆえ神は言った、「アダムは我々の一人のようになった」(創世記3:22)。彼が目を開いたからである。
Et hic quidem aperuit oculos, ut culpam suam videret, quam vitare non potuit. Magis enim postquam peccavimus, nescio quomodo nostra delicta cognoscimus: et tunc peccatum esse intelligimus, quod antequam peccaremus, non putabamus esse peccatum.
PL 14, 310A確かにこの者は、避けることのできなかった自分の咎を見るために、目を開いた。むしろ、罪を犯したのちに、どういうわけか我々は自分の罪を知る。そして、罪を犯す前には罪だと考えていなかったものを、そのとき罪だと悟る。
Certe non quasi peccatum putabamus esse damnandum; nam si damnaremus, non admitteremus. Deus autem omnium videt culpas, et omnium delicta cognoscit: super omnem animam, super omnium occulta oculos habet. Quid est ergo: Adam, ubi es?
PL 14, 310A確かに我々は、それを罪として断罪すべきだとは考えていなかった。もし断罪していたなら、犯さなかったであろう。ところで、神はすべての人の咎を見、すべての人の罪を知る。あらゆる魂の上に、あらゆる人の隠れたことの上に目を注いでいる。では、「アダムよ、どこにいるのか」とは何か。
Id est, non in quo, sed in quibus es. Non ergo interrogatio est, sed increpatio. De quibus, inquit, bonis, de qua beatitudine, de qua gratia in quam miseriam recidisti? Dereliquisti vitam aeternam, et attumulatus es morti, consepultus errori.
PL 14, 310Aそれは、どこに〔いる〕かではなく、どのような〔状態〕にいるか、ということである。したがってこれは問いではなく、叱責である。神は言う、「どれほどの善から、どれほどの至福から、どれほどの恩寵から、どのような悲惨へと、汝は落ちたのか。汝は永遠の生命を見捨て、死のもとに葬られ、誤りとともに埋められた」。
Ubi est illa tua bene sibi conscia confidentia? Timor iste culpam fatetur, latebra praevaricationem. Ubi ergo es? Hoc est, non in quo loco quaero, sed in quo statu. Quo te perduxerunt peccata tua, ut fugias Deum tuum quem ante quaerebas?
PL 14, 310B「汝の、あの良心にやましいところのない確信はどこにあるのか。この恐れは咎を告白し、この隠れ場は背反を告白している。それゆえ、汝はどこにいるのか。すなわち、どの場所にいるかを私は尋ねているのではなく、どのような状態にいるかを尋ねているのである。汝の罪は汝をどこへ連れて来たのか、汝が以前は求めていた汝の神から逃げるほどに」〔前節の神の言葉の続きと取った〕。
Fortasse moveat cur ante increpatur Adam, cum mulier ante gustaverit? Sed a praevaricatione sexus infirmior coeperit, a verecundia et excusatione fortior; ut femina erroris causa fuerit, vir pudoris.
PL 14, 310Bおそらく、女が先に味わったのに、なぜアダムが先に叱責されるのか、と思う人がいるだろう。しかし、背反は弱い性から始まり、恥じらいと弁明は強い性から始まったのである。女が誤りの原因となり、男が恥じらいの原因となったように。
71. Et dixit mulier: Serpens decepit me, et manducavi (Gen. III, 13; De Poenit. dist I, c. Serpens) . Veniabilis culpa quam sequitur professio delictorum.
PL 14, 310B71. 「女は言った、蛇が私を欺いたので、私は食べた」(創世記3:13、『教令集』第2部『悔悛について』第1区分「Serpens」法文)〔グラティアヌス『教令集』の箇所を示す引照で、ミーニュが本文に刷ったまま写す〕。罪の告白が続く咎は、赦されうる。
Ideo non desperata mulier quae non reticuit Deo, sed magis confessa peccatum est, quam medicabilis secuta sententia est. Bonum est condemnari in peccato, et flagellari in delicto, ut cum hominibus flagellemur.
PL 14, 310Bそれゆえ、女は見放されなかった。彼女は神に対して黙らず、むしろ罪を告白したのであり、そのあとに癒しうる宣告が続いたのである。罪のうちに断罪され、咎のうちに鞭打たれるのは善いことである、人々とともに鞭打たれるために。
Denique Cain quia voluit crimen negare indignus judicatus est, qui puniretur in peccato: sed remissus est sine praescripto poenae, fortasse non tam majori crimine parricidii (illud enim commisit in fratrem) quam sacrilegii, quod Deo credidit mentiendum dicens: Nescio: numquid ego custos fratris mei sum (Gen. IV, 9) ?
PL 14, 310C実に、カインは自分の罪を否認しようとしたので、罪のうちに罰せられるにふさわしくないと判断された。しかし、刑罰の定めなしに放免された。おそらくそれは、近親殺し(これは兄弟に対して犯した)という、より大きな犯罪のゆえというより、神に偽りを言ってよいと考えた瀆聖の罪のゆえであろう。カインは言った、「知らない。私が兄弟の番人であろうか」(創世記4:9)。
Et ideo accusatori diabolo ejus accusatio reservata est; ut cum ejus angelis flagelletur, qui cum hominibus noluit flagellari. Denique de talibus dictum est: Non est declinatio mortis eorum . . . . et cum hominibus non flagellabuntur (Ps. LXXII, 4 et 5) .
PL 14, 310Cそして、それゆえに彼への告発は、告発者である悪魔に取っておかれた。人々とともに鞭打たれることを望まなかった彼は、悪魔の天使たちとともに鞭打たれることになる。実に、このような者たちについて、次のように言われている。「彼らの死には妨げがない……彼らは人々とともに鞭打たれることはない」(詩篇72:4-5)。
Alia ergo ratio mulieris, quae licet in culpam praevaricationis inciderat, tamen de paradisi lignis habebat adhuc virtutis escam; et ideo dixit peccatum suum, et reputatum est ei ad veniam. Justus enim accusator est sui in principio sermonis.
PL 14, 310Cしたがって、女の事情は異なる。彼女は背反の咎に陥ったとはいえ、なお楽園の木々から徳の食物を得ていた。それゆえ自分の罪を語り、それは彼女に赦しとして数えられた。義人は、語りはじめにまず自分自身を告発する者だからである。
Neque enim potest quisquam justificari a peccato (De Poenit. dist. 1, c. Non potest) , nisi fuerit peccatum ante confessus. Unde Dominus ait: Dic iniquitates tuas, ut justificeris (Esai. XLIII, 26) .
PL 14, 310D実際、だれも、先に罪を告白していなければ、罪から義とされることはできない(『教令集』第2部『悔悛について』第1区分「Non potest」法文)〔グラティアヌス『教令集』の箇所を示す引照で、ミーニュが本文に刷ったまま写す〕。それゆえ主は言う、「汝の不義を語れ、汝が義とされるために」(イザヤ43:26)。
72. Ergo quia Eva ipsa confessa delictum est, mitior sequitur et profutura sententia, quae condemnaret errorem, et veniam non negaret, ut ad virum suum conversa serviret.
PL 14, 310D72. それゆえ、エバ自身が罪を告白したので、より穏やかで、しかも益となる宣告が続いた。その宣告は、誤りを断罪しながらも赦しを拒まず、夫に向き直って仕えるようにするものであった。
Primum ne eam facile delectaret errare: deinde ut sub fortiore vase locata non traduceret virum, sed magis viri consilio et ipsa regeretur. In quo quidem mysterium Christi et Ecclesiae evidenter agnosco.
PL 14, 311A第一に、女が誤ることを安易に楽しまないように。次に、より強い器の下に置かれて夫を堕とすことなく、むしろ自身も夫の助言によって導かれるように。ここに、キリストと教会の奥義を、私ははっきりと認める。
Designatur enim Ecclesiae ad Christum futura conversio, et religiosa servitus subdita Dei Verbo, quae multo sit melior, quam saeculi hujus libertas. Denique scriptum est: Dominum Deum tuum adorabis, et ipsi soli servies (Deut. VI, 13) .
PL 14, 311A実際、教会の、キリストへの将来の立ち返りと、神の言葉に服する信心深い隷従とが示されている。この隷従は、この世の自由よりもはるかに善い。実に、書かれている、「汝の神である主を礼拝し、ただ彼にのみ仕えよ」(申命記6:13)。
Haec igitur servitus Dei donum est. Denique inter benedictiones numeratur hujus servitutis obsequium; nam et Isaac in loco benedictionis eam dedit Esau filio suo, ut serviret fratri suo.
PL 14, 311Aそれゆえ、この神への隷従は賜物である。実に、この隷従への服従は祝福のうちに数えられている。イサクも、祝福の代わりにこれを息子のエサウに与えた、弟に仕えるようにと。
Denique benedictionem ille poscebat; etsi unam sibi cognovisset esse praereptam, tamen aliam postulabat dicens: Numquid una benedictio tibi est, Pater (Gen. XXVII, 38) ?
PL 14, 311A実に、エサウは祝福を求めていた。一つの祝福は自分から奪い取られたと知りながら、それでも別の祝福を願って言った、「父よ、汝には祝福が一つしかないのか」(創世記27:38)。
Per hanc igitur servitutem ille qui per gulam primitias suas ante vendiderat, et studio venationis agrestis gratiam benedictionis amiserat, credidit se ipso futurum esse meliorem, si typum Christi veneraretur in fratre.
PL 14, 311Bそれゆえ、この隷従によって、食欲のために自分の初物〔長子の権利〕を先に売り、野の狩りへの熱心のために祝福の恩寵を失った彼は、兄弟のうちにキリストの予型を敬うならば、自分自身よりも優れた者になるだろうと信じたのである。
Hac enim servitute pollet populus Christianus, sicut et Dominus ad discipulos suos ait: Qui vult inter vos primus esse, sit omnium servus (Matth. XX, 27) . Denique hanc servitutem operatur charitas, quae et spe major et fide est.
PL 14, 311B実際、キリスト教徒の民は、この隷従によって力を持つ。主も弟子たちに言っている、「汝らのうちで第一になろうと望む者は、すべての者の僕となれ」(マタイ20:27)。さらに、この隷従を成し遂げるのは愛であり、愛は希望よりも、信仰よりも大きい。
Unde scriptum est: Per charitatem servite invicem vobis (Galat. V, 13) . Hoc est ergo mysterium quod ait Apostolus esse in Christo et in Ecclesia (Ephes. V, 32) .
PL 14, 311Bそれゆえ書かれている、「愛によって、互いに仕えよ」(ガラテヤ5:13)。これこそ、使徒がキリストと教会のうちにあると言った奥義である(エフェソ5:32)。
Haec enim vere in praevaricatione ante fuit, sed salva erit per filiorum generationem in fide, et charitate, et sanctificatione, cum castitate.
PL 14, 311B実際、この女は、以前は確かに背反のうちにあった。しかし、子らの出産を通して、信仰と愛と聖化のうちに、貞潔をもって、救われるであろう。
Praevaricata utique in patribus generatio hominum salvatur per filios; ut quod in Judaeis offenderat, in Christiana posteritate corrigeret.
PL 14, 311C父祖たちのうちで背反した人類の世代は、子らによって救われる。ユダヤ人たちのうちでつまずいたものを、キリスト教徒の子孫のうちで正すためである。
Caput XV
第XV章PL 14, 311CPeccatum mulieris quare venia dignum; quidve per serpentem, feminam, ac virum significetur. Qualis serpentis condemnatio; et in quibus ab Adami condemnatione distinguatur.
PL 14, 311C女の罪はなぜ赦しに値するか。また、蛇と女と男によって何が示されているか。蛇の断罪はどのようなものか、またどの点でアダムの断罪と区別されるか。
73. Serpens, inquit, me persuasit: et hoc veniabile Deo visum est; eo quod nosset multas ad decipiendum vias esse serpentis (quia transfiguratur in angelum lucis, et ministri ejus sicut ministri justitiae sunt) falsa imponentis rebus singulis nomina, ut temeritatem dicat esse virtutem, et avaritiae nomen imponat industriae.
PL 14, 311C73. 「蛇が私を説き伏せた」と女は言う。これは神に、赦しうることと見えた。〔神は〕知っていたからである。欺くための蛇の道が多くあることを。蛇は光の天使に姿を変え、その僕たちも正義の僕のように装う。蛇は一つ一つの事物に偽りの名を付け、無謀を徳と呼び、貪欲に勤勉の名を与える。
Serpens enim mulierem decepit, virum mulier ad praevaricationem de veritate deduxit. Serpentis typum accepit delectatio corporalis: mulier symbolum sensus est nostri, vir mentis. Delectatio itaque sensum movet, sensus menti transfundit quam acceperit passionem.
PL 14, 311D蛇は女を欺き、女は男を、真理から背反へと導いた。体の悦楽は蛇という予型で表されており、女は我々の感覚の象徴であり、男は精神の象徴である。それゆえ悦楽は感覚を動かし、感覚は、受け取った情念を精神に流し込む。
Delectatio igitur prima est origo peccati, ideoque non mireris, cur ante serpens damnetur judicio Dei, secundo mulier, tertio vir. Secundum erroris ordinem, damnationis quoque ordo servatus est. Delectatio enim sensum, sensus autem mentem captivam facere consuevit.
PL 14, 312Aしたがって悦楽こそ罪の最初の源である。それゆえ、神の裁きにおいて、なぜ蛇がまず、次に女が、三番目に男が断罪されるのかを、あなたは驚くことはない。誤りの順序に従って、断罪の順序も守られたのである。悦楽は感覚を、感覚は精神を、虜にするのが常だからである。
Ut scias autem quia serpens typus est delectationis, damnationem ejus adverte. 74. Supra pectus, inquit, tuum et in utero tuo ambulabis (Gen. III, 14) .
PL 14, 312A蛇が悦楽の予型であることを知るために、その断罪に注目せよ。74. 聖書は言う、「汝は胸の上と腹の上を歩むであろう」(創世記3:14)。
Qui sunt qui in utero suo ambulabant, nisi qui ventri et gulae vivunt, quorum deus venter est, et gloria in pudendis eorum, qui terrena sapiunt, et cibo onerati ad terrena curvantur?
PL 14, 312A腹の上を歩む者とは、腹と大食のために生き、その神は腹であり、その栄光は恥部にあり、地上のことを思い、食物に押しつぶされて地上のものへと身をかがめる者たちでなくて、だれであろうか。
Bene ergo delectationi ait, quae cibis intenta terram videtur manducare: Supra pectus tuum, et in utero tuo ambulabis, et terram manducabis omnibus diebus vitae tuae.
PL 14, 312Aそれゆえ、食物に気を奪われて土を食べているかに見える悦楽に向かって、神は適切にも言う。「汝は胸の上と腹の上を歩み、汝の命のすべての日々、土を食べるであろう」。
Tollenda est omnis excusatio diaboli; ne forte malitiae suae aliquid possit obtendere, ut dicat iniquitatem suam ex condemnatione venisse; et ideo ad nocendum hominibus pertinaciter obniti, quia ideo damnatus est ut noceret: quod videtur esse proximum opinioni, si tamquam damnationis accipimus istam sententiam.
PL 14, 312B悪魔のいかなる言い訳も取り除かねばならない。彼が自分の悪意に何かの口実を付けて、自分の不義は断罪から生じたのだ、と言うことのないように。そして、人々を害するために執拗に努めるのは、害するために断罪されたからだ、と言うことのないように。この宣告を断罪の宣告として受け取るなら、その言い分はもっともらしく見えるのである〔この一文の係りは定かでない。proximum opinioni を「もっともらしい」の意に取った〕。
Non enim Deus ad hoc serpentem damnavit, ut noceat: sed quid futurus esset, ostendit. Et quidem tentatio illa quod amplius hominibus prosit, superius demonstravimus (c. 2, n. 9) : sed tamen cum legerimus quod scriptum est, dicente Deo: Honorificantes me honorificabo, et contemptor mei honore privabitur (I Reg. II, 30) , licet nobis ex his verbis aliquid aestimare.
PL 14, 312B神が蛇を断罪したのは、蛇が害を与えるようにするためではない。蛇がどうなるかを示したのである。確かに、あの誘惑がかえって人々の益になることは、先に示した(第2章第9節)。しかし、神が語ったと書かれているとおり、「私を敬う者を私は敬い、私を軽んじる者は栄誉を奪われる」(サムエル記上2:30)と読むとき、我々はこれらの言葉から何かを推し量ってよい。
Deus enim operatur quod bonum est, non quod malum. Ergo doceant te verba divina, quia operatur gloriam, poenam relinquit. Honorificantes me, inquit, honorificabo, honorem bonorum operationis suae esse declarans.
PL 14, 312B神は、善いことを行い、悪いことは行わないからである。それゆえ、神の言葉にあなたは教えられるがよい。神は栄光をもたらし、刑罰は〔自分では行わずに〕残しておく。神は言う、「私を敬う者を私は敬う」。これによって、善い者たちの栄誉は自分の働きによるものだと宣言している。
Et contemptores, inquit, mei, non dixit honore privabo; sed, honore privabuntur; non suae operationi deputans eorum injuriam, sed quid futurum esset, ostendens.
PL 14, 312Cまた「私を軽んじる者たちは」と言い、「栄誉を奪おう」とは言わず、「栄誉を奪われる」と言った。彼らの損害を自分の働きに帰さず、何が起こるかを示している。
Ergo hic non dixit: Facio te supra pectus tuum, et in utero tuo ambulare, et terram manducare omnes dies vitae tuae: sed: Ambulabis, inquit, et manducabis; ut praedixisse magis de serpente quae futura sunt, videretur, quam praescripsisse quid faceret.
PL 14, 312Cそれゆえここで神は、「私は汝を、汝の胸の上を歩み、汝の命のすべての日々、土を食べるようにする」とは言わず、「汝は歩み、食べるであろう」と言った。蛇について、起こるであろうことを予告したと見えるように、自分が何をするかを定めたと見えないようにするためである。
Terra enim, inquit, tibi cibus erit, non anima: nam et hoc peccatoribus prodest. Unde et Apostolus tradidit hujusmodi in interitum carnis, ut spiritus salvus sit in die Domini nostri Jesu Christi.
PL 14, 312C「土が汝の食物となるのであって、魂ではない」。このこともまた、罪人たちには益になるからである。それゆえ使徒も、このような者を肉の滅びへと引き渡した、霊が我々の主イエス・キリストの日に救われるために。
Pectore autem et ventre ait reptare serpentem, non tam propter corporis figuram, quam quod propter terrenas cogitationes de illa coelesti beatitudine sit lapsus. Pectus enim frequenter recessus quidam accipitur sapientiae.
PL 14, 312Dさて、蛇が胸と腹で這うと神が言うのは、体の形のゆえというより、地上の思いのゆえに、あの天の至福から堕ちたからである。胸はしばしば、知恵の奥まった所と解されるからである。
Et ideo Apostolus supra pectus Christi reclinat caput, non in terram dejicit. Ergo si sapientia diaboli feris immanissimis comparatur, quibus intra pedes pectus sit: et etiam homines qui terrena sapiunt, nec interiore affectu eriguntur ad coelum, utero videntur reptare per terram; utique ventrem animae nostrae non corruptibilibus saeculi hujus implere, sed magis Dei verbo satiare debemus.
PL 14, 312Dそれゆえ使徒〔ヨハネのことか〕は、キリストの胸の上に頭をもたせかけ、地に投げ出しはしなかった。したがって、悪魔の知恵が、胸が足の間にあるきわめて凶暴な野獣に比べられ〔係りは定かでない。条件節として取った〕、また地上のことを思い、内なる心情によって天へと身を起こすことのない人間たちも、腹で地を這うように見えるのならば、我々は魂の腹を、この世の朽ちるもので満たすのではなく、むしろ神の言葉で満たさねばならない。
Bene igitur David personam suscipiens Adae dicit: Humiliata est in pulvere anima mea, adhaesit in terra venter meus (Ps. XLIII, 25) . Adhaesit enim dum configuratur serpenti, qui pascitur in iniquitate terrena.
PL 14, 313Aそれゆえダビデは、アダムの役を担って、適切にも言う。「私の魂は塵の中にへりくだり、私の腹は地に貼り付いた」(詩篇43:25)。蛇に似た形になるとき、すなわち地上の不義のうちに養われる者に似るとき、腹は貼り付いたのである。
Ideoque nos Apostolus configurari dicit oportere Christo (Rom. VI, 5) , ut virtus Christi praetendat in nobis. Quae sententia non putatur in serpentem gravis, cum etiam Adam, qui levius peccavit, tali condemnatur sententia.
PL 14, 313Aそれゆえ使徒は、我々がキリストに似た形にならねばならないと言う(ローマ6:5)。キリストの力が我々のうちに現れるためである。この宣告は、蛇に対して重いとは考えられない。より軽く罪を犯したアダムでさえ、同様の宣告で断罪されるのだから。
75. Scriptum est enim: Maledicta terra in operibus tuis: in tristitia manducabis eam omnes dies vitae tuae (Gen. III, 17) . Videtur certe similitudo quaedam esse sententiae: sed tamen in ipsa similitudine magna discretio.
PL 14, 313A75. 実際、書かれている、「土地は汝のわざのゆえに呪われる。汝は命のすべての日々、苦しみのうちにそれを食べるであろう」(創世記3:17)。確かに宣告にはある種の類似が見られる。しかし、その類似そのもののうちに、大きな区別がある。
Interest enim utrum manducet aliquis terram, sicut serpenti dictum est, quia terram manducabit: an vero sicut homini dictum est, in tristitia manducabis. Adjectio enim ista: In tristitia, discretionem facit. Discretio quam vim habeat, considera.
PL 14, 313B蛇に「土を食べるであろう」と言われたように人が土を食べるのと、人に「苦しみのうちに食べるであろう」と言われたように食べるのとでは、違いがあるからである。この「苦しみのうちに」という付加が、区別を生む。その区別がどれほどの力を持つか、考えよ。
Bonum est mihi in tristitia magis terram manducare, quam in delectatione, hoc est, ut in actu quodam et sensu corporis contristari videar, quam delectari in peccato. Multi enim propter nimias iniquitates non suscipiunt peccati conscientiam.
PL 14, 313B私にとっては、悦楽のうちに土を食べるより、苦しみのうちに土を食べる方が善い。すなわち、罪のうちに悦ぶより、体のある行為と感覚において悲しんでいると見える方が善い。多くの者は、あまりに多くの不義のゆえに、罪についての疚しい良心を抱かないからである。
At vero ille qui ait: Castigo corpus meum, et servituti redigo (I Cor. IX, 27) , contristatur in nostrorum poenitentia peccatorum; quia sua tanta delicta non habuit, ut in his contristari deberet.
PL 14, 313Bしかし、「私は自分の体を打ち懲らし、隷属させる」(一コリント9:27)と言ったその人〔パウロ〕は、我々の罪の悔い改めのうちに悲しんでいる。自分自身には、それについて悲しむべきほど大きな罪はなかったからである。
Denique et nobis suadet utilem istam esse tristitiam, quae secundum Deum, non secundum saeculum est.
PL 14, 313C実に彼は、我々にも、神に従う悲しみ、世に従う悲しみではないその悲しみこそ有益であると説いている。
Oportet, inquit, vos contristari in poenitentiam secundum Deum (II Cor. VII, 9 et 10) ; nam secundum Deum tristitia salutem operatur, saeculi autem tristitia mortem operatur.
PL 14, 313C「汝らは、神に従って悲しみ、悔い改めに至らねばならない」(二コリント7:9-10)。神に従う悲しみは救いをもたらし、世の悲しみは死をもたらすからである。
Sed et de veteri Testamento accipe illos ad gratiam pervenisse, qui contristabantur in operibus corporalibus; illos vero in supplicio remansisse, qui delectabantur hujus mundi operibus.
PL 14, 313Cまた、旧約聖書の側からも、体の労苦において悲しんだ者たちは恩寵に達し、この世のわざを悦んでいた者たちは刑罰にとどまった、と受け取るがよい。
Denique Hebraei qui ingemiscebant in laboribus Aegypti, justorum gratiam consecuti sunt (Exod. II, 24) .
PL 14, 314A実に、エジプトの労役のなかでうめいていたヘブライ人たちは、義人たちの恩寵を得た(出エジプト記2:24)。
Et quia panem in tristitia manducaverunt, esca donati sunt spiritali (Exod. XVI, 13 et seq.) : Aegyptii vero qui talia opera cum exsultatione celebrabant, regi detestabili servientes, nullam veniam sunt adepti.
PL 14, 314Aまた、苦しみのうちにパンを食べたので、霊的な食物を与えられた(出エジプト記16:13以下)。他方、そのような労働を歓喜をもって行い、憎むべき王に仕えていたエジプト人たちは、いかなる赦しも得なかった。
76. Sed est et illa distinctio, quod serpenti dicitur quia terram manducabit; Adae autem: In tristitia, inquit, manducabis, et cum sudore manducabis, et manducabis fenum agri (Gen. III, 18 et 19) ; ut quemdam intelligamus in his esse processum et quando terram manducamus, in quadam malitia esse videamur: quando fenum, in quodam processu: quando vero panem, cum consummata fuerit fortitudo.
PL 14, 314A76. しかし、次のような区別もある。蛇には「土を食べるであろう」と言われ、アダムには「苦しみのうちに食べ、汗を流して食べ、野の草を食べるであろう」と言われた(創世記3:18-19)。これらのうちにある種の進展があると解するためである。土を食べるときは、ある種の悪意のうちにあると見え、草を食べるときは、ある種の進展のうちにあり、パンを食べるのは、勇気が完成されたときなのである。
Ergo et nos habeamus processum vitae hujus, sicut habuit et Paulus qui dicit: Vivo autem jam non ego (Galat. II, 20) , hoc est, non ego qui terram ante manducabam: non ego qui fenum, quia omnis caro fenum: Sed vivit in me Christus, hoc est, vivit panis ille vivus qui venit e coelo, vivit sapientia, vivit gratia, vivit justitia, vivit resurrectio.
PL 14, 314Bそれゆえ我々も、この生において進展を持とう。パウロも持ったように。彼は言う、「生きているのは、もはや私ではない」(ガラテヤ2:20)。それは、以前に土を食べていた私ではなく、「すべての肉は草」であるがゆえに草を食べていた私でもない、ということである。「そうではなく、キリストが私のうちに生きている」。すなわち、天から来たあの生きたパンが生き、知恵が生き、恩寵が生き、正義が生き、復活が生きているのである。
77. Deinde considera quia non est maledictus homo, sed maledictus est serpens: nec terra in se maledicta est; sed Maledicta, inquit, in operibus tuis, quod ad Adam dictum est. Tunc terra maledicta est, si habeas opera terrena, id est opera saecularia.
PL 14, 314B77. さらに考えよ。呪われたのは人ではなく、呪われたのは蛇である。土も、それ自体として呪われたのではない。アダムに言われたのは、「汝のわざのゆえに呪われる」ということである。あなたが地上のわざ、すなわち世のわざを持つならば、そのとき土は呪われている。
Et maledicta non in universum; sed ut spinas et tribulos generet, nisi fuerit humanae studio operationis exercitata. Quod si eam exercuerimus, in labore quidem et sudore, sed tamen panem manducabimus. Repugnat enim lex carnis legi mentis.
PL 14, 314Bしかも、呪われたのは全面的にではない。人間の働きの努力によって耕されなければ、イバラとアザミを生じさせる、ということである。もし我々が耕すなら、労苦と汗のうちにであるが、しかしパンを食べるであろう。肉の法が精神の法に逆らうからである。
Et laborandum nobis est ac desudandum, ut castigemus corpus, et servituti redigamus, et quae sunt spiritalia seminemus.
PL 14, 314Cそして我々は、体を打ち懲らし、隷属させ、霊的なものを蒔くために、働き、汗を流さねばならない。
Si enim carnalia seminaverimus, quae carnalia sunt metemus: si vero spiritalia seminaverimus, metemus ea quae sunt spiritalia. (S. Aug., l. II cont. Jul. Pelag., c. 5) .
PL 14, 314Cもし肉的なものを蒔くなら、肉的なものを刈り取る。しかし、もし霊的なものを蒔くなら、霊的なものを刈り取るであろう。(聖アウグスティヌス『ペラギウス派のユリアヌス駁論』第2巻第5章)