ミラノのアンブロシウスc. 339–397

De Noe et arca › 全文

De Noe et arca 全文

Ambrose of Milan · PL 14, 361A–416D

Caput I

第I章PL 14, 361A
1

[0361] Noe virum justum, qui ad renovandum semen hominum relictus fuit, omnium imitationi proponendum esse; ut et nos ab omni istius mundi sollicitudine, atque operibus iniquitatis requiescamus.

PL 14, 361A

義人ノアは、人類の種を新たにするために残された者であり、万人が見倣うべきものとして示される。それは我々もまた、この世のあらゆる心労と不義の業から休むためである。

2

1. Noe sancti adorimur vitam, mores, gesta, altitudinem quoque mentis explanare, si possumus. Nam cum ipsa prophetia (Hier. XVII, 9) dixerit nihil difficilius quam hominis interiora comprehendere, quanto magis difficile viri justi mentem cognoscere?

PL 14, 361A

1. 我々は、聖なるノアの生涯、振る舞い、行状、また精神の高みを、できることなら解き明かそうと取りかかる。預言そのもの(エレミヤ17:9)が、人の内奥を理解することほど難しいものはないと言ったのだから、義人の精神を知ることは、なおさら難しいではないか。

3

Etenim quem Dominus Deus ad renovandum semen hominum reservavit, ut esset justitiae seminarium; dignum est, ut nos quoque describamus eum ad imitationem omnium, et requiescamus in eo ab omni istius mundi sollicitudine, quam quotidie diversis exagitationibus sustinemus.

PL 14, 362A

というのも、主なる神が人類の種を新たにするために取っておいた者、正義の苗床となるはずだった者について、我々もまた万人が見倣えるよう彼を描き出し、我々が日々さまざまな動揺のうちに耐えているこの世のあらゆる心労から、彼のうちで休むことは、ふさわしいからである。

4

Pudet filiis supervivere, taedet cum tot adversa audiamus charissimorum, lucem hanc carpere: ipsarum Ecclesiarum diversos fluctus tempestatesque vel praesentes subire, vel animo recipere, quis tam fortis ut patienter ferat?

PL 14, 363A

子らに生き残るのは恥ずかしく、最愛の者たちの数多くの不幸を聞かされながら、この光を享けることには倦む。諸教会そのもののさまざまな波と嵐を、現に身に受けるか、心に受けとめるかして、耐え忍べるほど強い者がだれかいようか。

5

Et ideo nobis quoque affectanda haec requies fuit; ut dum Noe sanctum majore intentione consideramus, reficiamur et nos, sicut omne genus in illo requievit ab operibus suis atque moestitia. 2. Unde et Noe dicitur, quod Latine dicitur justus vel requies.

PL 14, 363A

だからこそ、この休息は我々もまた求めるべきものであった。聖なるノアをいっそう熱心に思い見るとき、我々もまた力を回復し、あらゆる類いの者が彼のうちで、自分たちの働きと悲しみから休んだように休むのである。2. それゆえ彼は「ノア」と呼ばれ、それはラテン語で「義人」または「休息」と言われる。

6

Denique et parentes ejus dixerunt: Quia hic faciet nos requiescere ab operibus, et a tristitia, et a terra cui maledixit Dominus Deus (Gen. V, 29) .

PL 14, 363A

実際、彼の両親も言った。「この者は我々を、働きから、悲しみから、主なる神が呪った地から休ませるであろう」(創世記5:29)。

7

Quod utique si ad ea quae facta sunt referendum putes, cum diluvium sub eo factum sit, non requies hominibus, sed interitus videatur illatus; nec remissio malorum, sed cumulus miseriarum.

PL 14, 363B

これを、すでに起こったことに結びつけて考えるなら、彼のもとで洪水が起こった以上、人々にもたらされたのは休息ではなく滅びであり、災いの軽減ではなく惨めさの積み上げであるように見えよう。

8

Verum si justi viri mentem consideres, advertas justitiam solam esse, quae aliis potius nata est, quam sibi; non quod sibi utile est quaerat, sed quod omnibus: haec nos requiescere facit ab operibus iniquitatis, haec revocat a tristitia; quia dum ea quae justa sunt gerimus, nihil timemus purae conscientiae securitate, non dolemus gravem dolorem.

PL 14, 363B

だが、義人の精神を思い見るなら、あなたは気づくだろう。正義だけが、自分のためよりむしろ他人のために生まれたものであり、自分に益あることでなく万人に益あることを求める。これこそが我々を不義の業から休ませ、悲しみから呼び戻す。というのは、正しいことを行っているとき、我々は清い良心の安らぎによって何も恐れず、重い苦痛を覚えないからである。

9

Nihil enim est quod majoris doloris sit, quam culpae reatus. Requiescamus etiam ab omni cura terrenae conversationis, quae corpus nostrum atque animam frequentibus vexat doloribus, vitamque atterit.

PL 14, 363B

罪責の自覚ほど大きな苦痛はない。地上の暮らしのあらゆる気苦労からも、我々は休もう。それは我々の体と魂をたび重なる苦痛で悩ませ、命をすり減らす。

Caput II

第II章PL 14, 363C
1

Quid nomina filiorum Noe significent; quidve ordo quo illa recensentur? Id exemplo instructae aciei, ac naturae ipsius instituto exponitur. Denique cur in declarandis eorum generationibus invertatur ordo, fuse declaratur.

PL 14, 363C

ノアの子らの名は何を意味するのか。それらが数え上げられる順序は何を意味するのか。それは整えられた戦列の例と、本性そのものの定めによって説明される。最後に、彼らの系図を述べる際に順序がなぜ逆になるのかが、詳しく述べられる。

2

3. Huic vero tres filii nati, Sem, Cham, Japhet. Quae nomina significant bonum, et malum, et indifferens, ut et naturae gratia bonitatem habuisse, et malorum tentamenta ei nequaquam defuisse, et indifferentibus, hoc est, velut supellectili virtutum abundasse videatur.

PL 14, 363C

3. さて、この者に三人の子、セム、ハム、ヤフェトが生まれた。これらの名は善、悪、中立を意味し、〔ノアが〕本性の恩恵によって善性をもち、悪の誘惑も決して欠けておらず、中立のもの、すなわちいわば徳の家財にも富んでいたと見えるようになっている。

3

Qua ratione autem malum in medio posuerit, ratio evidens est; quia naturae bonum omnibus inest: nec quasi naufragos in lucem projicit, sed suffulsit et viribus; ut non opprimantur tentamentis malitiae, nec tamquam invalidi succumbant: sed munit et vestit velut quibusdam tegumentis indifferentibus, quae sunt salus, valetudo bona, pulchritudo, impigritia, divitiae, gloria, generis claritudo; ut ea dote muniti tueantur bonitatem naturae, et malum illud inciudant, ne possit nocere, et quasi clausum strangulent.

PL 14, 363C

ところで、なぜ悪を真ん中に置いたかという理由は明らかである。本性の善はすべての人のうちにある。〔本性は〕難破した者を光の中へ投げ出すのでなく、力で支える。悪意の誘惑に押しつぶされ、弱い者のように屈することがないようにである。むしろ中立のいくつかの覆いで守り、着せる。それは健康、良い体調、美しさ、機敏さ、富、栄光、家柄の高貴である。そうして人はこの賜物に守られて本性の善性を保ち、かの悪を閉じ込めて害をなせなくし、いわば閉じ込めて締めあげるのである〔底本は inciudant。includant と読む〕。

4

4. Nonne cernimus velut aciem quamdam virtutum ordinatam in praelium; ut inferiores in medio sint, dextera laevaque velut in cornibus validiores, per quos tota acies robur accipiat?

PL 14, 363D

4. 我々は見ないだろうか。徳がいわば戦いのために整えられた戦列を。劣るものが真ん中におり、右と左のいわば翼には強いものがいて、全戦列がそれらから力を受けている。

5

Unde et quidam poeta Graecus ait: κακούς δ' ἐς μέσσον ἔλασσεν (Homer., Iliad. Δ), hoc est, malos autem in medium inseruit.

PL 14, 364A

だからあるギリシアの詩人も言う。「悪しき者どもを真ん中に押し込んだ」(ホメロス『イリアス』第4巻)〔ギリシア語〕。すなわち、悪しき者らを中央に挿し入れた〔という意味である〕。

6

Ita ergo et natura quasi bonus dux, imperante Deo, quae nos ad hujus mundi praelia generare noverit; quae bona habet, primo ordine constituit; quae officiant, secundo; quae adjuvent, tertio: ut tamquam in medio inclusus hostis, geminatis quocumque se contulerit, opprimatur viribus; ne singulae eorum velut aequatis fatigentur praeliis, et evadendi de angustiis naturalibus, ac serpendi latius facultatem haberet.

PL 14, 364A

こうして本性もまた、神が命じるままに、我々をこの世の戦いのために生み出すすべを知る良き指揮官のように、善いものを第一の列に、妨げるものを第二に、助けるものを第三に置く。それは、真ん中に閉じ込められた敵が、どこへ向かおうとも倍加した力に押さえつけられるようにするためであり、また、〔善いものが〕一つずつ、互角のような戦いで疲れ果てることなく、〔敵が〕本性の狭い隘路から逃れ、さらに広く這い広がる機会をもつことのないようにするためである。

7

5. Sed quia ubi generantur, hic ordo est: ubi autem generant, Japheth primo loco scribitur, tertio Cham; ideo ne contraria nos posterioribus dixisse quis arbitretur, etiam illius loci explananda ratio est.

PL 14, 364A

5. だが、生まれる場面ではこの順序であるが、子をもうける場面ではヤフェトが第一の場に、ハムが第三の場に記される。そこで、我々が後の箇所と食い違うことを述べたと思う者のないよう、その箇所の理由も説明しなければならない。

8

Bonum quidem quod velut in quadam naturae nobilitate est, praecedit: malum autem sequitur; sunt enim cogitationes mentis contrariae, quae utique oriuntur postea.

PL 14, 364B

本性のいわば高貴さの中にある善が先に立ち、悪はあとに続く。精神には相反する思いがあり、それらは当然あとから生じるからである。

9

Haec quamdiu velut intus clausa sunt, nec tamquam in herbis germinant, quodam sinu bonae mentis foventur, ne prodeant.

PL 14, 364B

これらは、いわば内に閉じ込められ、草のように芽を出さないうちは、善い精神の懐に抱かれて、出て行かないようにされている。

10

Nam quamdiu in voluntate est malum, non in ἐντελεχείᾳ, hoc est, in opere atque effectu, bonitas mentis gubernatoris velut aurigae modo cohibet vel refrenat malitiam tentantem prorumpere: cum vero efferbuerit, atque in ulcus eruperit, ne possit latius serpere, et finitima contaminare; tunc justa succedit providentia, ne illud indifferens quod vulgo secundum bonum dicunt, velut loco cedat, cum jam ferventi malo non possit resistere.

PL 14, 364B

悪が意志の中にあり、エンテレケイア〔ギリシア語〕、すなわち行為と結果にはなっていない間は、舵取りである精神の善性が、御者のように、突き破ろうとする悪意を抑え、手綱を引く。だが悪が沸き立ち、潰瘍となって破れ出たときには、それがさらに這い広がり隣り合うものを汚すことのないように、正しい摂理が介入する。それは、世間でいわゆる第二の善と言われるかの中立のものが、すでに煮えたぎった悪に抵抗できず、持ち場を譲るようなことにならないためである。

11

Itaque ne latius fundat virus noxium, et plurimas inficiat generando corruptiones, illud primum bonum quod natura bonum est, dum locum mutat, ordinem mutat; ut quasi laboranti cornui opem ferat, et eam partem aciei suscipiat quae plus laborat; virtus enim bellatoris difficilioribus locis est necessaria; sicut etiam boni custodis praesentia ibi frequentior, ubi muri fragiliores.

PL 14, 364C

こうして、悪が有害な毒をさらに注ぎ広げ、多くの腐敗を生んで感染させることのないように、本性によって善であるかの第一の善は、場所を移すことで順序を替える。苦戦している翼に助けをもたらし、いちばん苦しんでいる側の戦列を引き受けるためである。戦う者の徳は、より困難な場所にこそ必要だからである。善い番兵の姿も、城壁がもろいところにこそ、より頻繁に見られる。

12

Ac ne qua pars sine defensore sit, dum illud bonum inclinatiora sustentat, tunc illud indifferens locum superiorem suscipit, velut deputante sibi eam partem perfectiori bono; nihil enim virtute perfectius.

PL 14, 364C

どの部分も守る者を欠かないように、かの善がより傾いた部分を支えている間、かの中立のものがより上位の場所を引き受ける。より完全な善が、その部分をそれに割り当てるかのようにである。徳より完全なものはないからである。

13

Indifferentia autem non habent robur validae virtutis, sed ejus augent et diffundunt gratiam. Unde Japheth dictus est, quod latitudo significatur Latine.

PL 14, 364C

だが中立のものは、強い徳の力をもたず、徳の優美を増し広げる。それゆえヤフェトと呼ばれ、ラテン語で「広さ」を意味する。

Caput III

第III章PL 14, 364D
1

Secuturo diluvio universam generationem ideo abundasse filiorum procreatione; ut bona concessa divinae benignitati, eadem revocata ac poenas irrogatas nostrae iniquitati imputemus.

PL 14, 364D

洪水が続いて起こることになっていたため、全世代が子を産むことで豊かになったのは、与えられた善は神の善意に帰し、それが取り戻されたことと科された刑罰とは我々の不義に帰するためであった。

2

6. Nec solum sanctus Noe abundavit filiorum generatione; sed etiam universa se effudit quam maxime eo tempore generatio. Quod non otiosum videtur.

PL 14, 364D

6. 聖なるノアが子を産んで豊かになっただけでなく、全世代がとりわけその時代に広がった。これは無意味なこととは思われない。

3

Secuturo enim diluvio non debuit aestimari defuisse gratiam fecunditatis illi generationi, quam diluvia absorbuerunt: ut quod fuit humani generis abundantia, divinae deputetur gratiae; quod diluvium secutum est, nostris ascribatur iniquitatibus, qui peccatis nostris avertimus Domini misericordiam.

PL 14, 365A

というのは、洪水が続くことになっていたとはいえ、洪水が呑み込んだその世代に、多産の恩寵が欠けていたと見なされてはならないからである。人類の豊かさは神の恩寵に帰せられ、続いて起こった洪水は、自分たちの罪によって主の慈しみを遠ざけた我々の不義に帰せられるためである。

4

Sic et in posterioribus invenies, quod secuturam Aegypti sterilitatem praecessit totidem annorum fecunditas (Gen. XLI, 26 et 27) . Principale est enim virtutis inchoare a beneficiis, et praeseminare gratiam.

PL 14, 365A

後の箇所にも、あなたは同じことを見いだすだろう。エジプトに続いて起こる不毛に、同じ年数の豊作が先立った(創世記41:26, 27)。善いもので始め、恩寵をあらかじめ蒔いておくことは、徳の第一の務めだからである。

5

Unde et David ait: Misericordiam et judicium cantabo tibi, Domine (Ps. c, 1) . Praecedit beneficii gratia, sequitur censura sobriae disciplinae. Divinum est igitur quod bona praemittuntur, nostrum quod mutantur.

PL 14, 365A

それゆえダビデも言う。「慈しみと裁きを、主よ、汝に歌おう」(詩篇100:1)。善き施しの恩寵が先立ち、慎み深い規律の戒めがあとに続く。したがって、善いものが先に送られるのは神のわざであり、それが変えられるのは我々のわざである。

6

7. Ipse hoc declarat Deus dicens: Non permanebit spiritus meus in hominibus, quia carnes sunt (Gen. VI, 3) . Spiritus sanctus spiritus sapientiae est, spiritus cognitionis.

PL 14, 365B

7. 神自身がこれを明らかにして言う。「私の霊は人々の中にとどまらない。彼らは肉だからである」(創世記6:3)。聖なる霊は知恵の霊、認識の霊である。

7

Habet ergo sapientiam, habet et disciplinam, sicut et de Beseleel qui sacrum tabernaculum divino oraculo jussus est facere, ait Scriptura: Quia repletus est spiritu prudentiae et disciplinae (Exod. XXXI, 3) . Hic ergo spiritus datur hominibus, sed non permanet.

PL 14, 365B

したがって〔聖なる霊は〕知恵をもち、規律ももつ。聖なる幕屋を神の託宣によって造るよう命じられたベツァルエルについても、聖書が言うとおりである。「彼は思慮と規律の霊に満たされたから」(出エジプト記31:3)。この霊は人々に与えられるが、とどまらない。

8

Qua autem ratione non permanet, causa proditur, quia caro sunt. Carnis enim natura disciplinae repugnat, quia voluptati obtemperat.

PL 14, 365B

なぜとどまらないのかという理由は、彼らが肉だからと示されている。肉の本性は規律に逆らう。快楽に従うからである。

9

Denique de solo Domino Jesu scriptum est: Super quem videritis Spiritum descendentem de coelo, et manentem super eum, hic est qui baptizat Spiritu sancto (Joan. I, 33) .

PL 14, 365B

実際、主イエスただ一人について書かれている。「汝らが、その上に霊が天から降り、その上にとどまるのを見る者、これが聖なる霊で洗礼を授ける者である」(ヨハネ1:33)。

10

In eo enim manebat, quem nulla corruptelae carnalis impedimenta revocabant, quominus incorruptae et impermixtae ordinem disciplinae teneret, cujus caro non vidit corruptionem.

PL 14, 365C

というのは、霊は、肉の腐敗のいかなる妨げにも呼び戻されない者のうちにとどまっていたからである。その者は、損なわれず混ざり物のない規律の秩序を保ち、その肉は腐敗を見なかった。

Caput IV

第IV章PL 14, 365C
1

Gigantibus qui vixerunt aetate Noe, similes esse homines cultui carnis suae studentes. Qui dicantur filii Dei; et quo pacto Deus dicatur irasci aut moveri: quare etiam irrationabilibus propter hominis peccatum deletis, Noe gratiam apud Deum invenerit.

PL 14, 365C

ノアの時代に生きた巨人たちに、自分の肉の世話に熱中する人々は似ている。だれが神の子と呼ばれるのか。神がどのようにして怒り、あるいは動かされると言われるのか。人の罪のゆえに理性なきものまで滅ぼされたのに、なぜノアは神のもとで恩寵を見いだしたのか。

2

8. Gigantes autem erant in terra in diebus illis (Gen. VI. 4) . Non poetarum more gigantes illos terrae filios vult videri divinae Scripturae conditor: sed ex angelis et mulieribus generatos asserit, quos hoc appellat vocabulo, volens eorum exprimere corporis magnitudinem.

PL 14, 365C

8. 「その日々、地には巨人たちがいた」(創世記6:4)。神の聖書の著者は、詩人たちのように、あの巨人たちを地の子らと見せようとするのではなく、天使たちと女たちから生まれたと断言している。この呼び名で、彼らの体の大きさを言い表そうとしたのである。

3

Et consideremus, ne forte gigantum sint similes homines cultui studentes carnis suae, animae autem nullam curam habentes: sicut illi qui de terra secundum poeticam fabulam orti, mole corporis sui freti, feruntur habuisse contemptum superorum.

PL 14, 366A

考えてみよう。自分の肉の世話に熱中し、魂にはまったく気を配らない人々は、巨人たちに似ているのではないか。詩人たちの物語によれば、地から生まれたあの者たちは、自分の体の巨大さを頼みとして、上なる神々を軽んじたと伝えられている。

4

An dispares aestimandi sunt qui cum ex anima constent et corpore, mentis vigorem quo nihil habet anima pretiosius, aversantur, et se carnis hujus imitatores velut maternae exhibent stoliditatis haeredes?

PL 14, 366A

それとも、魂と体から成りながら、魂がもつ何ものにもまさって貴い精神の活力を避け、この肉の模倣者として、いわば母方の愚鈍さの相続人であることを示す者たちは、別のものと見なすべきだろうか。

5

Itaque in vanum laborant, coelum votis usurpantes superbis, et terrenis operibus incubantes, qui electione inferioris, et contemptu superioris consortii, tamquam voluntariis obnoxii peccatis graviori condemnantur severitate.

PL 14, 366A

こうして彼らは、高ぶった願いで天を奪い取り、地上のわざに身をかがめて、むなしく労する。下なる交わりを選び、上なる交わりを軽んじることで、自ら進んで犯す罪に服した者として、いっそう厳しい断罪を受ける。

6

9. Plerumque Angelos filios Dei vocat Scriptura; quia ex nullo homine generantur animae. Itaque viros fideles filios suos dicere non est aspernatus Deus.

PL 14, 366B

9. 聖書はしばしば天使たちを神の子と呼ぶ。魂はどの人間からも生まれないからである。それゆえ神は、信仰ある人々を自分の子らと呼ぶことをも退けなかった。

7

Sicut ergo viri probabilis vitae filii Dei vocantur (Job I, 6) : ita quorum carnalia sunt opera, hos filios dicimus carnis Scripturarum auctoritate (Ps. LXXXI, 6) .

PL 14, 366B

したがって、称賛に値する生を送る人々が神の子らと呼ばれる(ヨブ記1:6)ように、行いが肉的な者たちを、我々は聖書の権威に基づいて肉の子らと呼ぶ(詩篇81:6)。

8

Dicit enim Johannes Evangelista: Quia quotquot Dominum Jesum receperunt, dedit eis potestatem filios Dei fieri, his qui credunt in nomine ejus, qui non ex sanguinibus, neque ex voluntate carnis, neque ex voluntate viri, sed ex Deo nati sunt (Joan. I, 12 et 13) .

PL 14, 366B

福音記者ヨハネは言う。「主イエスを受け入れた者はみな、彼は彼らに、神の子となる権能を与えた。その名を信じる者、血からでもなく、肉の意志からでもなく、男の意志からでもなく、神から生まれた者たちに」(ヨハネ1:12, 13)。

9

Ideo postea habes quia iratus Dominus est, quoniam quamvis cogitaret, hoc est sciret, quia homo positus in terrae regione, carnem portans, sine peccato esse non possit (terra enim velut quidam tentationum locus est, caroque corruptelae illecebra) tamen cum haberent mentem rationis capacem virtutemque animae infusam corpori, sine consideratione aliqua in lapsum ruerunt, ex quo revocare se nollent.

PL 14, 366B

それゆえ、のちにあなたは、主が怒ったと読む。主は考えていた、すなわち知っていたにもかかわらずである。地の領域に置かれ、肉を担う人は、罪なしではありえないと(実際、地はいわば誘惑の場所であり、肉は腐敗への誘いである)。それでも彼らは、理性を受け入れうる精神と、体に注ぎ込まれた魂の力をもちながら、何の考慮もなく転落へ突き進み、そこから自らを呼び戻そうとしなかった。

10

Neque enim Deus cogitat sicut homines, ut aliqua ei nova succedat sententia; neque irascitur quasi mutabilis: sed ideo haec leguntur, ut exprimatur peccatorum nostrorum acerbitas, quae divinam meruerit offensam; tamquam eo usque increverit culpa, ut etiam Deus qui naturaliter non movetur aut ira, aut odio, aut passione ulla, provocatus videatur ad iracundiam.

PL 14, 366C

神は人間のように考え、何か新しい決定が神に生じるのではない。変わりやすいもののように怒るのでもない。これらが読まれるのは、我々の罪の苦々しさが、神の怒りに値したものであることを言い表すためである。まるで罪責がそこまで増し加わり、本性として怒りにも憎しみにもいかなる情念にも動かされない神でさえ、憤りへと駆り立てられたかのように見えるほどだ、ということである。

11

10. Minitatus est praeterea quod deleret hominem: Ab homine, inquit, usque ad pecus, et a reptilibus usque ad volatilia coeli delebo (Gen. VI, 7) . Quid laeserant irrationabilia?

PL 14, 366C

10. さらに神は、人を滅ぼすと脅した。「人から家畜に至るまで、這うものから天の鳥に至るまで、私は滅ぼそう」(創世記6:7)。理性なきものたちが何を害したというのか。

12

Sed quia propter hominem illa facta erant, eo utique deleto propter quem facta sunt, consequens erat ut etiam illa delerentur; quia non erat qui his uteretur.

PL 14, 367A

だが、それらは人のために造られたのであるから、そのために造られた人が滅ぼされた以上、それらも滅ぼされるのは当然の帰結であった。それらを用いる者がいなくなったからである。

13

Sensu autem altiore illud manifestatur, quia homo mens est quae est rationis capax; homo enim definitur animal vivum, mortale, rationale.

PL 14, 367A

もっと深い意味では、次のことが示される。人は理性を受け入れうる精神だからである。実際、人は「生きた、死すべき、理性的な動物」と定義される。

14

Principali igitur exstincto, etiam sensus omnis exstinguitur; eo quod nihil reliqui ad salutem supersit, cum salutis fundamentum virtus defecerit. Ad condemnationem autem caeterorum, et ad expressionem pietatis divinae dicitur Noe apud Deum gratiam invenisse.

PL 14, 367A

したがって主導的な部分が消されれば、すべての感覚もまた消される。徳が救いの土台として失われたとき、救いのために残るものは何もないからである。そして、ノアが神のもとで恩寵を見いだしたと言われるのは、他の者たちの断罪のため、また神の慈愛を言い表すためである。

15

Simul ostenditur quod hominem justum non obumbret aliorum offensio, quando ipse ad totius generis reservatur seminarium, qui non generationis nobilitate, sed justitiae et perfectionis merito laudatur.

PL 14, 367A

同時に、こう示される。義人は、他人の罪に覆い隠されることがない。彼自身が全人類の苗床として取っておかれるからである。彼は生まれの高貴さではなく、正義と完全さの功績によって称えられる。

16

Probati enim viri genus virtutis prosapia est; quia sicut hominum genus homines, ita animarum genus virtutes sunt. Etenim familiae hominum splendore generis nobilitantur: animarum autem clarificatur gratia splendore virtutis.

PL 14, 367B

是認された人の家系とは、徳の血筋である。人類の種族が人々であるように、魂の種族は諸徳だからである。人々の家柄が生まれの輝きによって高貴にされるのに対し、魂の気品は、徳の輝きによって輝かされる。

Caput V

第V章PL 14, 367B
1

Terram iniquitate hominum fuisse corruptam; item omnis hominis tempus ante Dominum esse duplici modo intelligi: denique pro toto homine carnem sumi, cujus illecebris anima nostra corrumpitur.

PL 14, 367B

地は人々の不義によって腐敗した。また、「すべての人の時は主の前にある」は二通りに理解される。最後に、全体の人の代わりに肉が取られ、その誘惑によって我々の魂が腐敗する。

2

11. Corrupta est autem terra coram Deo, et impleta est, inquit, iniquitate (Gen. VI, 11) . Causa terrenae corruptelae manifesta est, eo quod iniquitas hominum terram corruperit.

PL 14, 367B

11. 「地は神の前で腐敗し、不義で満ちた」(創世記6:11)と言う。地の腐敗の原因は明らかである。人々の不義が地を腐敗させたのだ。

3

Unde et Dominus Deus ait: Tempus omnis hominis venit ante me, quia repleta est terra iniquitatibus suis (Ibid., 13) . Tempus quidem omnium hominum in conspectu Dei, et in ejus voluntate est.

PL 14, 367C

それゆえ主なる神も言う。「すべての人の時が、私の前に来た。地が自らの不義で満ちたからだ」(創世記6:13)。実際、すべての人々の時は神の目の前にあり、神の意志のうちにある。

4

Non enim, ut vulgo aiunt, fatale decretum alligatur: sed tamen specialiter hic dictum puto; quia in Evangelio Dominus redempturus hominum genus passione sui corporis, et emundaturus sanguine suo, sacramentoque baptismatis, ait: Pater, venit hora, clarifica Filium tuum, ut et Filius tuus clarificet te (Joan. XVII, 1) .

PL 14, 367C

世間でいうように運命の決定に縛られているのではない。だが、ここで特別に言われていると私は考える。福音書で主は、自分の体の受難によって人類を贖い、自らの血と洗礼の秘跡で清めようとして、こう言っているからである。「父よ、時が来た。汝の子に栄光を与えよ。汝の子もまた汝に栄光を与えるために」(ヨハネ17:1)。

5

Ergo quia in diluvio per arcam Noe servatae sunt reliquiae generis humani ad seminarium reparationis et renovationis futurae, ideo praemisit hic: Tempus omnis hominis venit; quia repleta est terra iniquitatibus suis.

PL 14, 367C

それゆえ、洪水のとき、ノアの箱舟によって人類の残りが、来たるべき回復と刷新の苗床として保たれたので、ここで先に「すべての人の時が来た。地が自らの不義で満ちたからだ」と言ったのである。

6

Hoc in figura; in veritate autem ait: Reliquiae per dilectionem gratiae salvae factae sunt (Rom. XI, 5) . Ideoque exclamat Apostolus dicens: Superabundavit peccatum, ut superabundaret et gratia (Rom. V, 20) .

PL 14, 367D

これは象りにおいてであり、真実においては、こう言う。「残りの者は、恩寵の愛によって救われた」(ローマ11:5)。それゆえ使徒は叫んで言う。「罪が満ちあふれたのは、恩寵もまた満ちあふれるためであった」(ローマ5:20)。

7

12. Corrupit, inquit, omnis caro viam suam (Gen. VI, 12) . Carnem hic posuit pro homine terreno, in quo carnis illecebra viam ejus corruperit. Qui si intellexisset quod munus accepisset a Deo, non utique passus esset, ut caro obstaret animae virtutibus.

PL 14, 367D

12. 「すべての肉は自らの道を腐敗させた」(創世記6:12)と言う。ここで肉を地的な人の代わりに置いたのは、その人において肉の誘惑がその道を腐敗させたからである。もし彼が神からどんな賜物を受けたかを悟っていたなら、肉が魂の徳に立ちふさがるのを決して許さなかったであろう。

8

Itaque caro causa fuit corrumpendae etiam animae, quae velut origo et locus est quidam voluptatis, ex qua velut a fonte prorumpunt concupiscentiarum malarumque passionum flumina, lateque exundant.

PL 14, 368A

こうして肉は、魂までも腐敗させる原因となった。肉はいわば快楽の源であり場所であって、そこから泉のように、欲望と悪しき情念の川が噴き出し、遠くまであふれ出る。

9

Quibus demergitur animae quoddam excusso gubernatore remigium, cum ipsa mens velut quibusdam tempestatibus et procellis victa loco suo cedit. Pulchre autem ait, quia homo viam naturae suae corrupit.

PL 14, 368A

これらに、舵取りを振り落とされた魂の漕ぎ手たちが沈められる。精神そのものが、いわば嵐と暴風に打ち負かされて持ち場を明け渡すときである。人が自らの本性の道を腐敗させた、という言い方は美しい。

10

Nam via sua in paradiso erat, in illo beatitudinum tramite, in illo virtutum flore, et in illa incorruptibili gratia, quam viam terrenis inquinavit vestigiis. Alii habent: Viam ipsius, hoc est, Dei. Hoc solet verbo Domini declarare.

PL 14, 368A

その道は、楽園にあった。あの幸いの小道、あの徳の花、あの朽ちない恩寵のうちにあった。その道を、人は地的な足跡で汚したのである。別の本では「その〔神の〕道を」、すなわち神の道を、とある。これは主の言葉によって〔神の道が〕説明されるのが常である〔Hoc solet verbo Domini declarare の係りは定かでない。このように取った〕。

Caput VI

第VI章PL 14, 368B
1

De constructione arcae, in qua humani corporis figura describitur; et cujus nidi singulas ejusdem corporis humani partes significant. Quomodo illae bitumine, ut firmiter sibi cohaereant, sint liniendae.

PL 14, 368B

箱舟の造りについて。そこには人の体の姿が描かれ、その巣は同じ人の体のそれぞれの部分を意味する。それらがしっかり結び合うように、いかに瀝青を塗るべきか。

2

13. Sed jam de ipsa Noe arca dicendum, quam si quis velit impensius considerare, inveniet in ejus aedificatione descriptam humani figuram corporis. Quid est enim quod ait Deus: Fac igitur tibi arcam de lignis quadratis (Gen. VI, 14) ?

PL 14, 368B

13. さて、ノアの箱舟そのものについて語らなければならない。だれかがこれをより丁寧に考察しようとするなら、その造りには人の体の姿が描かれているのが見いだされよう。神が言った「それゆえ、汝のために、方形の材木で箱舟を造れ」(創世記6:14)とは、何のことか。

3

Quadratum certe hoc appellamus, quod omnibus bene consistat partibus, et conveniat sibi. Itaque et Deus auctor nostri corporis, naturaeque fabricator astruitur, et opus ipsum perfectum esse iis sermonibus significatur.

PL 14, 368B

方形と我々が呼ぶのは確かに、すべての部分がよく整い、それ自身と調和しているもののことである。こうして、神は我々の体の作者、本性の造り主であると確かめられ、そのわざそのものが完全であることも、これらの言葉で示される。

4

Quadrata autem hominis membra esse evidens ratio, si consideres pectus hominis, consideres ventrem pari mensura longitudinis et latitudinis, nisi cum voluptatibus et epulis ventre distento mensura naturalis exceditur.

PL 14, 368C

人の肢体が方形であるのは明らかな理由がある。あなたが人の胸を見、腹を見るなら、長さと幅が等しい寸法である。ただし、快楽と宴によって腹がふくらみ、自然の寸法を越える場合は別である。

5

Jam pedes, et manus, brachia, femora, et crura quadripartita quis non ipso visu advertat? Sunt autem pleraque eorum, et si non ejusdem longitudinis, aut latitudinis; tamen quae analogiam ita servent, ut in iis quoque congrua mensura ratioque concurrat: longitudo prolixior quam latitudo sit, latitudo quam altitudo.

PL 14, 368C

足、手、腕、腿、すねが四つに分かれていることに、見ただけで気づかない者があろうか。それらの多くは、長さや幅が同じではないにしても、比例を保っており、そのためそこにも釣り合った寸法と筋道が見いだされる。長さは幅より長く、幅は高さより大きい。

6

Et sicut ligni arcae trina distantia est; siquidem trecentorum cubitorum longitudinem, et quinquaginta cubitorum altitudinem, et triginta cubitorum altitudinem servandam esse praescripsit: ita et in nostro corpore summa est, et media, et minima distantia.

PL 14, 368C

箱舟の木材に三つの隔たりがあるのと同様に――神は、長さ三百キュビト、高さ五十キュビト〔底本は altitudinem(高さ)を二度刷る。第二の寸法は latitudinem(幅)と読むべきか。続く最大・中間・最小の隔たりとも合う〕、高さ三十キュビトを守るべきだと定めたのだから――我々の体にも、最大と中間と最小の隔たりがある。

7

Summa secundum longitudinem, media secundum latitudinem, minima secundum altitudinem: totum tamen corpus attextum ex singulis membris quadratum videtur.

PL 14, 368D

最大は長さにおいて、中間は幅において、最小は高さにおいて。それでも、一つ一つの肢体から織り成された全身は、方形に見える。

8

Nam et in usu ita est, ut eos quadratos dicamus, quos nec enormes proceritate, et validos robusti qualitate corporis aestimamus. 14. Quid etiam sibi vult quod ait: Nidos facies in arca (Ibid.) , nequaquam silendum videtur.

PL 14, 368D

実際、普通の用法でもそうで、丈が並外れて高くなく、体つきの頑健さで強いと見なす者を、我々は方形の人と言う。14. また、「箱舟に巣を造れ」(創世記6:14)と言ったことの意味も、黙って済ませてよいとは思われない。

9

Naturaliter enim dictum arbitror, eo quod omne corpus nostrum attextum est sicut nidus; ut spiritus vitalis omnes partes viscerum penetret, atque de principali nostro fundat se per artus singulos. Nidi quidam sunt oculi nostri, quibus se visus inserit.

PL 14, 369A

私は、自然のままの意味で言われたと考える。我々の体全体が巣のように織り成されているからである。それは、命の霊があらゆる内臓の部分に入り込み、我々の主要な部分から一つ一つの肢体へ流れ出るためである。我々の目は巣であり、視覚がそこに入り込む。

10

Nidi sunt nostrarum sinus aurium, per quos auditus se infundit, et velut in foveam altam dejicit. Nidus est narium, qui ad se odorem attrahit. Nidus est quartus major caeteris hiatus oris, in quo nutritur, donec adolescat sapor; et unde vox evolat.

PL 14, 369A

我々の耳の窪みは巣であり、そこを通って聴覚が注ぎ込み、深い穴の中へ落ちるかのようになる。鼻の穴は巣であり、匂いを引き寄せる。第四の巣は、他より大きな、口の開きである。そこで味が育つまで養われ、またそこから声が飛び立つ。

11

In quo latet lingua quae velut organum vocis, sonos ejus artifici suavitate modulatur; et cum sit ipsa irrationabilis, rationabilem vocem exprimit. Nidus est hemicranium. Nidus est membrana illa quae cerebrum fovet, et intra cohibet.

PL 14, 369A

そこに舌が潜んでいて、声の楽器のように、その音を巧みな快さで調える。舌自体は理性なきものでありながら、理性ある声を形づくる。ヘミクラニウム〔頭蓋の半分〕も巣である。脳を温め、内に閉じ込めるあの膜も巣である。

12

Nidi sunt viscera pulmonis et cordis. Spiritus quidem nostri, hoc est, ejus quem carpimus, et quo alimur in hac vita, nidus est pulmo: sanguinis autem et spiritus nidus est cor.

PL 14, 369B

肺と心臓の内臓は巣である。我々の息、すなわち我々が吸い込み、この生で養われている息の巣は肺であり、血と霊の巣は心臓である。

13

Duo sunt enim ejus uteri: unus quo sanguinem velut quodam sinu suscipit, et transfundit in venas: alter quo rigatus ex illo superiori deducit in arterias jugi meatu. Ossa quoque validiora nidos habent. Sunt enim intus cavata, in quibus foraminibus est medulla.

PL 14, 369B

心臓には二つの腹がある。一つは、血をいわば懐のように受け入れて血管へ注ぎ入れる。もう一つは、その上のほうから潤されて、絶え間ない流れで動脈へ導く。より強い骨にも巣がある。内部に空洞が穿たれており、その孔の中に髄があるからである。

14

In visceribus ipsis mollioribus nidi cupiditatis aut doloris sunt. Et alia si quis consideret, etiam plures nidos inveniet in hac fabrica humani corporis.

PL 14, 369B

より柔らかい内臓そのものには、欲望や苦痛の巣がある。ほかにも、だれかが考察するなら、人の体のこの造りに、さらに多くの巣を見いだすだろう。

15

Unde puto et illum in Psalmo non solum mystice, sed etiam naturalitater dixisse: Etenim passer invenit sibi domum, et turtur nidum, ubi reponat pullos suos (Ps. LXXXIII, 4) .

PL 14, 369B

それゆえ、詩篇のあの者も、神秘的にだけでなく、自然のままの意味でも言ったのだと私は思う〔底本は naturalitater。naturaliter と読む〕。「スズメは自分のために家を見いだし、キジバトは雛を置く巣を見いだした」(詩篇83:4)。

16

Est enim jam in hoc corpore nidus pudicitiae, in quo erat nidus irrationabilis concupiscentiae. Sed ubi ante partus deformes nutriebat libido, ibi nunc decorae castitatis adolescit haereditas. 15. Illinies, inquit, eam bitumine (Gen. VI, 14) .

PL 14, 369C

実際、この体の中にいまや貞潔の巣があり、そこにはかつて理性なき欲望の巣があった。以前は情欲が醜い産物を育てていたところに、いまは麗しい純潔の相続が育つ。15. 神は言う。「汝はそれに瀝青を塗れ」(創世記6:14)。

17

Ex multis ossibus, nervisque, et caeteris aliis constat humanum corpus. Et foris igitur et intus apta compage connexum sibi adhaeret, et habitudine propria quam ἀφὴν Graeci dicunt, tenetur; ut intus clausus spiritus qui infunditur, vel spiritalis substantia quae intus operatur, veluti geminis constricta vinculis non evagetur: sed ad unitatem aptam et continentem, connexionemque validam cohibetur.

PL 14, 369C

人の体は、多くの骨と腱とその他のものから成る。外でも内でも、よく合った組み合わせで互いに結び合い、ギリシア人がアペー(接合)と呼ぶ固有の結合状態に保たれている。それは、内に閉じ込められて注がれる霊、あるいは内で働く霊的実体が、いわば二重の枷でつながれて、さまよい出ないようにするためである。それはふさわしく、まとまりのある一体へ、強い結びつきへと抑えられている。

18

Ideo bitumine constringi arca jubetur; est enim bitumen vehementis ad constringendum naturae. Unde graece dicitur νάφθα, παρὰ τοῦ συνάπτειν, quod disjuncta connectat, nexuque constringat indissolubili, ita ut naturali unitate sibi credas convenire.

PL 14, 369C

それゆえ、箱舟には瀝青で締めるよう命じられる。瀝青は、強く締める性質のものだからである。ギリシア語ではナフタ、パラ・トゥー・シュナプテイン(「結び合わせること」から)という〔ナフタをシュナプテイン(結び合わせる)から導くギリシア語の語源の説明〕。離れているものをつなぎ、解けない結びで締め、自然の一体性によって合っているかのように思わせるからである。

19

Ob hanc causam intus et foris bitumine arca constringitur, ne connexio illa facile rumpatur.

PL 14, 369D

この理由で、箱舟は内も外も瀝青で締められる。その結合が容易に裂けないようにするためである。

Caput VII

第VII章PL 14, 369D
1

Arca Noe cum arca foederis comparatur; cujus dimensionibus denotari ostenditur singulas humani corporis partes ad usum aliquem et decorem esse compositas.

PL 14, 369D

ノアの箱舟が契約の箱と比べられる。その寸法によって、人の体のそれぞれの部分が、ある用とある美しさのために組み立てられていることが示される。

2

16. Alibi autem, hoc est, in Exodo etiam deauratur foris et intus arca illa (Exod. XXV, 11) , quae in sanctis est mundi intelligibilis imitatrix imago. Sicut enim pretiosius aurum bitumine: ita illa quae in sanctis est arca, quam ista praestantior.

PL 14, 370A

16. 他方、出エジプト記では、あの箱も外と内が金で覆われる(出エジプト記25:11)。それは聖所にあって、可知的世界を写す像である。金が瀝青よりも貴いように、聖所にあるあの箱は、この箱よりもすぐれている。

3

Denique hic simpliciter ligna posuit: ibi autem ligna quidem, sed imputribilia comprehendit, declarans merita sanctorum.

PL 14, 370A

要するに、ここでは単に木材と記した。あちらでは、木材ではあっても朽ちないものを挙げ、聖なる者たちの功績を示している。

4

Addidit etiam illic supportatoria immobilia esse, quod sanctorum statio stabilis et firma sit; quia vitae probabilis tramitem virtutis ductu secuti sunt, corruptelae declinantes consortia.

PL 14, 370A

あちらではさらに、担ぎ棒が動かないものであると付け加えた。聖なる者たちの立ち位置は安定し堅固だからである。彼らは称賛に値する生の道を徳の導きにしたがって歩み、腐敗の交わりを避けたのである。

5

Haec autem arca, utpote in diluvio, huc atque illuc motu impellebatur incerto; eo quod peccatorum status mobilis sit, et vitae eorum quodam redundantium passionum diluvio corruptioni obnoxiae errore inconstanti vagentur.

PL 14, 370A

だがこの箱舟は、洪水の中にあって当然のことながら、定まらない動きであちらこちらに押しやられた。罪人の境涯は動きやすく、その生は、あふれ出る情念のいわば洪水によって腐敗に服し、定まらない迷いのうちにさまようからである。

6

17. Nec illud praetereundum quod cum dixisset: Et facies arcam trecentorum cubitorum longitudine, et quinquaginta cubitorum latitudine, et triginta cubitorum altitudine, addidit: Colligens facies arcam, et in cubito consummabis eam a summo (Gen. VI, 15 et 16) : ut reliquo corpori mensurae sibi convenientis ad gratiam decore quadraret caput hominis, et tamquam regale arcae adjungeret, ex quo cum sensus omnes ad caeteras partes corporis transfunderentur; tum maxime oculi, velut speculatores et custodes naturae appositi providentia, prope totum orbis nostri statum desuper contuerentur.

PL 14, 370B

17. 次のことも見過ごしてはならない。神は「汝は、長さ三百キュビト、幅五十キュビト、高さ三十キュビトの箱舟を造れ」と言ったのに続いて、「集めて箱舟を造り、上から一キュビトで仕上げよ」(創世記6:15, 16)と付け加えた。それは、残りの体に釣り合う寸法の優美さにかなうように人の頭が方形に収まり、いわば箱舟の王位に当たるものとして付け加えられるためである。頭からは、すべての感覚が体の他の部分へ流れ込み、とりわけ目は、本性の物見また番人として摂理により据えられて、我々の世界のほぼ全体の状態を上から見渡す。

7

Ipsaque mens illic locata secundum plurimorum sententiam, et maxime Salomonis qui ait: Oculi sapientis in capite ejus (Eccles. II, 14) : quasi in aula imperiali virtutum concilium sibi contrahat, quo stipata comitatu et ipsa munitior sit, et tamquam ex edito quodam loco tuendi totius corporis regimen impertiat, responsa proferat, per quem possimus nos ipsos non solum retro respicere, nec solum quod ante pedes est videre, sed etiam coeli ipsius secreta profundo obtutu spectare sapientiae.

PL 14, 370B

精神そのものも、多くの人々の見解、とりわけソロモンの「知者の目はその頭にある」(コヘレトの言葉2:14)という言葉に従えば、そこに置かれている。いわば帝の宮廷に徳の会議を自分のもとに集め、その随員に囲まれて自らもいっそう堅固になり、高い場所からのように体全体を守る統治を施し、答えを出す。この頭によって我々は、自分の背後を振り返るだけ、足もとのものを見るだけでなく、天そのものの秘密までも、知恵の深い眼差しで見ることができる。

8

Ibi igitur summa nostrae salutis, ibi gratia. Inde custodia, inde etiam pulchritudo toti corpori acquiritur, quae primum in vultu vernat. Decet enim praestantiorem esse aulae regalis nitorem, in qua sicut visus major, ita splendor est.

PL 14, 370C

したがって、そこに我々の救いの頂があり、そこに恩寵がある。そこから守りが、またそこから美しさが体全体にもたらされ、それはまず顔に芽吹く。王の宮廷の輝きがいっそうすぐれているのは当然である。そこでは視る力が大きいように、輝きもまた大きいからである。

9

18. Namque si spectes singula quae in hominis forma ad usum aliquem composita videntur, ut oculi ad videndum, aures ad audiendum, nares ad odorandum, os ad loquendum, ita usus ministrant, ut praestent decorem. Quam deformes sunt vultus caecorum!

PL 14, 370C

18. というのも、人の姿の中である用のために組み立てられていると見えるもの一つ一つを見るなら、目は見るため、耳は聞くため、鼻は嗅ぐため、口は話すためであるように、これらは用を果たすとともに、美しさをもたらすのである。盲人の顔はなんと醜いことか。

10

Et quid mirum si vultus hominis absque oculis deformis est, quando ipsum coelum sine sole non habet suum decorem? Tristes sine sole dies ducimus, noctes sine luna non placent; ipsi enim sunt quidam mundi oculi.

PL 14, 370D

人の顔が目を欠いて醜いとして、何の不思議があろうか。天そのものでさえ、太陽がなければ自らの美しさをもたないのだから。太陽のない日々を我々は陰鬱に過ごし、月のない夜は好ましくない。これらは世界の目だからである。

11

Detrahe stellarum lumina, et quaedam est in coelo ipso caecitatis deformitas. Pili ipsi qui orbem oculorum praetexunt, et velut quamdam aciem praetendunt, ne sorde aliqua vel pulveris caligine pupilla laedatur; et ipsi excipiunt si quid fuerit illatum quod oculum possit laedere.

PL 14, 370D

星の光を取り去れば、天そのものにも盲目の醜さが生じる。眼球の縁に張られた毛も、いわば一列の戦列を前に広げており、何かの汚れや塵の曇りで瞳が傷つかないようにしている。何か目を傷つけうるものが運び込まれても、それを受け止める。

12

Si lippitudine intercidant, quam dedecet, si palpebra contractior fuerit, si radantur supercilia quae praetiosorum monilium specie velut intexta gemmis refulgent!

PL 14, 371A

ただれ目で抜け落ちるなら、いかに見苦しいことか。まぶたが引きつったり、眉が剃り落とされたりするなら、なおさらである。眉は貴重な首飾りの姿のように、宝石を織り込んだかのごとく輝くのに。

13

19. Aurium quoque ut necessarius usus, ita decora species: quas si quis truncaverit, toti vultui infert deformitatem.

PL 14, 371A

19. 耳もまた、必要な用があるのと同様、美しい姿をもっている。これを切り落とす者は、顔全体に醜さをもたらす。

14

In quibus ita elaboravit opus suum natura; ut ipsi anfractus cavernarum mira providentia sinuati, plurimum utilitatis afferant, ne repente feriat secreta capitis sonus.

PL 14, 371A

それらにおいて本性は、その作品をこのように仕上げた。洞の曲がりくねりそのものが、驚くべき摂理によって湾曲しており、頭の奥を不意に音が打つことがないようにするのに、大いに役立つ。

15

Denique saepe multos improviso clangore consternari videmus, et attonitos aut vocis alicujus aut tumultus sono expavescere. Sordes ipsae quae inter eosdem gignuntur anfractus, velut quodam glutino auditum ligant.

PL 14, 371A

実際、思いがけない轟音に多くの人が仰天し、ある声や騒ぎの音に呆然として怖れおののくのを我々はしばしば見る。同じ曲がりくねりの間に生じる耳垢は、いわば糊のように聴覚を結びとめる。

16

Simul si vehementior pulsus fuerit alicujus sonus, infringitur ac retardatur, ut praenuntiatus potius mulceat, quam improvisus interna concutiat. Vermiculi quoque si aurem penetrare tentaverint, quodam sordium visco tenentur.

PL 14, 371B

同時に、何かの音がより激しく打ちつけたなら、砕かれて遅くなり、不意に来て内部を揺さぶるよりも、前触れとして和らげるようになる。小さな虫が耳に入ろうとしても、耳垢の粘りに捕らえられる。

17

20. Nares simae contra naturam videntur: jam si incisae fuerint, quomodo potest vita subsistere, sublato spirandi meatu; quemadmodum pecudis magis facies, quam vultus hominis aestimatur?

PL 14, 371B

20. しし鼻は本性に反するように見える。ましてや鼻が削がれたなら、息の通り道が取り去られて、命はどうして保たれえようか。しかも顔は人の顔というより、家畜の顔のように見なされるのではないか。

18

21. Capilli capitis quam grato amictu caput vestiunt, velut quidam aulae regiae stipatores; ne cerebrum aura laedat, aut imber feriat, aut sol adurat.

PL 14, 371B

21. 頭の髪は、なんと快い衣として頭を覆っていることか。王宮の護衛のように、脳が風に傷つけられず、雨に打たれず、日に焼かれないようにする。

19

Quos ita tamen dedit natura, ut pro sexu aut prolixiores placeant, aut recisi; et pro aetate, aut plerumque pro temporis et anni qualitate.

PL 14, 371B

しかも本性はこれを、性別に応じて長いほうが好まれ、あるいは切ったほうが好まれ、また年齢に応じて、あるいはたいていは時節と季節の性質に応じて、そうなるように与えた。

20

In senibus grata canities, in pueris prodigiosa: delectat tonderi aestate pressius, hyeme indulgentius: mulieribus ornamento est coma, dedecori est viris.

PL 14, 371C

老人には白髪が好ましく、少年には異様である。夏はより短く刈り、冬は長めに残すのがよい。女には髪が飾りであり、男には恥である。

21

Denique Apostolus evidentius expressit hoc dicens: Nam ipse natura docet vos quod vir quidem si comam nutriat, ignominia est illi: mulier vero si capillos habeat, gloria est illi (I Cor. XI, 14, 15) .

PL 14, 371C

使徒はこのことをいっそうはっきり言い表している。「本性そのものが汝らに教えている。男が髪を伸ばすなら、それは彼にとって恥であり、女が髪をもつなら、それは彼女にとって栄光だと」(一コリント11:14, 15)。

22

22. Quid de ipsa regia loquar, per quam aulici sermones prodeunt, quidam mentis nostrae indices, animique internuntii? Quid de ipso dentium ordine, qui cum suo opere toti quidem corpori vires ministrent, tum etiam modulatores sunt vocis ipsius?

PL 14, 371C

22. 王宮そのもの〔すなわち口〕について何を言おうか。そこから宮廷の言葉が出て行く。それは我々の精神の指標、心の使者である。歯の並びについて何を言おうか。歯はその働きで体全体に力を与えるとともに、声そのものを調える者でもある。

23

De quibus si qui ceciderint, vox claudicat. 23. Haec de capite prolixius diximus; quia oportuit sensus omnes in summo locari, unde omnia per reliquas partes officia dividerentur.

PL 14, 371C

その歯のいくつかが抜け落ちれば、声はよろめく。23. 頭についてはこれだけ長く述べた。すべての感覚が頂に置かれるべきであり、そこから諸々の務めが残りの部分に分けられるからである。

24

Capiti autem nostro a tergo cervix proxima, dextera laevaque brachia sunt, quae arcem imperialem tamquam fida tuentur custodia. Denique haec in nobis validiora quae propiora capiti, haec praestantiora.

PL 14, 371D

さて、我々の頭の背後には首が接し、右と左には腕があって、帝の城塞を忠実な警護のように守っている。実際、頭に近いこれらは我々のうちでより強く、よりすぐれている。

25

Pectus quoque velut quoddam sacrarium sapientiae, et stomachus velut quidam testis, ut medici aiunt, et conscius secretorum capitis, compassionisque consors, cui sua omnia vel salubria, vel adversa transfundat.

PL 14, 371D

胸もまた、知恵のいわば聖所のようなものであり、胃は、医者たちが言うように、いわば証人であって、頭の秘密を知る者、共感の分かち手であり、頭は自らの益あるものも害あるものもすべて、そこへ注ぎ込む。

26

Latera, naticae, femora, et crura mensurae latitudinem ipsa specie significant; pedumque gressus qui etsi exiliores videntur, fiunt tamen latiores cum incedimus.

PL 14, 372A

脇腹、尻、腿、すねは、その姿そのものが寸法の幅を示す。足の歩みも、細く見えるが、我々が歩くときは広がる。

Caput VIII

第VIII章PL 14, 372A
1

Per ostium e transverso in arca positum decenter exprimi partem corporis ignobiliorem; cui ex Apostolo honorem abundantiorem circumdamus. Hoc ipsum cum Ecclesiae membris, tum eidem Ecclesiae ac Synagogae accommodatur.

PL 14, 372A

横に設けられた箱舟の戸口によって、体のいっそう卑しい部分がふさわしく示される。使徒に従い、我々はそれをいっそう豊かな栄誉で包む。これは教会の肢体に、さらには教会と会堂とに当てはめられる。

2

24. Pulchre autem addidit: Ostium ex adverso facies (Gen. VI, 16) , eam partem declarans corporis per quam cibos egerere consuevimus; ut quae putamus ignobiliora esse corporis, his honorem abundantiorem circumdaret.

PL 14, 372A

24. 神は美しく付け加えた。「戸口を向かい側に造れ」(創世記6:16)。それは、体のうち我々が食物を排出するのが常であるその部分を示し、体の中で卑しいと思われる部分を、いっそう豊かな栄誉で包むためである。

3

Quod multo gratius Scriptura expressit quam Socrates in libro Platonis dixisse legitur. Nam cum istud in Moysi scriptis sive ipse Socrates, sive Plato qui in Aegypto fuit, potuerit, vel legere, vel ab aliis percipere qui legerant; decoro motus invento ostium sibi apertum putavit, ut operatoris nostri consilium praedicaret: laudans eo quod id potissimum decori convenerit, ut ductus quosdam vel exitus cuniculorum nostrorum a tergo averteret; ne in purgationibus ventris conspectus noster offenderetur.

PL 14, 372B

これを聖書は、プラトンの書の中でソクラテスが述べたと読まれるものよりも、はるかに好ましく言い表した。ソクラテス自身か、エジプトにいたプラトンが、モーセの書の中でこれを読むか、読んだ人々から聞き知ることができたのだから、体裁にかなうことが見いだされて心を動かされ、我々の造り主の考えを告げ知らせる入口が自分に開かれたと考えた。何よりも体裁にかなうこととして、我々の坑道〔cuniculus は地下の通路。ここでは腸の管を言う〕のある通路や出口を背後へそらしたことを称賛したのである。排便のとき、我々の目が不快を覚えないようにするためである。

4

At vero Apostolus: Quae videntur, inquit, membra corporis infirmiora esse, necessaria sunt, uno ac simplici verbo descriptiones Philosophiae supergressus; et quae putamus ignobiliora esse membra corporis, his honorem abundantiorem circumdamus; et quae inhonesta sunt nostra, honestatem abundantiorem habent (I Cor. XII, 22 et 23) .

PL 14, 372B

だが使徒は、「体の肢体のうち、いっそう弱く見えるものが、かえって必要である」と言って、一つの単純な言葉で哲学の描写を越えた。さらに「体の肢体のうち、いっそう卑しいと思うものを、我々はいっそう豊かな栄誉で包む。我々の見苦しい部分は、いっそう豊かな品位をもつ」(一コリント12:22, 23)と言う。

5

Sobrietatis enim nostrae et temperantiae indicium praecipue illic cognoscitur. Helluones enim aut distenduntur cruditate usque ad periculum, aut plerumque solvuntur visceribus exinanitis.

PL 14, 372C

実際、我々の節度と節制のしるしは、とりわけそこで知られる。大食漢は、消化不良で膨れ上がって危険にまで至るか、あるいはたいていは内臓が空になるまで下してしまうからである。

6

25. Quod pulchre etiam ad Ecclesiae membra Apostolus retulit (Ibid., 27 et seq) . Quae enim inhonesta sunt nostra ac superflua, nisi luxuria, nisi lascivia?

PL 14, 372C

25. 使徒はこれを、教会の肢体にも美しく当てはめた(一コリント12:27以下)。我々の見苦しく余計なものとは、奢侈と放埒のほかに何があろうか。

7

Quibus si quis juventae irretitus tempore, cum ad maturiorem aetatem processerit, veniat ad baptismum, renuntiet superioribus, moresque priores exuat, peccata deponat, consepeliatur cum Domino Jesu Christo, crucifigatur ei mundus, et ipse mundo; nonne is peccatorum remissione donatus, abundantiorem honestatem, quam ille catechumenus, cujus vita innocentior, habere aestimatur?

PL 14, 372C

若い時期にこれらに絡め取られた者が、より円熟した年齢に進んで洗礼に来て、先のものを捨て、以前の習慣を脱ぎ、罪を置き、主イエス・キリストとともに葬られ、彼にとって世が、また彼自身が世にとって十字架につけられるなら、その者は罪の赦しを与えられて、生が無垢なあの洗礼志願者よりも、いっそう豊かな品位をもつと見なされるのではないか。

8

Et ut Apostoli ipsius exemplo utamur, Judaeus erat, persecutor erat: vocatus ad gratiam Christi, coepit esse Apostolus. Et quia plus ei dimissum est, plus coepit diligere, abundantius caeteris apostolis laborare, vas electionis factus, doctor gentium missus.

PL 14, 372D

使徒自身の例を用いよう。彼はユダヤ人であり、迫害者であったが、キリストの恩寵に召されて、使徒となり始めた。より多く赦されたので、より多く愛し始め、他の使徒たちよりも豊かに働き、選びの器となり、諸国民の教師として遣わされた。

9

Nonne etiam apostolorum ipsorum plurimis uberiorem et honestiorem consecutus est gloriam, qui ante et inhonestus et ingloriosus fuit, cum persequeretur Ecclesiam Dei? Pauper iste debilis in Ecclesia ipse te redemit suis votis.

PL 14, 372D

彼は、以前は見苦しく栄光もなく、神の教会を迫害していたのに、使徒たち自身の多くよりも豊かで尊い栄光を得たのではないか。教会の中のこの貧しく弱い者が、自らの願いによって、あなたを贖った〔この一文は前後とのつながりが定かでない。「この貧しく弱い者」をパウロと取り、その祈りが読者を贖ったと解した〕。

10

26. Et ut majora aperiamus mysteria, quid tam ignobile quam gentilis populus? Pauper, ut pote qui nulla haberet eloquia Dei, debilis et utroque pede claudus, qui nec in legem, nec in Evangelium credidisset, vocatus tamen credidit ei, baptizatus accepit gratiam.

PL 14, 373A

26. さらに大いなる奥義を開こう。異邦の民ほど卑しいものがあろうか。貧しく、神の言葉をまったくもたなかったからである。弱く、両足とも不自由で、律法も福音も信じていなかった。それでも召されて彼を信じ、洗礼を受けて恩寵を得た。

11

Itaque quia plus ei dimissum est, plus diligit. Remansit Judaeorum populus, licet uno pede claudus: quamquam et in ipsa lege claudicet. Itaque ille qui gloriosissimus habebatur, amisit omnia, mirabilem consiliarium, et prudentem architectum, et sapientem auditorem.

PL 14, 373A

こうして、より多く赦されたので、より多く愛する。ユダヤ人の民は残った。一方の足は不自由であるにせよ。もっとも、律法そのものにおいても足を引きずっているのだが。こうして、最も栄光あるものと見られていた者は、すべてを失った。驚くべき助言者も、賢い建築者も、知恵ある聞き手も。

12

Iste qui ignobilis erat, adeptus omnia fidei titulo, tropaeo martyrum, Angelorum gloriatur consortio. Ergo Plato quod potuit, sermonis nitorem adhibuit: Apostolus autem qui habebat Dei spiritum, revelavit mysterium. Satis dictum est de ostio; quoniam qui retro erant, priores facti sunt.

PL 14, 373A

卑しかったこの者は、信仰の名によって、殉教者たちの戦勝記念によって、すべてを得て、天使たちとの交わりを誇る。したがってプラトンは、できることとして言葉の輝きを加えたが、神の霊をもっていた使徒は、奥義を明らかにした。戸口については十分に語った。後ろにいた者が先になったからである。

Caput IX

第IX章PL 14, 373B
1

Per inferiora arcae nos edoceri ciborum receptacula minimi esse facienda; et hac occasione de intestinorum conformatione ac usu disputatur. Exoriri ex intemperantia diluvium, quodve adhibendum ei remedium sit, ostenditur.

PL 14, 373B

箱舟の下の階によって、食物の容れ物は最も軽んずべきものであると我々は教えられること。この機会に腸の構造と働きが論じられる。節制の欠如から洪水が生じること、またそれにどんな治療を施すべきかが示される。

2

27. Nunc illud quaeremus, quid sit quod ait Dominus: Inferiora arcae bicamerata et tricamerata facies (Gen. VI, 16) .

PL 14, 373B

27. さて、主が「汝は箱舟の下の階を、二層にも三層にも造れ」と言ったのは何のことかを問おう(創世記6:16)。

3

Inferiora quidem dicendo, advertimus quod pulchre nos sentire voluerit inferiori loco aestimanda ciborum receptacula, hoc est, ea viscera quae acceptum conficiunt cibum.

PL 14, 373B

「下の」と言うことによって、食物の容れ物は下の場所に置いて考えるべきだと、主が見事に我々に悟らせようとしたことに気づく。すなわち、受け取った食物を消化する内臓のことである。

4

Corruptibilis enim esca est: quod autem corruptibile non superioribus, sed inferioribus comparandum.

PL 14, 373C

食物は朽ちるものだからである。朽ちるものは、上のものにではなく下のものに比べられるべきである。

5

Simul quia cibus deorsum fertur, cujus exigua portio viribus corporis, alimoniaeque proficit: reliqua vero pars alvo purganda deducitur; quia intestina sunt per quae descendunt ciborum superflua.

PL 14, 373C

また、食物は下へ運ばれるが、そのわずかな部分が体の力と養いに役立ち、残りの部分は腹によって排出されるべく下へ導かれる。腸は、食物の余りが下ってゆく通り道だからである。

6

28. Ita operator noster instituit, ut non extenta a stomaco ad imum, sed sinuata sint ac reflexa; quo vitae nostrae usus propagaretur.

PL 14, 373C

28. 我々の造り主は、腸が胃から下まで真っすぐに伸びているのではなく、曲がりくねり折れ返っているように定めた。それによって我々の生の用が長く保たれるようにしたのである。

7

Nam si extenderentur intestina hominis quae suscipiunt et deducunt cibum, statim sine ulla pertransiret mora; et necesse esset jugiter esurire nos, jugiter epulari, aut deficiente alimentorum substantia deficere illico.

PL 14, 373C

もし人間の、食物を受け入れて下へ運ぶ腸が真っすぐに伸びていたなら、食物は何の遅れもなく直ちに通り抜けてしまい、我々は絶えず飢え、絶えず食事をせねばならず、さもなくば養分の実質が尽きてたちまち衰え果てるであろう。

8

Nunc autem in illa intestinorum reflexione ac sinuatione bipartita ac tripartita adhaeret cibus et descendendo paulatim vires ministrat, succum infundit corpori, tenet satietatem, differt edendi appetentiam: nec subita effusio, nec repentina evacuatio est, nec inexplebilis appetentia est, nec insatiabilis epulandi libido.

PL 14, 373D

ところが今は、腸の折れ返りと曲がりの二重、三重の中で食物が留まり、下ってゆくにつれて少しずつ力を与え、汁を体にしみ込ませ、満腹を保ち、食欲を先へ延ばす。突然の流出も、急な空っぽもなく、満たされることのない欲求も、飽くことを知らぬ宴楽の情欲もない。

9

Primum ergo indigentia est, et fames: deinde ex his sequeretur edendi sine intermissione continuatio. Quid autem deformius, quam semper ventri studere, qui cum repletur, vacuandus est; cum vacuatur, replendus?

PL 14, 373D

まず乏しさと飢えがある。次いでそこから、休みのない食事の連続が続くことになろう。しかし、満たされれば空にせねばならず、空になれば満たさねばならない腹にいつも心を砕くことほど、見苦しいことがあろうか。

10

Tertium quid superat, nisi mors inter ipsos cibos epulasque permixta? Quomodo enim poterant diutius vitam procedere, simul edentes, et esurientes, et bibentes, sitientesque, et priusquam replerentur exinanientes omne quod sumpserant, statimque esurientes?

PL 14, 373D

第三に残るのは、まさに食物と宴のただ中に混じり合った死でなくて何であろう。食べながら飢え、飲みながら渇き、満たされる前に摂ったものをすべて空にし、すぐにまた飢える者が、どうしてこれ以上長く生を進められただろうか。

11

Nunc autem dum paulatim descendit esca, famem et cruditatem naturalis temperat providentia. Primum enim in stomacho quem plerique ventrem appellant superiorem, cibus conficitur: deinde coquitur in jecore, atque eo digeritur vapore.

PL 14, 374A

ところが今は、食物が少しずつ下るあいだに、本性の摂理が飢えと消化不良を和らげている。まず、多くの人が上の腹と呼ぶ胃で食物は処理され、次いで肝臓で煮られ、その熱気によって消化される。

12

Succus ejus dividitur certis viscerum portionibus, ex quo omne corpus valescit. Quod satis juniorum incrementa, senum testificatur perseverantia.

PL 14, 374A

その汁は内臓の定まった部分に分けられ、それによって全身が力づく。このことは、若者たちの成長と老人たちの持続力が十分に証しする。

13

Reliquum cibi in ventrem defluit. quem omnes ventrem appellamus sine adjectione, plerique dicunt ventrem inferiorem; ex quo fimus necesse est qui plenus jam corruptionis descenderat, egeratur per illud ex transverso ostium.

PL 14, 374A

食物の残りは腹に流れ落ちる。これを我々はみな、何も付けずに「腹」と呼び、多くの人は下の腹と呼ぶ。すでに腐敗に満ちて下ってきた糞は、そこから、あの横手の口を通して排出されねばならない。

14

29. Haec cum ita affabre naturali institutione ad Dei praeceptionem composita videantur; tamen si non edendi a nobis, agendique modus servetur, tamquam exuberantibus passionibus generatur diluvium, et quaedam totius labes corporis.

PL 14, 374B

29. これらは、自然の定めによって、神の命令に従って実に巧みに組み立てられていると見えるのに、それでも我々が食べ方と振る舞い方の節度を守らなければ、情念があふれ出るかのようにして洪水が生じ、全身のある種の崩れが起こる。

15

Intemperantia enim accendit libidinem, cruditatem generat, corruptelam creat. Itaque aut duritia interna tenduntur, et quatiuntur doloribus, aut incocto ciborum humore et indigestionis asperitate interior quidam intestinorum amictus raditur; quia velut chartae specie geminus eorum amictus asseritur: unus exterior quem continuum aiunt periti, vel qui curiosius scrutati sunt, a summo ad imum directus: alius interior tamquam lateribus attextus; unde aiunt non totum solvi cum raditur.

PL 14, 374B

節制を欠くことは情欲を燃え立たせ、消化不良を生み、腐敗を招くからである。そのため、内側の硬化によって張りつめて痛みに揺さぶられるか、あるいは食物の汁の煮え切らなさと消化不良の荒々しさによって、腸の内側のある覆いがすり減らされる。腸の覆いは紙のように二重にあると言われるからである。一つは外側のもので、専門家やより綿密に調べた人々が「連続している」と言うもの、上から下まで通っている。もう一つは内側のもので、いわば横の部分が織り継がれており、それゆえ、すり減らされるときも全部がほどけるのではないと言われる。

16

Nam si continuus esset interior, immedicabilis ejus scissura foret, illic per moram adjunctionum adhaerere ciborum reliquias. Quae si adjunctiones solvantur, transire semesos cibos, et potus defluos, hoc est hominis diluvium.

PL 14, 374C

もし内側のものが連続していたなら、その裂け目は癒やしがたいものとなろう〔以下、不定法が続き、支配する動詞を欠く。「と言われる」を補って解した〕。そこでは継ぎ目のために食物の残りが貼りつくという。その継ぎ目がほどけると、半ば噛んだだけの食物や流れ落ちる飲み物が素通りする。これが人間の洪水である。

17

30. Unde mihi videtur per arcae hujus figuram voluisse Deum nos edocere, quemadmodum ab hoc speciali tuti simus diluvio.

PL 14, 374C

30. それゆえ神は、この箱舟の象りによって、この特別な洪水からどうすれば我々が守られるかを教えようとしたと、私には思われる。

18

Corruptela enim diluvii causa est: ea ubi irrepserit, aperiuntur aquae, ebulliunt omnes fontes cupiditatum; ut totum corpus tanto et tam profundo vitiorum fluvio mergatur.

PL 14, 374C

腐敗こそ洪水の原因である。それが忍び込むと水が開かれ、欲求の泉がことごとく沸き立ち、全身がこれほど大きく深い悪徳の流れに沈められる。

19

Nihil est enim quod tam miserae servituti subjiciat hominem, quam libido, atque ejusmodi cupiditates quae jugo quodam criminum gravi deprimunt miseram conscientiam, ut se nequeat attollere, utpote quae libertatem innocentiae amiserit.

PL 14, 374C

情欲と、それに類する欲求ほど、人を惨めな隷属に服させるものはない。これらは悪行の重いくびきのように惨めな良心を押さえつけ、良心は無垢の自由を失ったがゆえに身を起こすことができない。

20

Maximum ergo in hoc diluvio est remedium, ut justum praeferas, eumque mandati coelestis exsecutorem eligas. Quis est justus in nobis, nisi mentis vigor qui intra istam arcam includat omne animantium genus, quod est super terram?

PL 14, 374D

ゆえにこの洪水における最大の治療は、義人を優先し、彼を天の命令の執行者に選ぶことである。我々のうちで義人とは、地の上にいるあらゆる種類の生き物をこの箱舟の中に閉じ込める精神の力でなくて何であろうか。

21

Cohibe orgo et tu omnes irrationabiles passiones tuas, omnesque sensus tuos menti subjice, animique imperiis assuesce.

PL 14, 374D

それゆえ〔底本は orgo。ergo と読む〕あなたもまた、自らの理性なき情念をすべて抑え、感覚をことごとく精神に服させ、心の命令に慣れよ。

22

Evolare foras non sinas cupiditates tuas, exire in vulgus libidinem; et per rationabilem mentem poteris etiam irrationabilia tua, et immunda peccata ab omni periculo diluvii liberare.

PL 14, 374D

あなたの欲求を外へ飛び出させてはならず、情欲を衆人の前へ出してはならない。理性ある精神によってこそ、あなたは自分の理性なきものも、不浄な罪も、洪水のあらゆる危険から解き放つことができるであろう。

Caput X

第X章PL 14, 374D
1

De tribus causis ob quas muta inanimantia per diluvium subjecta sint poenae, et quemadmodum sensus nostri peccato moriantur; ac Deus testamentum suum cum justo statuerit. 31. Quaecumque, inquit, sunt in terra, morientur (Gen. VI, 17) .

PL 14, 374D

物言わぬ生き物〔底本は inanimantia(魂の無いもの)。10.2 の muta animantia に合わせ animantia と読む〕が洪水によって刑罰を受けた三つの理由、我々の感覚が罪によって死ぬしかた、そして神が義人と自らの契約を立てたこと。31. 「地にあるものはすべて死ぬ」と〔主は〕言う(創世記6:17)。

2

Quid utique muta deliquerant animantia? qua causa subjecta sunt poenae, quae peccandi sensum non habent?

PL 14, 375A

物言わぬ生き物は、いったい何の過ちを犯したのか。罪を犯す感覚を持たないのに、なぜ刑罰に服させられたのか。

3

Sed quemamodum in bello cum imperator ab hoste occiditur, commoritur ejus exercitus, atque omnis comminuitur virtus militaris: sic non discrepare a justitia visum est, cum interiret homo cui regalem quamdam Dominus Deus in omne animantium genus potestatem dedit, ut omnibus volatilibus, feris, bestiis imperiali praeesset auctoritate, quod etiam pecudes, et quaecumque erant irrationabilia commorerentur animalia.

PL 14, 375A

だが、戦いにおいて将軍が敵に殺されれば、その軍勢も共に死に、軍の力のすべてが砕かれるのと同じように、主なる神がすべての生き物に対して一種の王のごとき権能を与え、あらゆる鳥、野獣、獣を君主の権威をもって治めさせた人間が滅びるとき、家畜も、理性なきあらゆる動物も共に死ぬのは、正義に反しないと見えたのである。

4

Denique si quando est pestilentia, corrupto coeli tractu, prius ea quae sunt irrationabilia lues dira contaminat, et maxime canes, equos, boves; atque ea inficit quae cum hominibus conversari videntur: sic morbi vis etiam genus humanum implicat.

PL 14, 375B

実際、天の気が損なわれて疫病が起こるときには、まず理性なきものを恐ろしい疫が汚し、とりわけ犬、馬、牛を侵し、人間と共に暮らしているとされるものを病ませる。こうして病の力は人類をも巻き込む。

5

Haec igitur prima causa, ut arbitror, justae assertionis. 32. Secunda illa, quia nemo accusat naturam, cur reliqua corporis nostri membra moriantur solo capite sublato, cum multos videamus amputatis manibus et pedibus supervivere.

PL 14, 375B

これが、私の考えでは、この主張が正当である第一の理由である。32. 第二の理由はこうである。手足を切り落とされても生き延びる人を多く見るのに、頭だけが取り去られると我々の体のほかの肢体が死ぬことについて、だれも自然を責めはしない。

6

Sed non eadem caeterorum membrorum est praerogativa, quae capitis; ideoque abscisso eo, unde sensus nostri in reliquum corpus prodeunt, commoriuntur etiam omnia membra: nec in eo aut operatoris providentia deseritur, aut substantiae humanae fragilitas redarguitur.

PL 14, 375B

ほかの肢体の特権は、頭の特権と同じではない。だから、我々の感覚が体の残りの部分へ出てくる源である頭が切り離されると、すべての肢体も共に死ぬ。しかしそのことにおいて、造り主の摂理が見捨てられることも、人間の実体のもろさが咎められることもない。

7

Similiter ergo nemo nunc arguat, quia caput et principale quoddam caeterorum animalium homo est, quo moriente non debet mirum videri, si caetera commoriantur animalia.

PL 14, 375C

それゆえ同様に、今もだれも非難してはならない。人間は他の動物たちの頭であり、いわば首位にある者なのだから、その人間が死ぬときにほかの動物たちが共に死んでも、不思議に見えるべきではない。

8

33. Tertium illud est, quia rationis expertia non propter se, sed propter hominem generata sunt animalia; hominis enim causa esse praecepta sunt, ut eorum subjectione humana praestaret conditio.

PL 14, 375C

33. 第三の理由はこうである。理性を欠く動物は、それ自身のためではなく人間のために生み出されたのである。人間のためにあるべく命じられたのは、その服従によって人間の境遇が優れたものとなるためである。

9

Denique gratiae hominis attribuit Propheta dicens: Omnia subjecisti sub pedibus, oves et boves universas, insuper et pecora campi, volucres coeli et pisces maris (Ps. VIII, 8) ; quia propter ipsum illa omnia: alia propter utilitatem, alia delectationis gratia, alia voluptatis.

PL 14, 375C

現に、預言者は人間への恩寵に帰して言う、「汝はすべてを彼の足の下に服させた、羊も牛もことごとく、さらに野の家畜、天の鳥、海の魚を」(詩篇8:8)と。それらすべては彼のためだからである。あるものは役に立つため、あるものは楽しみのため、あるものは快楽のために。

10

Consequens ergo erat, ut cum deleretur homo a facie terrae propter quem facta sunt, etiam ipsa pari delerentur occasu. Haec secundum simplicem lectionis expositionem.

PL 14, 375C

ゆえに、そのために万物が造られた人間が地の面から一掃されるとき、万物も同じ没落によって一掃されるのが当然の帰結であった。以上は、読解の単純な説明による。

11

34. Altior autem et profundior interpretatio illud attexit, quod ubi anima mole passionum curvatur gravi, et quasi diversarum cupiditatum mergitur aestu, terrenae omnes cogitationes et concupiscentiae in praeceps ruunt; quia peccator unusquisque quo graviora flagitia commiserit, eo fit insolentior.

PL 14, 375D

34. だが、より高く深い解釈は次のことを付け加える。魂が情念の重みで重くたわみ、さまざまな欲求の熱に沈められるかのようになると、地上的な思いと欲望はみな真っ逆さまに転落する。罪人はだれでも、重い悪行を犯すほど、いっそう傲慢になるからである。

12

Namque usu atque exercitatione improbitas augetur, et impunitate nutritur audacia. Recedit itaque ab omni respectu honestatis, et in eo terrena omnia moriuntur lethalis peccati acerbitate, quae vera et perpetua morte peccatorem deleat.

PL 14, 375D

実に、悪は慣れと訓練によって増し、罰を受けないことによって大胆さが育つ。こうして罪人は、あらゆる廉直への顧慮から遠ざかり、その者のうちで、地上的なものはことごとく、致命的な罪の苦さによって死ぬ。その罪の苦さは、罪人を真の絶えることのない死によって滅ぼすのである。

13

Nemo enim gravius moritur, quam qui peccato vivit. Moriuntur in eo singulae passiones: moritur visus qui peccatum annuntiat, qui mulieri fallaci intendit, qui capitur alieni vultus decore, quem oculi meretricis ligaverint, quem aspectus illaqueaverit fornicariae.

PL 14, 376A

罪に生きる者ほど重く死ぬ者はいない。その者のうちで、個々の情念が死ぬ。罪を告げ知らせる視覚が死ぬ。偽りの女に目を向け、他人の顔の美しさに捕らえられ、遊女の目に縛られ、淫婦の眼差しに罠にかけられた視覚である。

14

Annon videtur mori, qui sibi libidinis telum impresserit, qui spontaneus in foveam mortis irruerit?

PL 14, 376A

自らに情欲の矢を突き立て、自分から進んで死の穴に飛び込む者は、死んでいるように見えないだろうか。

15

Moritur et auditus, cum refert crimina, cum sollicitantis adulteri sermonem annuntiat, cum inserit animis verba meretricis quae seducit juvenem multo blandimento sermonis; laqueis autem labiorum suorum illigat eum. Moritur vox silentio, si non confiteatur Deo.

PL 14, 376A

聴覚もまた死ぬ。悪事を語り伝え、誘う姦夫の言葉を告げ知らせ、遊女の言葉を心に植えつけるときに。その遊女は多くの甘い言葉で若者を惑わし、唇の罠で彼を縛る。声は、神に告白しないなら、沈黙によって死ぬ。

16

Moritur multiloquio; quia scriptum est: Ex multiloquio non effugies peccatum (Prov. X, 19) . Moritur per iracundiam, cum praetergreditur mensuram ultionis. Omnis namque postremo sensus moritur, si minister sit iniquitatis.

PL 14, 376B

多弁によっても死ぬ。「多く語れば罪を免れない」と書かれているからである(箴言10:19)。怒りによっても死ぬ。復讐の度を越えるときである。結局、すべての感覚は、不義の僕となるなら死ぬのである。

17

35. Et ideo quia terrena omnia moriuntur diluvio, solus autem justus in aeternum manet, ad ipsum dicitur: Statuam testamentum meum ad te (Gen. VI, 18) ; quia ipse divinae est haeres gratiae, ipse coelestis possessor haereditatis, beatissimorum consors bonorum.

PL 14, 376B

35. こうして、地上的なものがすべて洪水で死に、義人だけが永遠にとどまるので、彼に向かって「私は汝に対して私の契約を立てよう」と言われる(創世記6:18)。彼自身が神の恩寵の相続人であり、天の相続財産の所有者であり、このうえなく幸いな善の共有者だからである。

18

Et homines quidem cum moriuntur, patrimonium suum testamento transcribere solent; nec cedit haereditas, donec vivit testator: Deus autem cum sit sempiternus, transfundit justis divinae haereditatem substantiae; et ipse non indigens donat sua sine ullo donationis dispendio, quem non gravant suorum consortes bonorum, magisque fruitur eo quo nos utimur.

PL 14, 376B

人は死ぬとき、遺言〔testamentum は「契約」と「遺言」の両義をもつ〕によって財産を譲るのが常であり、遺言者が生きているあいだは相続は発生しない。しかし神は永遠であるから、神の実体の相続財産を義人たちに注ぎ、自らは何も欠くことなく、与えるにあたって何も減らすことなく自分のものを与え、自らの善の共有者たちに重荷を負わされることもなく、むしろ我々が用いているものをいっそう享受する。

19

Denique Dominus Jesus pauper factus est, cum dives esset, ut nos illius inopia ditaremur: qui Testamentum utrumque suo consummavit sanguine; ut nos vitae suae cohaeredes, et mortis faceret haeredes, quo et vitae haberemus consortium, et mortis beneficium.

PL 14, 376C

ところで、主イエスは、富んでいたのに貧しくなった。我々が彼の貧しさによって富むためである。彼は両方の契約〔旧約と新約〕を自らの血で成就し、我々を彼の命の共同相続人とし、死の相続人ともした。それは我々が命の交わりと死の益とを持つためである。

20

Multum autem tribuit justo, dicendo: Statuam testamentum meum ad te; eo quod rationabilis et fidelis vir sit testamentum Dei.

PL 14, 376C

彼は義人に多くを与えている、「私は汝に対して私の契約を立てよう」と言うことによって。理性ある、信仰ある人こそ神の契約だからである。

21

Ipse est enim haereditas, ipse possessio, in quo virtus divini testamenti est, in quo fructus judicii, in quo haereditas promissionis, de quo David dicit: Ecce haereditas Domini, filii merces fructus ventris (Ps. CXXVI, 3) . Sed jam salva expositione profundioris mysterii ad reliqua pergamus.

PL 14, 376C

実に、彼自身が相続財産であり、所有であり、そのうちに神の契約の力があり、裁きの実があり、約束の相続財産がある。彼についてダビデは言う、「見よ、主の相続財産は子ら、報いは胎の実」(詩篇126:3)。だが、より深い奥義の説明はそのままにして、残りへ進もう。

Caput XI

第XI章PL 14, 376D
1

Virum justum sibi ac suis saluti esse; licet nonnumquam studium relaxanti obrepat error. Non semper justum esse apud Deum qui justus sit apud homines. Denique mentem inter passiones quasi patrisfamilias obire officium.

PL 14, 376D

義人は自分とその家の者たちの救いであること。ときに、気を緩めた者に誤りが忍び込むことがあっても。人々の前で義人である者が、必ずしも神の前で義人であるとは限らないこと。結局、精神は情念のただ中で家父のごとくその務めを果たすこと。

2

36. Intra, inquit, tu et omnis domus tua in arcam; quia te vidi justum coram me in generatione ista (Gen. VI, 18). Manifeste fides propheticae sententiae etiam hoc astruitur loco, quia stultus sibi soli stultus est, sapiens autem sibi et plurimis sapit (Prov. IX, 12) .

PL 14, 376D

36. 「汝と汝の家の者すべては箱舟に入れ。この世代において、私は汝を私の前に義人と見たからである」と〔主は〕言う(創世記6:18)。預言の言葉の確かさは、この箇所でもまた明らかに裏づけられる。愚か者は自分ひとりにとってのみ愚かであり、知者は自分にも多くの人にも賢いからである(箴言9:12)。

3

Itaque Noe justi merito etiam domus ejus in diluvio servatur. Sic in mari navigantes, et in bello exercitus, si illis non desit gubernatoris peritia, istis imperatoris prudentia, a periculo tuti sunt aliena ope.

PL 14, 377A

こうして、義人ノアの功績のゆえに、その家の者たちも洪水の中で救われる。海を行く者たちに舵取りの熟練が欠けず、戦う軍勢に将軍の思慮が欠けなければ、彼らは他者の助力によって危険から守られるのと同じである。

4

Sed quia boni imperatoris bonus exercitus est; ideo etiam in eo laudem justi intelligimus non praeteriri, qui talem instituit domum suam, ut virtutis fulgeret consortio; meritoque invenit salutem cognatio. Nec repugnat, quia postea aut filius, aut uxor offendit.

PL 14, 377A

だが、良い将軍の軍勢は良いのであるから、そこにおいても、自らの家を徳の交わりで輝くように整えた義人の称賛が見過ごされていないことが分かる。親族が救いを得たのも当然である。のちに息子か妻が過ちを犯したことは、これに反しない。

5

Dormiebat justus, cum erraret filius (Gen. IX, 22 et seq.) . Femina quoque utpote sexus fragilioris mole periculi turbata (Ibid. 19, 26) , quae totum orbem divino incendio perire crederet, quid miraris si virum non potuit sequi, cum ipse justus ab angelis monitus vix evaserit?

PL 14, 377A

義人は眠っていたのに、息子は迷った(創世記9:22以下)。女もまた〔ロトの妻のこと。話はノアの家からソドムのロトへ移る〕、より弱い性として危険の重みに動転し、全世界が神の火で滅びると信じていたのだから(創世記19:26)、義人〔ロト〕自身が天使たちに促されてようやく逃れたのに、彼女が夫に従えなかったとして、あなたは何を驚くのか。

6

Quid autem mirum si homini obrepit error, aut se relaxat intentio? Argue ergo quia et justus inebriatus est. Sed haec loco suo reservanda arbitror (Infra, c. 29) . 37. Nunc quod superest consideremus.

PL 14, 377B

人に誤りが忍び込み、あるいは心の張りが緩むことに、何の不思議があろうか。ならば、義人もまた酔ったではないかと責めるがよい。だが、これはしかるべき箇所に取っておくべきだと私は考える(後出、第29章)。37. 今は残っていることを考えよう。

7

Pulchre enim dixit: Quia vidi te justum coram me in generatione ista. Multi hominibus justi videntur, pauci Deo: aliter hominibus, aliter Deo.

PL 14, 377B

神は見事にも言った、「この世代において、私は汝を私の前に義人と見た」と。多くの者が人々には義人と見えるが、神にそう見える者は少ない。人々に対する場合と神に対する場合とは異なる。

8

Hominibus secundum vitae speciem; Deo secundum puritatem animi, virtutis veritatem; homines quae foris sunt probant: Deus quae intus examinat.

PL 14, 377B

人々に対しては生活の外見によって、神に対しては心の清さと徳の真実によって〔義人である〕。人々は外にあるものを是認し、神は内にあるものを吟味する。

9

Perpense autem addidit: In generatione ista; ut neque superiores condemnaret, neque posteriores excluderet, recteque diluvium factum astrueret interitu generationis ejus quae non haberet consortium aequitatis. Haec secundum litteram.

PL 14, 377B

さらに「この世代において」と、慎重に付け加えた。それは、先の世代を断罪せず、後の世代を除外せず、また公正さの交わりを持たなかったその世代の滅亡によって、洪水が正当に起こったことを裏づけるためである。以上は字義による。

10

38. Altior autem sensus provocat nos, ut hoc putemus vigorem mentis in anima esse, et animam in corpore, quod est paterfamilias in domo sua. Quod enim in anima mens, hoc anima in corpore. Si mens tuta est, tuta est domus, tuta anima: si anima incolumis, incolumis caro.

PL 14, 377C

38. だが、より高い意味は、我々にこう考えさせる。精神の力が魂のうちにあり、魂が体のうちにあるのは、家父が自らの家にあるのと同じだ、と。魂における精神は、体における魂と同じだからである。精神が守られているなら、家は守られ、魂も守られている。魂が無傷なら、肉も無傷である。

11

Mens enim sobria passiones omnes cohibet, sensus gubernat, sermonem regit. Ideoque bene dicit Dominus justo, intra tu, hoc est, in teipsum intra, in tuam mentem, in tuae animae principale; ibi salus est, ibi gubernaculum; foris diluvium, foris periculum.

PL 14, 377C

精神が醒めていれば、情念をすべて抑え、感覚を導き、言葉を治める。それゆえ主は義人に向かって「入れ」と、すなわち「自分自身のうちに、汝の精神のうちに、汝の魂の主導的部分のうちに入れ」と、よく言っている。そこに救いがあり、そこに舵がある。外には洪水があり、外には危険がある。

12

Si autem intus fueris, et foris tutus es; quia ubi mens sui arbitra est, bonae sunt cogitationes, bonae sunt exsecutiones. Si enim nihil vitii mentem obumbret, sincerae cogitationes sunt.

PL 14, 377C

あなたが内にいるなら、外でも安全である。精神が自らの主であるところでは、思いは善く、実行も善いからである。精神を暗くする悪徳が何もなければ、思いは純粋である。

13

Si studio sit castitas, cordi sit temperantia, nulla inardescit flamma libidinis, nulla ulcera proserpunt aegritudinis. Sobrietas enim mentis, medicina est corporis.

PL 14, 377D

貞潔が努めのうちにあり、節制が心のうちにあるなら、情欲の炎は燃え上がらず、病のただれも広がらない。精神の節度は体の薬だからである。

Caput XII

第XII章PL 14, 377D
1

Septena animalia munda utriusque sexus et bina immunda in arcam induci, quod septimus numerus sacer ac plenus sit, secus vero secundus. In nobis septenarium quoddam femineum esse, sed ad virilem conditionem ab erudito viro promoveri.

PL 14, 377D

清い動物は雌雄七つずつ、清くない動物は二つずつ箱舟に入れられること。七という数は聖であって満ちており、二という数はそうでないからである。我々のうちには女性的な七つ組があるが、教養ある男によって男性的な状態へ引き上げられること。

2

Postremo humanam naturam designari contrariorum capacem. 39. Nunc consideremus qua ratione induci in arcam jubet a jumentis mundis septem et septem, masculum et feminam (Gen. VII, 2) : ab immundis autem duo et duo, ut nutriatur semen in omnem terram.

PL 14, 377D

最後に、人間の本性が相反するものを受け入れうるものとして示されること。39. さて、どのような理由で、「清い家畜から七つずつ、雄と雌を」箱舟に入れよと命じるのかを考えよう(創世記7:2)。「清くないものからは二つずつ、種があらゆる地に養われるために」。

3

Et ut ego arbitror, inire mundam asserit hebdomadam; quia mundus et sacer septimus numerus. Nulli enim miscetur, nec ab alio generatur.

PL 14, 378A

私の考えでは、彼は清い七つ組が入ると言っている。七という数は清く聖だからである。それはだれとも混ざらず、他から生まれることもない。

4

Ideoque virgo dicitur, quia nihil ex se generat; meritoque tamquam materni exsors immunisque partus, et muliebris copulae, etsi hebdomas femineo nuncupetur vocabulo, virilis habet sanctificationis gratiam: Omnis enim masculus adaperiens vulvam sanctus Domino vocabitur (Exod. XXXIV, 19) .

PL 14, 378A

だから処女と呼ばれる。自分から何も生まないからである。それゆえ当然、母の産みも女の交わりも免れているものとして、七つ組が女性の名で呼ばれるとしても〔hebdomas は女性名詞〕、男性の聖化の恩寵を持つ。「胎を開く男子はみな、主に聖なるものと呼ばれる」からである(出エジプト記34:19)。

5

Et in propheta habes: Effudit, et peperit masculum (Esai. LXVI, 7) , id est, sanctum. Secundus autem numerus non est plenus, quia divisus. Quod autem non est plenum, vacuum habetur.

PL 14, 378B

預言者にもこうある。「彼女は注ぎ出し、男子を産んだ」(イザヤ66:7)。すなわち聖なる者を産んだ。二という数は、分かれているので満ちていない。満ちていないものは空であると見なされる。

6

Septimus autem numerus plenus, quia hebdomas, ut decas; et similis illius primi, quia facta est ad similitudinem illius qui est semper, a quo profluunt, et moventur quae sunt in omni genere virtutes. Haec naturalia.

PL 14, 378B

七という数は満ちている。七の組は十の組のようだからである。また、かの最初のもの〔一という数を指すか、神を指すかは定かでない〕に似ている。常に在る者に似せて造られ、その者から、あらゆる種類にわたるもろもろの力が流れ出し、動かされているからである。以上は自然に関することである。

7

40. De moralibus autem ut dicamus, non est dubium quod irrationabile animae nostrae in quinque sensus dividatur, et vocem, et generatorium, quae natura videntur esse feminea; quia sensus nostri in materialia et saecularia cito repunt.

PL 14, 378B

40. 道徳的なことについて述べるなら、我々の魂の理性なき部分は、五つの感覚と声と生殖〔の能力〕とに分かれ、これらは本性上女性的と見えることは疑いない。我々の感覚はすぐに物質的なもの、世俗的なものへ這い寄るからである。

8

Unde claret eos mollioris naturae habere substantiam. Sed erudito et industrio viro munda omnia; quia sapientia exercitati viri et virtus firmamentum his virili transfundit judicio.

PL 14, 378C

ここから、それらは柔らかな本性の実体を持つことが明らかになる。だが、教養ある勤勉な男にとっては、すべてが清い。経験を積んだ男の知恵と徳とが、男らしい判断によって、それらに堅固さを注ぎ込むからである。

9

Ergo prudentis et proposito gubernantis ex infirmioris sexus qualitate in fortiorem substantiam transferuntur.

PL 14, 378C

それゆえ、思慮ある者、志をもって導く者のもとで、それらはより弱い性の性質から、より強い実体へと移される。

10

Valida enim sapientis et fixa sententia est; non mutabilis, ut stulti et insipientis qui consilio nutat incerto, ut improbi qui non quod verum et justum sit eligit, sed quod sibi commodum velit, scindit a vero, secernit a justo.

PL 14, 378C

賢い者の判断は強く確固としているからである。それは、決まらない思案に揺らぐ愚かで無分別な者のように変わりやすくはなく、また、真実で正しいものではなく自分に都合のよいものを選び、真から切り離し、正しいものから引き離す邪悪な者のようでもない。

11

Justitia enim singulare est bonum, per se ipsa suo tanti spectatur pretio. Iniquitas vero velut dividua parit, nunc odio inflexa, nunc quaestu, et ea quae sunt dividenda confundit.

PL 14, 378C

正義は唯一の善であり、それ自体で、その大いなる価値によって見られる。不義は、分けられるものを生むかのようで、あるときは憎しみに、あるときは利得に曲げられ、分けられるべきものを混ぜ合わせる。

12

Stultus enim ut luna mutatur, et versicolor, aut humorum varietate difformis animam suam in leprosi corporis speciem turpi contagione commaculat, salubres cogitationes noxiis saepe permiscens.

PL 14, 378D

愚か者は月のように変わり、色とりどりであり、あるいは体液の変動によって形を崩し、汚れた感染によって自分の魂を、皮膚病に冒された体のような姿に汚し、健全な思いに有害な思いをしばしば混ぜる。

13

41. Sed fortasse quia munda et immunda induci in arcam praecipi cernis animantia, jure movere possit quia dixi honestis disceptationibus indecoras non esse miscendas.

PL 14, 379A

41. しかし、清い動物と清くない動物が箱舟に入れられるよう命じられているのをあなたは見るので、尊い議論に見苦しいものを混ぜてはならないと私が言ったことが、あなたを戸惑わせるのも当然かもしれない。

14

Nec ego abnuo irrationabilium quidem, mundorum tamen motuum aliqua esse semina et quasi principia in anima nostra, et eorum qui mundi non sint.

PL 14, 379A

私も、理性なきものではあるが清い動きの、いくつかの種子、いわば始まりが、我々の魂にあることを否定しない。また清くない動きのそれもある。

15

Natura enim hominis contrariorum capax est, ut et malitiae in ea sit vis, et virtutis ingressus; meritoque in principio libri hujus qui est Genesis, per arboris speciem in paradisi medio legisti boni et mali scientiam (Gen. II, 9) .

PL 14, 379A

人間の本性は相反するものを受け入れうるので、そこには悪意の力もあり、徳の入り口もある。それゆえ、この書、すなわち創世記の初めで、あなたは楽園の真ん中の木の姿において、善と悪の知識を読んだ(創世記2:9)。

16

De quo ligno scientiae boni et mali praeceptum est non esse gustandum; eo quod mens nostra in qua est cognitio et disciplina, boni et mali recipit notionem.

PL 14, 379A

この知識の木からは食べてはならないと命じられた。我々の精神には認識と教えがあり、善と悪の観念を受け入れるからである。

17

Itaque naturae opifex sicut ad propagandum, vel etiam reparandum genus animantia reservavit, ut universae terrae animantium semine replerentur: ita etiam corporis nostri terrenam substantiam vacuam non putavit passionum hujusmodi tamquam immundorum animalium relinquendam, quae cum deliciis et luxurie tamquam vice diluvii ingurgitatur, memoratis fluctuat passionibus.

PL 14, 379A

こうして、自然の造り主は、動物たちを、種を増やし、あるいは立て直すために取っておいた。全地が動物の種で満たされるようにである。同様に、我々の体の地上的な実体も、清くない動物のようなこの種の情念を欠いたまま残されるべきだとは考えなかった。その実体は、享楽と放縦によって、いわば洪水の代わりに飽くほど満たされると、先に述べた情念で波立つ。

18

Ubi autem sobrietate et continentia unusquisque inundantium evacuaverit diluvium passionum, et quamdam animae retexerit siccitatem, vivificare incipit suum corpus, et animae puritatem, cui regimen sapientia est.

PL 14, 379B

だが、各人が節度と自制によって、あふれる情念の洪水を空にし、魂の乾きをいわば取り戻したとき、その人は自分の体を生かし始める。また魂の清さをも。その清さにとって、支配するものは知恵である。

Caput XIII

第XIII章PL 14, 379B
1

Cur ingresso Noe in arcam, post septem dies diluvium factum sit? Item cur Moyses dixerit illud quadraginta diebus et quadraginta noctibus duravisse; quave ratione quadraginta dies perseveraverit? Quo pacto in ipsa poenae comminatione divina misericordia eluceat.

PL 14, 379B

ノアが箱舟に入ったあと、なぜ七日後に洪水が起こったのか。またモーセが洪水は四十日四十夜続いたと言ったのはなぜか、なぜ四十日の間続いたのか。刑罰の威嚇そのものの中に、どのように神の慈しみが輝き出るか。

2

Post quae liberalis Noe obedientia consideratur. 42. Illud quoque studio est quaerere, quae causa est cur postea quam ingressus est Noe in arcam, et induxit animantia, post septem dies diluvium factum sit.

PL 14, 379B

そののち、ノアの進んで従う従順が考察される。42. また、ノアが箱舟に入り、動物たちを入れたのち、七日後に洪水が起こったのはなぜか、と問うことも熱心に取り組むべきことである。

3

Non enim otiosum videtur, quod non aut plures, aut pauciores interpositi sunt dies, sed tot quot in constitutione mundi fuerunt. Sex enim diebus factus est mundus (Gen. II, 2) , septimo die requievit Deus ab operibus suis.

PL 14, 379C

置かれた日数が、より多くもより少なくもなく、世界の構成のときと同じ数であるのは、無意味とは見えない。実に世界は六日で造られ(創世記2:2)、七日目に神はそのわざを離れて休んだ。

4

Quo declaravit indicio ipsum esse auctorem mundi, atque diluvii. Mundum propter bonitatem suam condidit, diluvium fecit nostrorum merito delictorum.

PL 14, 379C

この印によって、神が世界の創造者であり洪水の起こし手でもあることを明らかにした。世界は自らの善性ゆえに造り、洪水は我々の罪にふさわしく起こした。

5

Admoniti sunt igitur homines vel ex numero dierum quibus mundus est conditus, quod conditorem suum non lacrymis solum et precatione, sed correctione morum reconciliare debuerant.

PL 14, 379D

こうして人々は、世界が造られた日数からも、造り主を涙と祈りだけでなく、習いの矯正によって和解させなければならなかったのだと、諭された。

6

Ergo spatium dedit ad poenitentiam Dominus, magis volens ignoscere, quam punire; ut imminentis diluvii terrore suspensus, ad veniam cogeret postulandam; quo dum periculum futurae mortis horrescunt, impietati atque injustitiae renuntiarent.

PL 14, 379D

ゆえに主は悔い改めのための猶予を与えた。罰するよりむしろ赦すことを望み、迫る洪水の恐れによって人々を宙づりにして〔底本は suspensus(単数主格で主にかかる)。意味が通らないので suspensos と読み、人々を指すと解した〕、赦しを請うよう強い、来たる死の危険に震えるうちに、不敬と不義を捨てさせようとしたのである。

7

Secundum est, ut hinc quoque Domini supra modum misericordis clementiam colligamus; quia multorum annorum offensionem a constitutione mundi in finem usque contractam, paucis diebus, si poenituisset eos, voluit relaxare.

PL 14, 379D

第二に、ここからも、限りなく慈しみ深い主の寛容を汲み取るべきである。世界の創建から終わりまで積み重なった多くの年の罪責を、もし彼らが悔い改めたなら、わずか数日で免除しようとしたのである。

8

Est enim Deus peccati immemor, virtutis remunerator, sicut ipse ait in propheta: Ego sum, ego sum qui deleo iniquitates, et memor non ero: tu autem memor esto. et judicemur: dic iniquitates tuas, ut justificeris (Esai. XLIII, 25) .

PL 14, 380A

神は罪を覚えず、徳に報いる。預言者を通して自ら言っているとおりである。「私、私こそ、不義を消す者、もう思い出さない。だが汝は思い出せ。我々は共に裁かれよう。汝の不義を語れ、義とされるために」(イザヤ43:25)。

9

Cum enim adverterit veram animae refusam esse virtutem, tantum ei honoris adtribuit, ut non solum veniam superiorum indulgeat peccatorum, verum etiam gratiam et justificationem impertiat.

PL 14, 380A

神は、魂に真の徳が注がれたことに気づくと、それに非常な栄誉を与え、先の罪の赦しを与えるだけでなく、恩寵と義認までも授ける。

10

Exspectavit ergo et septimo die, ipso quo ab operatione requievit; ut si venia posceretur, sequeretur correctio, et ab indignatione requiesceret.

PL 14, 380A

それゆえ神は七日目、すなわち自らがわざを離れて休んだまさにその日にも待った。赦しが請われるなら矯正が続き、神は憤りから休むようにである。

11

43. Istud quoque curae fuit non praetermittere, eo quod diluvium factum dixerit, quadraginta diebus, et addiderit, quadraginta noctibus (Gen. VII, 12) .

PL 14, 380B

43. このこともまた、見過ごさないよう気にかけられたことである。〔モーセが〕洪水は四十日であったと言い、さらに四十夜と付け加えたこと(創世記7:12)である。

12

Scimus enim diem dici quem sol terram illuminans signat; noctem quam circumfusae tenebrae a claritate disterminant; et plerumque a nobis ita diem significari ut noctem non comprehendamus, plerumque ut complectamur.

PL 14, 380B

日とは、大地を照らす太陽が示すもの、夜とは、周りに広がる闇が明るさから隔てるもの、と我々は知っている。そして、我々は多くの場合、夜を含めないように日を言い表し、また多くの場合、含めるように言い表す。

13

Significantes enim mensem tringinta dierum, significamus et noctes. Unde cum satis fuisset Moysi dixisse diluvium fuisse quadraginta diebus, cur addiderit, et quadraginta noctibus, quaeritur.

PL 14, 380B

三十日の月〔底本は tringinta。triginta と読む〕を言うとき、我々は夜をも意味している。ゆえに、洪水が四十日あったとモーセが言えば足りたのに、なぜ四十夜をも付け加えたのかが問われる。

14

Et aliqui ita acceperunt qui ante nos fuerunt, ut et virorum et mulierum factus diluvio interitus demonstraretur, diem ad virum referentes qui sit purior, similis lucis, noctem ad mulierem quae viro dormiente creata describitur (Gen. II, 21) : simulque quia vir prior quasi auctor, qui virtutem moveat mulieris, atque in partus excitet: actu ille clarior publico; ista obscurior, tamquam domesticis clausa parietibus et nocti proxima, secundo orta loco, et creationis suae formata jam costae viri debens gratiam, superiori quoque potioris obnoxia privilegio, et pariendi usu materialibus comparanda.

PL 14, 380B

我々より前の者たちのなかには、こう解した人々もいる。すなわち、洪水による滅びが男と女の双方に及んだことが示されたのだと。日を、より清く光に似た男に当て、夜を、男が眠っているあいだに造られたと描かれる女に当てる(創世記2:21)。また同時に、男が先であって、いわば女の力を動かし出産へと促す創始者のようであるからでもある。男は公の行いにおいてより明るく、女は家の壁に閉ざされ夜に近くて、二番目の位置に生じ、造られたときすでに男のあばら骨に恩を負い、より強い者のまさった特権にもまた服し、子を産む務めにおいては物質的なものに比せられる。

15

Consonans autem in utroque numerus periculi, quia peccata etiam consonantia; meritoque non distant spatia temporum, quia non distant merita delictorum. 44. Non mediocriter etiam scrutantur plerique qua ratione quadraginta dies diluvium fuerit.

PL 14, 380C

危険の数が両者に一致するのは、罪もまた一致するからである。時の長さが隔たらないのも当然で、罪の報いが隔たらないからである。44. 多くの人は、洪水がなぜ四十日であったのかを、並々ならず探っている。

16

Et possumus dicere materialem numerum tristioribus, hoc est delendae creaturae deputatum: hebdomadam autem constitutioni totius mundi, hoc est, laetioribus.

PL 14, 380C

物質的な数〔四十〕は、より悲しいこと、すなわち滅ぼされるべき被造物に割り当てられ、七の組は全世界の構成、すなわちより喜ばしいことに割り当てられると、我々は言いうる。

17

Sed fortasse referatur, quid quod etiam lex quadraginta diebus lata est (Exod. XXIV, 18) , tot dies observavit Moyses in monte Sina, et demoratus est, cum praescripta Legis acciperet?

PL 14, 380D

だが、おそらくこう言われるであろう。律法もまた四十日で与えられたではないか(出エジプト記24:18)。モーセは律法の定めを受けるあいだ、それだけの日数をシナイ山で守り、とどまったではないか、と。

18

Recte ergo eodem numero declinandorum peccatorum praecepta tribuuntur, quo poenae culpa est persoluta; ut cognoscamus quod de eodem vitae tempore debeat ex correctione laus comparari, quo potest punienda culpa committi.

PL 14, 380D

ゆえに、罪を避けるための戒めが、刑罰の咎が払われたのと同じ数で与えられるのは当然である。それは、罰されるべき咎が犯されうるのと同じ生の時から、矯正によって称賛が得られねばならないと、我々が知るためである。

19

Unde nunc jam non poenae praescripti sunt dies quadraginta, sed vitae; ut hoc numero jejuniis et orationibus crebrioribus nostrorum levemus supplicia peccatorum, atque ad praescripta legis intenti, devotione ac fide nostrum corrigamus errorem.

PL 14, 381A

こうして今や、四十日は刑罰のために定められたのではなく、生のために定められている。この数によって、断食とより頻繁な祈りで我々の罪の罰を軽くし、律法の定めに心を向けて、信心と信仰によって我々の過ちを正すためである。

20

Itaque per Domini resurrectionem quadragesimus dies jam non habetur novissimus, sed primus; atque inde vita numeratur, ubi ante mortis numerus ad consummationem mundi et humani generis excidium computabatur.

PL 14, 381A

そして主の復活によって、四十日目はもはや最後のものとは見なされず最初のものとなり、そこから生が数えられる。以前は死の数が、世界の終わりと人類の滅亡に至るまで数えられていた。

21

45. Et delebo, inquit Dominus, omnem resurrectionem carnis a facie terrae. O coelestium pulchritudo verborum, si quis se a decoro intellectu piae mentis examinet! Indignatur Deus peccatis nostris, sed non obliviscitur pietatis.

PL 14, 381A

45. 「私は地の面から、肉のあらゆる復活を消そう」〔resurrectio は七十人訳の exanastasis(起き上がるもの、すなわち生き物)を古ラテン訳が訳した語。アンブロシウスは以下、「復活」の意にも掛けて論じる〕と主は言う。ああ、天の言葉の美しさよ、もし人が敬虔な精神のふさわしい理解から〔離れず〕自らを吟味するならば〔si quis se a … examinet の係りは定かでない。「ふさわしい理解に基づいて自らを吟味する」と取った〕。神は我々の罪に憤るが、慈愛を忘れはしない。

22

Minatur supplicium, sed non permittit excidium. Moderatur vindictam, revocat severitatem. Deleturum se dicit omnem carnem non a terra, sed a facie terrae.

PL 14, 381B

罰を脅すが、滅びは許さない。復讐を加減し、厳しさを引き戻す。すべての肉を、地からではなく、地の面から消すと言うのである。

23

Florem decutit, radicem servat: sinit ut in profundo substantiae virtus maneat humanae, quae in superficie laboret, intus impassibilis perseveret, immunisque noxae ad eorum substitutionem qui non sint reatui obnoxii, reservetur.

PL 14, 381B

花を落とし、根を守る。人間の実体の深みに力がとどまるのを許す。その力は表面では労苦し、内では傷つかずにとどまり、害を免れて、罪責に服さない者たちの補充のために保たれる。

24

Pulchre autem posuit, Delebo, tamquam litterarum apices qui delentur sine fraude librorum, et sine imminutione tabularum. Atramentum deletur, sed lignum manet. Delentur elementa, ut scribantur plerumque meliora. Atramentum tollitur, substantia non exterminatur.

PL 14, 381B

「消そう」と、実に見事に言った。書物を傷めず、書字板を減らさずに消される文字の画のようにである。インクは消されるが、木は残る。文字は消され、多くの場合もっと良いものが書かれる。インクは取り除かれるが、実体は滅ぼされない。

25

Delebo, inquit, corruptelam carnis, ut scribam incorruptionem. Delebo resurrectionem carnis a facie terrae, ut scribam in coelestibus resurgentes. Delebo de libro terrae, ut scribam in libro vitae.

PL 14, 381B

「消そう」と〔主は〕言う、「肉の腐敗を。不朽を書くために。地の面から肉の復活を消そう。天において甦る者たちを書くために。地の書から消そう。命の書に書くために」。

26

Deleantur, Domine meus, Domine, deleantur cito elementa ferri, ut scribantur elementa Christi. Aboleatur resurrectio terrena, ut coelestis gratia redundet. Veni, Moyses, praepara gremium, legem accipe, suscipe apices quos jam misericordia divina non deleat.

PL 14, 381C

消されよ、私の主よ、主よ、鉄の文字は速やかに消されよ。キリストの文字が書かれるために。地上の復活は除かれよ。天の恩寵があふれるために。来たれ、モーセよ、懐を備え、律法を受けよ。もはや神の慈しみが消すことのない画を受けよ。

27

Suscipe tabulas quas Dominus statuat in aeternum. Utinam ipse non frangas. Et ipsas mihi mea culpa sustulerat, nisi Dominus reddidisset. Jure quidem Moyses indignatus est, ne haberent divina privilegia, qui non deferrent obsequia.

PL 14, 381C

主が永遠に据える板を受けよ。あなた自身がそれを砕かなければよいのだが。私の咎は、主が返さなかったなら、それらさえ私から取り去っていたであろう。モーセが憤ったのはまことに正当であった。従順を示さない者が神の特権を持たぬようにするためである。

28

Sed puto quod non mihi eas, sed Judaeis fregeris. Fregisti Judaeis, recepisti mihi. Fractae sunt priores, ut posteriores manerent. Fregisti eas in pectoribus Judaeorum. Quid enim proderat ut tabulas tenerent, quarum praescripta tenere non possent?

PL 14, 381C

だが、私は思う、あなたはそれらを私に対してではなく、ユダヤ人に対して砕いたのだと。あなたはユダヤ人にとっては砕き、私にとっては受け取った。先の板は砕かれた、後の板が残るために。あなたはそれをユダヤ人の胸の中で砕いた。その定めを守れない板を持っていて、何の益があったか。

29

Ecce secundas tabulas dicunt se tenere, sed non tenent. Dicunt se legere divina elementa, sed non legunt (Deut. IX, 10) . Digito Dei scriptas esse tabulas Moyses dicit: illi digitum Dei non legunt, ferrum legunt. Atramentum vident, spiritum Dei non vident.

PL 14, 381D

見よ、彼らは第二の板を持っていると言うが、持っていない。神の文字を読んでいると言うが、読んでいない(申命記9:10)。板は神の指で書かれたとモーセは言う。彼らは神の指を読まず、鉄を読む。インクを見て、神の霊を見ない。

30

Sed Ecclesia nescit atramentum, spiritum novit. Ideoque Paulus novit scribere non atramento, sed spiritu Dei vivi (II Cor. III, 2 et 3) . O sacrilegum ineptum populum Judaeorum!

PL 14, 381D

だが教会はインクを知らず、霊を知っている。それゆえパウロも、インクではなく生ける神の霊で書くことを知っていた(二コリント3:2, 3)。ああ、神聖を冒す愚かなユダヤ人の民よ。

31

Homo spiritu Dei scribit, et homo sub lege nutritus, et illi volunt Deum atramento scripsisse, non spiritu.

PL 14, 382A

人は神の霊で書く。しかも律法のもとで育てられた人が。それなのに彼らは、神が霊ではなくインクで書いたと思おうとしている。

32

46. Ergo ut ad superiora redeamus, delet Deus resurrectionem carnis, tamquam apicum scriptionem: quo declaratur quod superfluam hominum nativitatem propter impietatem ejus deleverit specie litterarum: substantiam autem et conversationem generis servaret humani velut perpetuitate tabularum, ut ex ea semen reliquum pullularet.

PL 14, 382A

46. それゆえ、先のことに戻れば、神は肉の復活を、画の書き込みのように消す。それは、人々の余計な誕生を、その不敬のゆえに、文字の姿のように消したが、人類の実体と生活は、板が永続するように守り、そこから残りの種が芽吹くようにした、ということを示すのである。

33

Cui sententiae convenire etiam illud videtur quod ait: Delebo, inquit, omnem resurrectionem carnis. Resurrectioni autem communi usu naturae contraria videtur esse purgatio; quia purgatione reciditur, et reprimitur resurrectionis luxuria.

PL 14, 382A

この考えには、彼が「私は肉のあらゆる復活を消そう」と言ったことも合致すると見える。ところで、自然の共通のならいによる復活には、浄化が反するように見える。浄化によって復活の繁茂が刈り込まれ、抑えられるからである。

34

Omne tamen quod purgatur, speciem amittit, substantiam suam servat, atque meliorat. Repressit igitur Dominus qui jam purgatione diluvii corporeum usum, conversationemque generationis ejus quae degeneraverat a decore naturae et accepti muneris, venustat.

PL 14, 382A

それでも、浄化されるものはすべて、形を失い、実体を保ち、いっそう良くなる。こうして主は、洪水の浄化によって、体の用と、自然の美と受けた賜物から堕落していたかの世代の生活とを抑え、〔それを〕美しくする〔Repressit igitur Dominus qui jam … venustat の構文が崩れているらしく、qui を措き、venustat を並べて取った。ミーニュの脚注は、これが良質の写本四本の読みで、他の写本と旧版は qui jam を欠き、末尾を muneris venustate と読むとする。それに拠れば「主は洪水の浄化によって、自然と受けた賜物の美から堕落していたかの世代の、体の用と生活とを抑えた」となる〕。

35

Haec secundum litteram. Quod autem ad altiorem pertinet sensum diluvii species typus est purgationis animae nostrae.

PL 14, 382B

以上は字義による。より高い意味に関しては、洪水の姿は我々の魂の浄化の予型である。

36

Itaque cum mens nostra se a corporalibus mundi hujus illecebris quibus ante delectabatur, abluerit, bonis quoque cogitationibus veteris colluviem cupiditatis absterget, tamquam purioribus absorbens aquis turbidorum prius amaritudinem fluentorum.

PL 14, 382B

それゆえ、我々の精神が、以前に楽しんでいたこの世の体の誘惑から身を洗い清めるならば、古い欲求の澱をも善い思いで拭い去る。より清らかな水が、以前の濁った流れの苦さを吸い取るようにである。

37

47. Et fecit, inquit, omnia Noe quae mandavit ei Dominus Deus (Gen. VII, 5) . Justus mandata accepit, servus imperia. Hic amici censetur loco qui fecerit quaecumque exsequenda susceperit: ille qui nutat obsequiis, oneri servitutis addicitur.

PL 14, 382B

47. 「ノアは、主なる神が命じたことをすべて行った」(創世記7:5)。義人は戒めを受け、僕は命令を受ける。ここでは、引き受けた務めをすべて果たす者は友の位に数えられ、従順にためらう者は奴隷の重荷に定められる。

38

Denique et dominus Jesus dicit in Evangelio: Vos amici mei estis, si feceritis quae praecipio vobis. Jam non dicam vos servos (Joan. XV, 14 et 15) . Mandatur ergo ut amico, mandatur ut ei qui valida charitate, sobrio consilio ea quae mandata sunt, exsequatur.

PL 14, 382C

実に、主イエスも福音書で言う、「私が汝らに命じることを行うなら、汝らは私の友である。もはや汝らを僕とは呼ばない」(ヨハネ15:14, 15)。ゆえに〔ノアは〕友として命じられる。強い愛と冷静な判断をもって、命じられたことを果たす者として命じられるのである。

39

Nec fefellit Dominum judicium suum, implevit justus universa, non partem, sed universa quae mandata sunt ei; et ideo Scripturae divinae accepit testimonium.

PL 14, 382C

主が自らの判断に欺かれることはなかった。義人はすべてを、一部ではなく命じられたすべてを果たし、それゆえ神の聖典の証言を得た。

40

Nec superfluum putes quia simul posuit Dominum et Deum; nam et Deus in Domino, et Dominus in Deo: sed ut Patris et Filii intelligas commune praeceptum.

PL 14, 382C

「主」と「神」を同時に置いたことを、無用と思ってはならない。神は主のうちにあり、主は神のうちにあるからである。むしろ、父と子の共通の命令であるとあなたが悟るためである。

41

Aliqui tamen ante nos sic interpretati sunt, eo quod Dominum et Deum dicendo hoc loco, et vindicaturi et ignoscituri geminam expresserit potestatem: et qui hic vindicat prius in peccatores, ideo ante Dominum dixerit; quoniam vero postea, ut justi seminarium propagetur indulget, ideo Deum postea nominaverit.

PL 14, 382C

だが、我々より前のある人々は、こう解釈した。この箇所で「主」と「神」と言うことで、罰する権能と赦す権能との二重の権能を表したのだと。ここで罪人に対してまず罰を加えるから、先に「主」と言い、のちに義人の苗床が増やされるよう寛容を示すから、のちに「神」と呼んだのだと。

42

Denique facturus mundum Deus dicitur: In principio fecit Deus coelum et terram. Et dixit Deus, fiat lux.

PL 14, 382D

現に、世界を造ろうとするときは、神についてこう言われている。「初めに神は天と地を造った。そして神は言った、光あれ」。

Caput XIV

第XIV章PL 14, 382D
1

Diluvium verno tempore accidisse, ut magis eo cruciarentur homines; et sexcentesimo anno Noe, ut hominum interitus cum eorum creatione congrueret. Item per fontium abyssi, et cataractarum coeli ruptionem mentis atque corporis diluvium significari.

PL 14, 382D

洪水は春の季節に起こったこと、それによって人々がいっそう苦しむように。またノアの六百年に起こったこと、人々の滅びが彼らの創造と一致するように。また、淵の泉と天の水門の破れによって、精神と体の洪水が表されること。

2

48. Est etiam illa non perfunctoria consideratio, quod sexcentesimo anno Noe, mense secundo, vigesima et septima mensis fit diluvium.

PL 14, 383A

48. また、おろそかにできない考察がある。洪水は、ノアの六百年、第二の月、その月の二十七日に起こったということである。

3

Secundum mensem verni esse temporis non ambigitur, quando augentur nascentia, ager parturit, terrarum pariter atque animantium fetura se fundit.

PL 14, 383A

第二の月が春の季節であることは疑いない。そのとき生まれるものが増し、畑が子を孕み、地と生き物の実りが同じようにあふれ出る。

4

Tunc ergo fecit diluvium, quando dolor eorum major foret, qui in sua abundantia puniebantur, tunc ultio terribilior tamquam dicentis Dei: Ecce omnia secundum liberalitatis divinae providentiae gratiam dives natura generavit, omnia in usum hominum germinavit terra fecundior, segetes spectantur, tritico et hordeo campi replentur, comae arborum venturi fructus floribus vestiuntur: non deest terra obsequiis suis, non bestiae desunt muneribus suis, quae solemnes solvuntur in partus, ut homini nihil desit: homo solus partibus suis deest, nescit auctorem suum a quo ei omnia ministrantur, negligit conditorem.

PL 14, 383A

それゆえ、自分の豊かさのなかで罰せられる者たちの苦しみがいっそう大きいときに洪水をもたらしたのであり、そのとき報復はいっそう恐ろしかった。あたかも神がこう言うかのようである。「見よ、豊かな自然は、神の摂理の寛大さの恩寵に従ってすべてを生み出した。いっそう実り豊かな地は、人の用のためにすべてを芽吹かせた。穀物が見え、コムギとオオムギで畑は満ち、木々の梢は来たる実りの花をまとっている。地は自らの務めを欠かさず、獣たちも自らの賜物を欠かさず、定まった出産に解き放たれ、人に何も欠けないようにしている。ただ人だけが自らの務めを欠き、すべてを供してくれた創造者を知らず、造り主を顧みない」。

5

Despicit homo remuneratorem suum, cum Deus opus suum non despexerit. Pereant cum homine omnia, propter quem nata sunt omnia. In suis divitiis consumatur homo, cum sua dote moriatur.

PL 14, 383B

「人は自らに報いる者を侮る、神は自らのわざを侮らなかったというのに。そのために万物が生まれた当の人とともに、万物は滅びよ。人は自らの富のうちで消え失せよ、自らの授かりものとともに死ねよ」。

6

Nihil ante hominem terra deliquerat, nullis erravit in fructibus: in homine solo se degenerasse cognoscit, spinas et tribulos pro fructibus ferens. Quod solum munus admirabile est, principale mentis interiit. Cur igitur omnia illa servantur?

PL 14, 383B

「地は人より前には何の過ちも犯さず、いかなる実りにおいても誤らなかった。ただ人においてのみ、自らが堕落したと悟り、実りの代わりにいばらとあざみを生む。唯一の驚くべき賜物であった、精神の主導的部分が滅んだ。ならば、なぜそれらすべては守られるのか」。

7

Ideo non post collectos fructus infunditur aqua, ne beneficium magis quam diluvium terra sentiret.

PL 14, 383C

だから、実りが収穫されたのちに水が注がれるのではない。地が洪水よりもむしろ恩恵を感じることのないようにである。

8

Denique verno apud Aegyptios tempore, sed mense diverso Nilus exundat, ut jaciendis seminibus terra mollescat, et blandiore sinu, clementiore gremio semina missa suscipiantur.

PL 14, 383C

実際、エジプト人のもとでは、春の季節に、しかし別の月に、ナイルがあふれ、種をまくために地が柔らかくなり、蒔かれた種がより穏やかな懐、より優しい膝で受け入れられる。

9

Quod autem sexcentesimo Noe anno fit diluvium, illud videtur ostendere quia sexto die Adam creatus est. Idem numerus, hoc est, qui par dicitur, et in auctore et in reparatore servatur; quia fons sexagesimi et sexcentesimi sextus est numerus.

PL 14, 383C

ノアの六百年に洪水が起こるのは、アダムが六日目に造られたことを示すと見える。同じ数、すなわち偶数と呼ばれる数が、創始者〔アダム〕においても回復者〔ノア〕においても保たれる。六十と六百の源は六という数だからである。

10

Idem autem et primus et septimus mensis dicitur. Sed magis primum observare debemus; quod post diluvium verno tempore colendorum cura reparetur agrorum, et placidi atque uberis soli incipiat fetura procedere.

PL 14, 383C

同じ月が第一の月とも第七の月とも呼ばれる。だが、我々はむしろ第一の月に注目すべきである。洪水ののち、春の季節に、耕すべき畑の世話が回復され、穏やかで豊かな土の実りが進み始めるからである。

11

Quo significatur numquam Deum eo numero vel tempore interitum hominum fuisse facturum, quo fecit exordium; nisi immanibus delictis esset offensus.

PL 14, 383D

これによって、神は、自らが始まりをなしたその数、またその時に、人々の滅びをもたらすことは決してなかったであろうこと、ただし甚だしい罪に怒らされた場合は別であることが示される。

12

Simul veniam temporis et numeri ratio promittit; quod etiam iratus admoneatur tam praecedentibus causis beneficiorum suorum, ut non penitus deleat eorum substantiam, quos ipse donavit.

PL 14, 383D

同時に、時と数の理由は赦しを約束する。神は怒っているときでさえ、自らの恩恵の先立つ理由によって、自らが賜った者たちの実体を根こそぎ消し去らないよう思い起こさせられるからである。

13

49. Et rupti sunt omnes fontes abyssi, et cataractae coeli apertae sunt (Gen. VII, 11) . Vim diluvii convenienter Scriptura expressit, dicens coelum et terram pariter esse commota, e quibus elementis constat istius mundi omne principium.

PL 14, 384A

49. 「淵の泉はことごとく破れ、天の水門は開かれた」(創世記7:11)。聖書は洪水の力をふさわしく言い表している。天と地が共に揺り動かされたと言うことによってである。この世のあらゆる始まりは、これらの元素から成り立つ。

14

Undique ergo influentibus aquarum molibus conclusum genus hominum perurgetur. Haec secundum litteram. Quod autem ad altiorem pertinet sensum, coeli symbolo mens humana significatur, terrae autem appellatione corpus et sensus.

PL 14, 384A

こうして、四方から流れ込む水の重みに閉じ込められ、人類は追い詰められる。以上は字義による。より高い意味に関しては、天の象徴によって人間の精神が、地の名によって体と感覚が表される。

15

Magna igitur naufragia, quando mentis pariter et corporis sensuumque omnium turbo et procella miscentur. Diligenter dicta pensemus. Plerumque fraus mentis et dolus suum exercent venenum, sed tamen sobrietas corporis et continentia obumbrant mentis improbitatem.

PL 14, 384A

ゆえに、精神と体とすべての感覚の旋風と嵐とが共に混じり合うとき、大きな難破となる。言われたことを注意深く吟味しよう。しばしば、精神の欺きと詭計はその毒を働かせるが、体の節度と自制が精神の邪悪を覆い隠す。

16

Frequenter incerto fidei atque opinionis suae mens lubrica est, sed tamen caro deliciis et luxuria vacat, ut frugalitas errorem mentis excuset, sicut multi sunt haereticorum qui praetendere volunt corporis continentiam, ut assertionis suae fidem testimonio sobriae carnis acquirant: etsi sensu lubrici, tamen quo minus turpes, aliquanto excusabiliores habentur.

PL 14, 384B

しばしば、精神は自らの信仰と意見の不確かさのなかでよろめく。しかし肉は享楽と放縦から離れているので、質素さが精神の誤りの言い訳となる。異端者の多くがそうで、彼らは体の自制を見せつけようとし、その主張の信用を、節制した肉の証言によって得ようとする。考えにおいては不確かでも、より汚れていないぶん、いくらか大目に見られるのである。

17

Cum autem venena mentis, et contagia corporeae obscenitatis sensum omnem, vigoremque confundunt; atque animus incerto lubricus motu, malitiae fetidus atramento, crudelitatis furore succensus, etiam corporalibus flagitiis incitatur, avarus quoque affectus impatiens mediocrium facultatum, luxuriae cupiditate, effundendique libidine praecipitatur in facinus appetendae salutis alienae; tunc magnum est diluvium omnibus pariter ingruentibus passionibus: tunc se insipientia, injustitia, temeritas, improbitas, perfidia de superiori parte tamquam cataractae mentis videntur effundere.

PL 14, 384B

しかし、精神の毒と体の猥褻の汚染が、感覚と気力をすべて混乱させ、心が不確かな動きに滑り、悪意のインクで悪臭を放ち、残酷さの怒りに燃え立ち、体の恥ずべき行いにまで駆り立てられ、またその貪欲な情が中程度の財産に耐えられず、放縦への欲求と浪費の情欲によって、他人の命を狙う〔appetendae salutis alienae は「他人の安寧を求める」とも読める。前後の悪徳の列挙から appetere を「襲う」と取った〕凶行へ真っ逆さまに落とされるとき、そのとき大洪水となる。情念がみな同時に襲いかかるのである。そのとき、無分別、不義、無謀、邪悪、不誠実が、上の部分から、いわば精神の水門のように流れ出すと見える。

18

Inde erumpunt de corporis fonte terreni libido, temulentia, luxuria, postremo diversorum criminum prolapsiones, quae penitus et corporis robur et vigorem mentis effeminant.

PL 14, 384C

そこから、体の泉から、地上的な情欲、泥酔、放縦、さらにさまざまな悪事への転落がほとばしり、体の強さも精神の気力も根こそぎ軟弱にする。

Caput XV

第XV章PL 14, 384C
1

Per arcam a foris clausam et in aquis fluctuantem, corpus hominis corio tectum et variis motibus agitatum: per quindecim aquae cubitos queis montes superabantur, humanos sensus: denique per mortem omnis carnis, animae passionibus corruptae interitum adumbrari: superbos autem praecipue delendos cum justus interim exstinctis pravis motibus in corpore quasi incorporeus remaneat.

PL 14, 384C

外から閉ざされ水に漂う箱舟によって、皮に覆われさまざまな動きに揺さぶられる人間の体が。山々を越えた水の十五キュビトによって、人間の感覚が。さらに、すべての肉の死によって、情念に損なわれた魂の滅びが、かたどられること。また、高ぶる者が特に滅ぼされること、そのあいだ、義人は悪い動きが消されて、いわば体のない者のように体の中にとどまること。

2

50. Et clausit Dominus a foris arcam (Gen. VII, 16) . Sermo manifestus est secundum litteram. Claudenda fuit arca, et tuto sepienda munimine; ne eam vaga diluvii fluenta penetrarent.

PL 14, 384D

50. 「主は外から箱舟を閉じた」(創世記7:16)。字義によれば言葉は明らかである。箱舟は閉ざされ、守りの備えで安全に囲われねばならなかった。さまよう洪水の流れが入り込まないようにである。

3

Altioris quoque sensus non incongrua interpretatio, si corpus humanum cui arca haec quae describitur, figuratur, septum corio judicemus a frigore aestuque defendi, quod artifex Deus ad omnium membrorum protectionem naturalibus vestivit exuviis, et quodam circonfuso induit operimento, ut neque frigore congelascat, nec aestivo calore solvatur.

PL 14, 385A

より高い意味の解釈も、不適切ではない。この箱舟が象る人間の体を、皮で囲まれて寒さと暑さから守られていると見なすなら。技術者たる神が、すべての肢体を守るべく、自然の脱ぎ殻のような皮を着せ、周りに注がれる〔底本は circonfuso。circumfuso と読む〕覆いで包んだ。寒さで凍りつかず、夏の暑さで溶けないようにである。

4

51. Exundavit igitur aqua, et levavit arcam, et ferebatur super summum aquarum. Non immerito exundavit aqua, quando coeli cataractae apertae sunt, et de terra rupti sunt fontes aquarum et flumina. Quod magna emphasi dictum est.

PL 14, 385A

51. 「それゆえ水はあふれ、箱舟を持ち上げ、水の頂の上を運ばれた」。天の水門が開かれ、地から水の泉と川が破れ出たとき、水があふれたのは理由のないことではない。これは強い強調をもって言われている。

5

Ubi enim eruptio, ibi irrevocabilis effusio sit necesse est; nec retineri facilis ingentium prolapsio fluentorum. Manifestum est igitur quod scriptum est.

PL 14, 385A

実に、破れ出るところには、取り戻せない流出がなければならず、巨大な流れの崩れ落ちは容易に押しとどめられない。ゆえに、書かれていることは明白である。

6

Verum si altius spectandum putes, caro nostra diversis agitatur et freti modo fluctuat passionibus, quibus huc atque illuc tamquam super undas molestiarum suarum nunc fame, nunc siti, nunc cupiditate, nunc gaudio, nunc dolore jactatur.

PL 14, 385B

だが、もっと深く見るべきだと考えるなら、我々の肉はさまざまな情念に揺さぶられ、海峡のように波立つ。それらの情念によって、肉は自らの苦難の波の上を、あるときは飢え、あるときは渇き、あるときは欲求、あるときは喜び、あるときは苦痛によって、あちらこちらへ投げ出される。

7

52. Illud quoque non praetermittendum arbitror, quia Scriptura non praeteriit, quantis numero cubitis aqua super terram fuerit; quindecim enim cubitis super excelsos montes aquam fuisse dixit. Simplex itaque intellectus patet.

PL 14, 385B

52. 私は、このことも見過ごしてはならないと考える。聖書が、水が地の上にいくキュビトあったかを見過ごさなかったからである。十五キュビトで高い山々の上に水があったと言う。単純な理解は明らかである。

8

Allegoria autem quinque sensus complectitur, qui sunt in corpore nostro velut excelsi montes, qui hanc carnem passionum obrumbrant, et plerumque incursantur bestiis, et exagitantur condensa et opaca eorum.

PL 14, 385B

だが寓意は五つの感覚を含む。それは我々の体のなかの高い山々のようで、この情念の肉を覆い隠し〔底本は obrumbrant。obumbrant と読む〕、しばしば獣に襲われ、その茂みと暗がりは荒らされる。

9

Unde et Dominus per nationum credentium fidem veniens ad Ecclesiam suam, venit a Libano sicut ait Habacuc propheta dicens: Dominus a Libano veniet, a monte umbroso et opaco (Hab. III, 3) . Ecclesia quoque venit a Libano, sicut habent Cantica Canticorum.

PL 14, 385B

それゆえ主も、信じる諸国民の信仰を通して自らの教会に来るとき、レバノンから来る。預言者ハバククは言う、「主はレバノンから来る、陰になった暗い山から」(ハバクク3:3)。教会もレバノンから来ると、雅歌にある。

10

Ita enim legimus: Ades huc a Libano, sponsa, ades huc a Libano. Transibis et pertransibis a principio fidei, a cubilibus leonum, et montibus pardorum (Cant. IV, 8) , quo gentiles populi, qui velut bestialium passionum graves patiebantur incursus, nunc altitudine fidei, et sublimitate devotionis meant.

PL 14, 385C

こう読むからである。「ここへ来い、レバノンから、花嫁よ。ここへ来い、レバノンから。汝は渡り、さらに渡るであろう、信仰の初めから、獅子の巣から、ヒョウの山々から」(雅歌4:8)。そこへ、獣の情念の重い襲撃に耐えていた異邦の民が、今や信仰の高さと献身の崇高さによって歩んでゆく。

11

Per hos igitur montes Christus advenit, comprimens Evangelicis disputationibus feroces istius corporis motus, atque illam altitudinem cordis, et se extollentem superbiam obedientia et humilitate sui destruens: meritoque fructus mansuetudinis ferre coeperunt, quos ante gravium diluvia passionum subruebant.

PL 14, 385C

これらの山々を通して、キリストは来た。福音の論証によってこの体の荒々しい動きを抑え、心の高ぶりと自らを持ち上げる傲慢を、自らの従順と謙遜によって砕いた。そして、以前は重い情念の洪水が掘り崩していた者たちは、当然のこと、柔和の実を結び始めた。

12

De numero autem cubitorum sic quidam ante nos aestimaverunt, quod quinque sensus triplicem collectionem habeant; eo quod visus visibile videt, et auditus audibile audit, et odoratus odorabile odoratur, et gustus gustabile gustat, et tactus quod tangendi substantiae subjacet, tangit.

PL 14, 385D

キュビトの数については、我々より前のある人々がこう推測した。五つの感覚は三重の集まりを持つ、と。視覚は見えるものを見、聴覚は聞こえるものを聞き、嗅覚は嗅がれるものを嗅ぎ、味覚は味わわれるものを味わい、触覚は触れることの実体に属するものに触れるからである。

13

Ideo quinque sensus tripliciter aestimati sunt, vel secundum illud: Scribe tibi tripliciter (Prov. XXII, 20) . Ego tamen commodius puto illud, ut sensus terreni hominis atque animalis et spiritalis accipiam, quos illa diluvii fluenta transcenderint.

PL 14, 385D

こうして五つの感覚が三重に数えられた、あるいは「汝は自分のために三重に書け」という言葉に従ってである(箴言22:20)。しかし私は、むしろ、地的な人、魂的な人、霊的な人の感覚と解するのがよいと思う。洪水の流れはそれらを越えたのである。

14

53. Merito mortua est omnis caro quae movebatur. Quod et secundum litteram liquet, et proprie ac naturaliter carnis corruptelam indicio procellosae commotionis expressit. Commotio enim vitiosa non est nisi per affectus corruptionem.

PL 14, 386A

53. 「動いていたすべての肉は死んだ」は当然である。これは字義でも明らかであり、嵐のような動揺という印で、肉の腐敗を固有に、また自然に言い表した。悪徳の動揺は、情の堕落によるのでなければ生じないからである。

15

Movet enim voluptates caro, et ipsa voluptatibus commovetur. Talis autem commotio corruptelam creat. Causa ergo corruptelae commotio istius mundi est, per quam anima uniuscujusque degenerat.

PL 14, 386A

肉は快楽を動かし、自らも快楽に動かされる。そのような動揺は腐敗を生む。ゆえに腐敗の原因は、この世の動揺であり、それによって各人の魂は堕落する。

16

Cum enim vitiosae passiones mentem movent, corruptela generatur; cum excitant studia virtutum, disciplinae profectus est. Omnis igitur qui erat in arida, mortuus est: nec enim poterant non mori quos tanti diluvii unda demerserat.

PL 14, 386A

悪しき情念が精神を動かすときには腐敗が生じ、徳への熱意が〔精神を〕呼び覚ますときには、教えの進歩がある。「乾いた地にいたものはみな死んだ」。それほど大きな洪水の波に沈められた者たちが、死なずにいられるはずがなかったからである。

17

Hoc secundum scriptum seriemque verborum. Caeterum si allegoriam quaeras, non dubium est quia exemplo ligni aridioris quod simul ut lambere coeperit, ignis exurit: ita anima nisi diversarum humescat rore virtutum, poculo quodam irrigata sapientiae, et fonte justitiae, atque irriguo castitatis, tamquam arefacta radice vitali, cupiditatum deflagrat incendio, vel profluvio carnis illisa procumbit.

PL 14, 386B

これは書かれた文言とその連なりによる。だが寓意を求めるなら、疑いなく、より乾いた木の例のようである。その木は、火がなめ始めるとたちまち燃え尽きる。それと同じく、魂も、さまざまな徳の露で潤わず、知恵の杯と正義の泉と貞潔の灌漑で灌がれなければ、命の根が枯れたもののように欲求の火に焼き尽くされ、あるいは肉の流出に打たれて倒れる。

18

Unde semper epulari debet animus bonorum operum cogitationes, ut prudentiae succo mens inebriata pinguescat; quo non facile diluvii corporalis cedat injuriae, atque arido incuriae situ evirata moriatur.

PL 14, 386B

それゆえ、心は善いわざの思いをいつも宴としなければならない。精神が思慮の汁に酔って肥え、体の洪水の害に容易に屈せず、また怠慢の乾いた荒廃のなかで男らしさを奪われて死ぬことのないようにである。

19

Ideoque nos admonet Dominus a fonte sapientiae non recedere, pocula virtutis haurire; ne quis sole iniquitatis arescat, et procellam persecutionis sustinere non possit (Baruch. III, 20 et seq.) .

PL 14, 386B

だから主は、我々が知恵の泉から離れず、徳の杯を汲むよう促す。だれも不義の太陽に枯れて、迫害の嵐に耐えられなくならないようにである(バルク3:20以下)。

20

Scriptum est enim: Quod si in humido hoc faciunt, in arido quid fiet (Luc. XXIII, 31) ? 54. Delevit, inquit, Deus omne quod erat super faciem terrae (Gen. VII, 23) . Scripti evidens explanatio.

PL 14, 386C

「もし湿った木でこれをするなら、乾いた木では何が起こるのか」と書かれているからである(ルカ23:31)。54. 「神は、地の面の上にあったものをことごとく消した」(創世記7:23)。書かれたことの明白な説明である。

21

Allegoria autem expositam nobis declarat superbiam, quae se extollit in hac terrena fragilique substantia, et immemor divinorum, humana despiciens, ipsum arrogantis viri habitum, incessumque deformat: quales describit Esaias Judeae filias, oculorum micantes nutibus, et alta se cervice jactantes (Esai. III, 16) .

PL 14, 386C

だが寓意は、我々に提示されたものとして、傲慢を示す。この地上のもろい実体のなかで自らを高ぶらせ、神のものを忘れ、人間的なものを見下し、横柄な人のまさにその姿と歩みを歪める傲慢である。イザヤが描くユダヤの娘たちがそのようである。目を光らせて合図し、首を高く反らせて歩く(イザヤ3:16)。

22

Sunt enim hujusmodi erigentes supercilia, inflato corde, elato pectore, cervice resupina: qui solum quidem vestigiis pedum perstringant, toto autem se librent corpore, et inani suspendant examine: in priora gressu procedant, ad posteriora verticem reclinantes: coelum spectent, terram autem fastidiant, tamquam cervicis dolore suffixi, ut eam inclinare non possint.

PL 14, 386C

そのような者たちは、眉を上げ、心を膨らませ、胸を反らせ、首をのけぞらせている。地面をわずかに足跡でかすめるだけで、全身で揺れ、空虚な秤のように宙に浮く〔inani suspendant examine の examen は「秤の舌」の意かと解した〕。前へ進みながら頭は後ろへ反らし、天を見て地を嫌う。まるで首の痛みに突き刺されたかのように、それを曲げることもできない。

23

Hos igitur delevit de libro vitae Deus dicens: Omnis qui se exaltat, humiliabitur (Luc. XIV, 11) : nec inter merita sanctorum commentis adhaerere facit coelestibus.

PL 14, 386D

神は、命の書から彼らを消した。「だれでも自分を高める者は低くされる」と言って(ルカ14:11)。そして、聖なる者たちの功績の間に、彼らが作りごとによって天のものにつながることを許さない。

24

55. Omnibus igitur qui extra arcam fuerunt, interemptis, derelictus est Noe solus in arca cum iis qui cum ipso erant (Gen. VII, 23) . Non indiget interpretatione sermo simplicior. Concurrit intellectus cum littera.

PL 14, 386D

55. 「それゆえ、箱舟の外にいたすべての者が殺されたのち、ノアだけが箱舟に、彼とともにいた者たちと共に残された」(創世記7:23)。単純な言葉は解釈を要しない。理解と字義が一致する。

25

Altior autem et interior significatio demonstrat justum virum, amatoremque sapientiae, tamquam arborem fructuosam, internecatis quae escam ejus solebantarrodere, comam obumbrare, coarctare processus ramorum, velut exsortem irrationabilium passionum solum remansisse cum suis.

PL 14, 387A

だが、より高く内的な意味は、義人、知恵を愛する者が、実り豊かな木のように、その食べ物をかじり、枝葉を覆い、枝の伸びを狭めるのが常であったもの〔底本は solebantarrodere。solebant arrodere と読む〕が滅ぼされたのち、理性なき情念を免れた者として、自らの者たちとともに独り残ったことを示す。

26

Sui autem sunt purae animi disceptationes, quae virtuti adhaereant. Et bene addidit in arca remansisse, quasi vix credibile amputatis corporalibus passionibus videretur eum adhuc versari in corpore: quo licet jam terrenis careret contagiis, incorruptam licet, corporis tamen adhuc substantiam reservabat: et velut incorporeus in corpore, superferebatur diluvio, non absorbebatur; corpus quidem gerens quasi in arcae positus interno, sed qui corpus ipsum, insuperabilis passionibus, quasi incorporeus, in medio tantorum motuum gubernaret.

PL 14, 387A

彼の者たちとは、徳につながる心の純粋な思索である。「箱舟に残った」と付け加えたのも適切である。体の情念が断たれたあとでは、彼がなお体のうちにとどまっていることが、ほとんど信じがたく見えるかのようだからである。そのため、すでに地上的な汚れを免れ、朽ちないものとはいえ、なお体の実体を保っており、体のない者のように体のうちにいて、洪水の上に運ばれ、飲み込まれなかった。彼は箱舟の内に置かれたかのように体を帯びていたが、そのような体そのものを、情念に打ち勝たれることなく、体のない者のように、これほど多くの動きのただ中で導いたのである。

Caput XVI

第XVI章PL 14, 387B
1

Cur dictum sit: Memor fuit Dominus Noe, nulla ejus uxoris ac filiorum ejus facta mentione? Cur item bestiae prius, quam jumenta nominata sint; et qualis spiritus super terram inductus, ut aquae cessarent?

PL 14, 387B

なぜ、彼の妻と子らには何も言及せずに、「主はノアを覚えていた」と言われているのか。また、なぜ獣が家畜より先に挙げられているのか。さらに、水が止むために地の上に導き入れられた霊とはどのようなものか。

2

56. Memor fuit Dominus Noe, et bestiarum, et jumentorum (Gen. VIII, 1) . Moventur plerique qua causa non dixerit Scriptor, quod etiam uxoris et filiorum Noe memor fuit Dominus, cum bestiarum et jumentorum fuerit memor.

PL 14, 387B

56. 「主はノアと、獣と、家畜とを覚えていた」(創世記8:1)。多くの者は、主が獣と家畜を覚えていたのに、ノアの妻と子らをも覚えていたとは記者がなぜ言わなかったのか、と不審に思う。

3

Sed cum dixerit quod Noe memor fuerit, in auctore et praesule domus necessitudines ejus reliquas comprehendit. Simul exprimi videtur quidam reliquarum consensus necessitudinum.

PL 14, 387C

しかし、ノアを覚えていたと言った以上、家の創始者であり長である者のうちに、その他の近親者を含めているのである。同時に、残りの近親者たちのある種の一致も言い表されていると見える。

4

Etenim cum omnes invicem sibi chari sunt, una est domus: cum autem discrepant, separantur et scinduntur in plures domos.

PL 14, 387C

実際、すべての者が互いに愛し合っているときは家は一つであるが、不和であれば分かれ裂けて、多くの家となる。

5

Ubi ergo charitas, ibi senioris nomine de quo pendent caeteri, domus omnis significatur: ut si quis arborem dicat, utique comprehendit et ramos: si quis ramum nominet, etiam fructus qui in eo sunt, pariter uno atque eodem sermone complectitur.

PL 14, 387C

それゆえ愛のあるところでは、他の者がそれに繋がる年長者の名によって、家全体が示される。ちょうど木と言えば、むろん枝をも含み、枝の名を挙げれば、そこにある実をも、同じ一つの言葉で等しく包むようなものである。

6

57. Nec illud otiosum quod primo dixit, quia memor fuit Dominus Noe, deinde bestiarum, postea jumentorum, hoc est, cur non ea animantia quae mitiora sunt, post hominem nominavit, sed ferociora.

PL 14, 387C

57. 〔聖書が〕まず「主はノアを覚えていた」と言い、次に獣を、その後に家畜を挙げたのも、無意味ではない。つまり、人の次に、より穏やかな動物ではなく、より荒々しい動物を挙げたのはなぜか、ということである。

7

In quo videtur illa esse ratio, ut ea quae ferociora erant, utriusque partis vicinitate mansuescerent. Quod videtur etiam in illo versu poetico declarari: κακοὺς δ' ἐς μέσσον ἔλασσεν (Homerus, Iliad. Δ).

PL 14, 387D

ここには、より荒々しいものが両側の近さによって馴らされるという理由があると見える。このことは、あの詩の一行にも示されていると見える。「劣る者たちを中央に追い込んだ」〔ギリシア語〕(ホメロス『イリアス』第4歌)。

8

Hinc enim etiam poeta usurpavit, ut dispositionem dimicaturi ita ordinaret exercitus; quo inferiores collocaret in medio, quo magis hinc inde a fortioribus juvarentur, et dimicationem utriusque partis assumerent. In his scriptis series manifestatur.

PL 14, 387D

詩人もここから、戦おうとする軍勢の配置をそのように定めたのである。すなわち、劣る者たちを中央に置き、あちらこちらからより強い者たちに助けられ、両側の戦いを引き受けるようにしたのである。これらの記述には、〔事の〕筋道が示されている。

9

Altiore autem sensu certum est quod justus in medio habet non in parte cogitationes cordis sui: et quoad carpit hanc vitam, habeat necesse est in corpore tamquam in illa arca bestias graves.

PL 14, 387D

しかし、より高い意味では、次のことは確かである。義人は、自分の心の思いを一方の側にではなく中央に保つ。そして、この生を営むかぎり、あの箱舟のように、体の中に重い獣たちを持たざるをえない。

10

Nulla enim mens est, nulla anima, quae non recipiat etiam malarum motus agrestes cogitationum. Itaque insipientis anima ferinos acuit motus, atque adolet venena serpentum: sapientis autem vigor mitigat et coercet.

PL 14, 388A

悪しき思いの荒々しい動きをも受け入れない精神はなく、そのような魂はない。それゆえ愚か者の魂は獣のような動きを研ぎ澄まし、蛇の毒を燃え立たせる。これに対し、賢者の気力はそれを和らげ、抑える。

11

58. Et induxit Dominus spiritum super terram, et cessavit aqua (Gen. VIII, 1) . Non puto hoc ita dictum, ut spiritus nomine ventum accipiamus. Neque enim ventus poterat siccare diluvium. Alioquin cum mare ventis exagitetur quotidie, exinaniretur profecto.

PL 14, 388A

58. 「主は霊を地の上に導き入れ、水は止んだ」(創世記8:1)。ここで、霊という語によって風を解すべきだ、という意味で言われたとは、私は思わない。風が洪水を乾かせたはずはないからである。そうでなければ、海は毎日風に揺さぶられているのだから、とうに空になっているはずである。

12

Nam quomodo non evacuaretur mare ventorum vi, cui cessisset toto diffusum orbe diluvium usque ad Herculis, ut aiunt, columnas, et mare Magnum tectis montium excelsorum verticibus exaestuans?

PL 14, 388A

実際、全世界に広がった洪水が——言われるところではヘラクレスの柱にまで至り、大海が高い山々の頂を覆って沸き立っていたのに——風の力に屈したのだとすれば、どうして海がその力で空にされないことがあろうか。

13

Spiritus igitur divini virtute invisibili diluvium illud repressum esse non dubium est, coelesti operatione, non flatu. Unde scriptum est: Omnia a te exspectant, ut des illis cibum in tempore: aperiente te manum tuam, omnia implebuntur bonitate.

PL 14, 388B

それゆえ、あの洪水が抑えられたのは、神の霊の見えない力により、天の働きによるのであって、息吹によるのではないことは、疑いない。それゆえ書かれている。「すべてのものは汝を待ち望む。汝が時に応じて彼らに食物を与えるのを。汝が手を開けば、すべては良きもので満たされる。」

14

Auferes spiritum eorum, et deficient, et in pulverem suum convertentur. Emittes Spiritum tuum, et creabuntur, et renovabis faciem terrae (Ps. CIII, 27 et seq.) .

PL 14, 388B

「汝が彼らの霊を取り去れば、彼らは衰え、おのれの塵に帰る。汝の霊を送れば、彼らは造られ、汝は地の面を新たにする」(詩篇103:27以下)。

15

Est ergo Spiritus cujus operationi cedere universa videantur, in quo coeli ipsius virtus sit, sicut scriptum est: Verbo Domini coeli firmati sunt, et Spiritu oris ejus omnis virtus eorum (Ps. XXXII, 6) : qui Spiritus est creator universorum, sicut etiam Job dicit: Spiritus divinus qui fecit me (Job. XXXIII, 4) .

PL 14, 388B

それゆえ、万物がその働きに従うと見える霊が存在し、その霊のうちに天そのものの力がある。書かれているとおりである。「主の言葉によって天は固められ、その口の霊によって、それらのすべての力は〔固められた〕」(詩篇32:6)。この霊は万物の創造主であり、ヨブも言うとおりである。「私を造った神の霊」(ヨブ記33:4)。

Caput XVII

第XVII章PL 14, 388C
1

Clausos aquarum fontes et cataractas indicare causas erroris ad animae sanitatem esse recidendas: dinumerationem temporis quo sedit arca, initio anni, id est, verna tempestate coepisse ac desiisse diluvium; iisdemque numeris crevisse et decrevisse: ostium arcae reseratum, mentem per sensus naturam contemplando ad cognitionem Dei pervenire: demum emissionem corvi, culpae depulsionem ex anima ad quam exstinctis passionibus non revertitur.

PL 14, 388C

閉ざされた水の源と天の水門は、魂の健全のために断たれるべき誤りの原因を示すということである。箱舟が止まった時の算定からは、年の初め、すなわち春の時節に洪水が始まり、また終わったこと、そして同じ数で増し、同じ数で減ったことが示される。箱舟の戸が開かれたことは、精神が感覚を通して自然を観想しつつ、神の認識に至ることを示す。最後に、カラスが放たれたことは、過ちが魂から追い払われ、情念が消え去った魂にはそれが戻らないことを示す。

2

59. Nunc consideremus quid sit quod ait Scriptura divina: Clausi sunt fontes aquarum, et cataractae coeli (Gen. VIII, 2) . Nec obscurum arbitror. His enim causis minuitur diluvium quibus crevit.

PL 14, 388C

59. では、神の聖書が「水の源と天の水門は閉ざされた」(創世記8:2)と言うのは何のことか、考えよう。不明瞭ではないと思う。洪水は、増したのと同じ原因によって減るからである。

3

Erupti erant fontes aquarum, apertae fuerant cataractae coeli, ut undique influentibus aquis terra inundaretur. Debuerant claudi ea ex quibus diluvii origo manavit, ut ejus inciperet esse defectus. Hoc littera sonat.

PL 14, 388D

水の源は噴き出し、天の水門は開かれていた。四方から水が流れ込んで、地が水浸しになるためである。洪水の起こりがそこから流れ出たものは、その洪水の衰えが始まるように、閉ざされねばならなかった。これは字義が告げるところである。

4

Subtilior autem interpretatio exprimit, eo quod diluvium animae vitio mentis et luxuriae corporalis influxerat, ut malitia passioni, passio malitiae misceretur: ingrediente medico Dei Verbo ad visitationem animae quae diutina aegritudine laborabat disceptationum improbitate, et passionum acerbitate, prius debuerunt causae aegritudinis amputari.

PL 14, 388D

しかし、より精緻な解釈はこう示す。洪水が魂に流れ込んだのは、精神の悪徳と体の放縦によってであり、そのため、悪意は情念と、情念は悪意と混じり合った。神の言葉が医者として入り、論争の不遜さと情念の苛烈さによって長い病に苦しむ魂を見舞うにあたって、まず病の原因が断たれねばならなかった。

5

Principium enim medicinae est causas languoris incidere; ne diutius ea quae nocent, ad incrementum aegritudinis ministrentur.

PL 14, 389A

医術の始まりは、病の原因を断つことだからである。害をなすものが、さらに病を増すために長く与え続けられることがないようにである。

6

Quod nos etiam lex docet (Levit. XIII, 5 et 6) ; cum enim steterit lepra, ut jam non diffundatur, tunc ait mundam esse leprae stationem quamdam et mansionem. Quidquid enim praeter naturam movetur immundum est.

PL 14, 389A

このことは律法も我々に教えている(レビ記13:5, 6)。すなわち、重い皮膚病が止まり、もはや広がらなくなったとき、その時は、病のある種の静止、とどまりが清いと〔律法は〕言う。自然に反して動くものは何であれ、汚れているからである。

7

Haec igitur est animae sanitas, haec salubritas mentis, ut affluentia cesset erroris, sistatur culpa, ne serpat. Cessante incentivo culpae atque delicti salus tuta est, atque innoffensus vigor animae se refundit.

PL 14, 389A

これこそ魂の健全であり、精神の健やかさである。すなわち、誤りの流入がやみ、咎が止められて、広がらないことである。咎と罪の火種がやめば、健康は保たれ、害されない魂の気力がおのずとみなぎり戻る。

8

60. Et sedit, inquit, arca septimo mense, septima et vigesima mensis (Gen. VIII, 4) . Nisi diligenter intendas, etiam secundum litteram difficilis loci istius comprehensio est. Et primum omnium cavendum, ne quem septimi mensis repetitio crebra perturbet.

PL 14, 389A

60. 「箱舟は第七の月、その月の二十七日に止まった」(創世記8:4)と〔記者は〕言う。注意深くしないと、字義に従ってさえ、この箇所の理解は難しい。まず何よりも、「第七の月」の度重なる繰り返しに惑わされないようにせねばならない。

9

Sic enim scriptum est, sexcentesimo anno secundum Hebraicam veritatem, mense vero primo, septima et vigesima die mensis coepisse diluvium: centum quinquaginta diebus fuisse infusionem aquarum, sedisse arcam in monte septimo mense, septima et vigesima mensis: postea minui coepisse aquas misericordia Dei, centum quinquaginta diebus diminutionem aquarum factam, postea apparuisse capita montium: deinde post quadraginta dies aperuisse ostium arcae sanctum Noe, dimissum corvum non revertisse, dimissam columbam revertisse vacuam, iterum post septem dies dimissam revertisse cum ramo olivae, tertio post septem dies dimissam non revertisse, tunc advertisse Noe quod aqua omnis recessisset.

PL 14, 389B

ヘブライの真実に従えば、こう書かれているからである。六百年目、第一の月〔底本は primo。のち17.13、17.18では第二の月と言う。ミーニュの脚注は、ローマ版が secundo と改めていて、アンブロシウス自身の計算(14章48段落と次の欄)からすれば mense vero secundo と読むのも不合理ではないとする。写本には mense septimo と読むものもあり、脚注は secundum Hebraicam veritatem の句が推測で書き加えられたものと疑う〕の二十七日に洪水が始まったこと。水の流入は百五十日間であったこと。箱舟は第七の月、その月の二十七日に山に止まったこと。その後、神の憐れみによって水が減り始め、百五十日間で水の減少が起こったこと。その後、山々の頂が現れたこと。それから四十日後、聖なるノアが箱舟の戸を開いたこと。放たれたカラスは戻らず、放たれたハトは空しく戻り、七日後に再び放たれて、オリーブの枝を持って戻り、三度目に七日後に放たれたときには戻らなかったこと。そのときノアは、水がすっかり引いたことに気づいたこと。

10

Ac sic annus conclusus ostenditur sexcentesimo primo anno Noe, in secundo anno septima et vigesima mensis.

PL 14, 389C

こうして、一年はノアの六百一年目の、第二の〔底本は in secundo anno「二年目に」。ミーニュの脚注は、ローマ版と写本 Torn. の欄外が in secundo mense「第二の月に」と読むとする。それに拠る〕月の二十七日に閉じられることが示される。

11

Quod igitur ad explanationem apertam pertinet, eodem mense atque eodem die restituitur aequalitas terrae post diluvium, quo corrupta est incipiente infusione diluvii. Veris enim tempore omnis ager viret, et terra parturit fructus.

PL 14, 389C

それゆえ、明白な説明にかかわることとして言えば、洪水の注ぎが始まって地が損なわれたのと同じ月、同じ日に、洪水の後、地の均衡が回復される。春には畑がみな緑になり、地は実を産むからである。

12

Tunc incipiunt gemmare arbores, germinare fructus. Divitem ergo reformavit Dominus et restituit qualitatem.

PL 14, 389C

そのとき木々は芽吹き始め、実は萌え出る。それゆえ主は、豊かな性質を作り直し、回復させた。

13

Mense igitur secundo, hoc est, aprili (primus enim mensis martius est quo habet justus natalem, quando noctium dierumque aequalitas aestimatur, hoc est, octavo, ut Romani putant, vel ut alii, quinto kal.

PL 14, 389C

それゆえ第二の月、すなわち四月に——第一の月は三月であって、義人はその月に誕生日を持つ。昼夜の等しさが数えられる時、すなわちローマ人の考えでは朔日の八日前、ほかの者によれば朔日の五日前に当たるという〔ミーニュは quinto kal. April.) と一続きに刷る。四月朔日(kalendae)の前の日数を言う。略記の点で節が切れ、April.) は次の節の頭にある〕

14

April.) ; mense, inquam, secundo, hoc est, aprili, septima et vigesima mensis coepit diluvium.

PL 14, 389C

四月の〔朔日の前である〕——。第二の月、と私は言うが、すなわち四月の二十七日に、洪水は始まった。

15

Ver igitur initium anni aestimatur, non secundum usum temporis, sed secundum naturae praerogativam; ut quia tunc spes anni inchoat, et incipit se fructus ostendere, tunc videatur anni esse principium.

PL 14, 389D

それゆえ春が年の始まりと見なされるのは、時の慣用によってではなく、自然の優先権によってである。そのとき年の望みが萌し、実が姿を現し始めるので、そのとき年の初めと見えるのである。

16

Septimus autem mensis secundum numerum is qui September dicitur, computatur; quia etsi a septembri mense annus videatur incipere, sicut Indictionum praesentium usus ostendit (tunc enim seminum jactus), vere tamen ex quo plenior gratia se incipit demonstrare, ex eo anni origo subducitur; et ideo qui alia ratione primus putatur, diversa aestimatione septimus habetur.

PL 14, 390A

順番で数えれば、第七の月は九月と呼ばれる月である。九月から年が始まるように見えても——現今のインディクティオの慣習が示すとおりである(そのとき種まきがあるからである)——、それでも、より豊かな恩寵が現れ始める春から、年の起こりが数えられる。それゆえ、別の理由で第一と見なされる月が、別の算定では第七とされる。

17

Tunc ergo sedit arca, hoc est, in mense septimo, septima et vigesima mensis super montem quadrati. Ex illo minui diluvium coepit.

PL 14, 390A

それゆえそのとき箱舟は止まった、すなわち第七の月、その月の二十七日に、アララトの山の上に〔底本は super montem quadrati(四角いものの山の上に)。ミーニュの脚注は、ローマ版が super montem Ararath と読むとする。訳はこれに拠る〕。その時から洪水は減り始めた。

18

Simul considera quia eisdem numeris quibus aliqua incipiunt, resolvuntur; ut diluvium coepit secundo mense anni, septima et vigesima mensis: centum quinquaginta diebus influxit diluvium, centum quinquaginta diebus aliis cessit diluvium: quadraginta diebus nimia vis coelesti imbre et fontium eruptione exaestuavit, quadraginta diebus aliis exactis postquam visa sunt capita montium, undecimo mense, primo die mensis, dimisit corvum sanctus Noe: ita constat eodem numero quo cumulatum est, diluvium esse imminutum.

PL 14, 390A

同時に、考えてみよ。ものごとは、始まったのと同じ数で解かれる。洪水は年の第二の月の二十七日に始まった。百五十日間、洪水は流れ込み、さらに百五十日間、洪水は退いた。四十日間、過大な力が天の雨と源の噴出で沸き立ち、さらに四十日が過ぎて山々の頂が見えた後、第十一の月の一日に、聖なるノアはカラスを放った。こうして、洪水は積み上がったのと同じ数で減ったことが明らかである。

19

Unde docet nos Scriptura ordinem esse servandum. 61. Quod autem ostium sit arcae quod aperuit justus, secundum corporis rationem supra dictum est. Secundum altiorem autem interpretationem illud dicendum videtur, quod corporis sensus velut ostiorum similes habentur.

PL 14, 390B

ここから聖書は、順序が守られるべきことを我々に教える。61. 箱舟の戸、すなわち義人が開けたそれについては、体の理に従って先に述べた。しかし、より高い解釈に従えば、こう言うべきと思われる。体の感覚は、戸に似たものと見なされている、と。

20

Per hos enim tanquam per ostia ingreditur in nostram mentem velut quaedam sensibilium comprehensio.

PL 14, 390B

これらを通って、戸を通るように、感覚されるもののある種の把握が、我々の精神に入るからである。

21

Ergo mens nostra per hos sensus respicere videtur, et maxime per visionem, quae omnibus sensibus corporis praestabilior aestimatur; quia domestica est luminis, et per eam aspicientes coelum, terram, maria, solem quoque, lunam, et stellas quibus axis ornatur, intelligimus Deum esse operatorem mundi atque rectorem, nec sine auctore Deo tantorumque operum conditore haec potuisse fieri credimus, aut posse consistere.

PL 14, 390C

それゆえ我々の精神は、これらの感覚を通して、とりわけ視覚を通して見ていると思われる。視覚は、あらゆる体の感覚にまさると考えられる。光と親しいからである。視覚によって我々は、天、地、海、また太陽、月、星々——それらで天球が飾られている——を眺め、神が世界の造り手であり統べる者であることを悟る。そして、創造者であり、これほど大きな業の造り主である神なしに、これらが生じえたとも、存続しうるとも信じないのである。

22

62. Per hanc igitur fenestram corvum primum justus emisit. Quaerenda causa, nec tamen latet quantum ad litteram pertinet; quia plerique quasi annuntium futurorum corvum aestimant, et voces ejus observant, volatusque rimantur.

PL 14, 390C

62. それゆえ義人は、この窓を通して、まずカラスを放った。理由が尋ねられねばならないが、字義に関するかぎり、それは隠れてはいない。多くの者は、カラスをいわば未来の告げ知らせ手と見なし、その声を観察し、飛び方を探るからである。

23

Sensus autem altior significat quod mens justi quando mundare se incipit, quae tenebrosa sunt, et immunda, et temeraria primo a se repellit.

PL 14, 390C

しかし、より高い意味は、義人の精神が自らを清め始めるとき、暗いもの、汚れたもの、軽率なものをまず自分から追い払うことを意味する。

24

Siquidem omnis impudentia, atque culpa tenebrosa est, et mortuis pascitur, sicut corvus: lumini autem vicina virtus quae mentis puritate et simplicitate resplendet.

PL 14, 391A

実際、あらゆる破廉恥と咎は暗く、カラスのように死んだものを餌とする。これに対し、精神の純粋さと率直さで輝く徳は、光に近い。

25

Et ideo tamquam emittitur et fugatur culpa, et separatur ab innocentia, ut nihil remaneat in viri justi mente tenebrosum. Denique egressus corvus non revertitur ad justum; quia fugitans omnis culpa est aequitatis, nec probitati videtur et justitiae convenire.

PL 14, 391A

そしてそれゆえ、咎はいわば放たれ、追い払われて、無垢から切り離される。義人の精神に暗いものが何も残らないためである。事実、出て行ったカラスは義人のもとへ戻らない。すべての咎は公正から逃げるものであり、廉直と正義にそぐわないと見えるからである。

26

Denique evasisse se credit injustus tamquam de vinculis, cum justus ab ejus se consortio separaverit, diluvii cujusdam et corruptelae familiaris, ut corvus qui cum siccitatem terrae nusquam inveniret, non reversus, est, sed remansit.

PL 14, 391A

事実、不義の者は、義人が彼との交わりから——洪水のようなもの、家に巣くう堕落のようなものから——離れたので、鎖から逃れたかのように、自分が逃れたと信じる。それはカラスが、地の乾きをどこにも見いださず、戻らず〔底本は non reversus, est, sed remansit と句読が崩れている。non reversus est と読む〕、とどまったのと同じである。

27

63. Considerandum etiam quare non regressum dixerit corvum, donec siccaret aqua a terra (Gen. VIII, 7) , quasi vero postea sit regressus. Sed haec locutio familiaris est Scripturae divinae.

PL 14, 391A

63. また、「水が地から乾くまで」(創世記8:7)カラスは戻らなかったと記者が言ったのはなぜか、考えねばならない。まるでその後には戻ったかのようである。しかし、この言い回しは神の聖書に特有のものである。

28

Siquidem et in Evangelio habes scriptum de sancta Maria, quod non cognoverit eam Joseph donec peperit filium, cum utique nec postea cognoverit (Matth. I, 25) . Deinde quae est locutio ista, ut diceret, donec siccaret aqua a terra, non terra ab aqua?

PL 14, 391B

福音書にも、あなたは聖なるマリアについて、ヨセフは子を産むまで彼女を知らなかったと書かれているのを見る。それはその後も知らなかったのである(マタイ1:25)。さらに、「水が地から乾くまで」と言い、「地が水から〔乾くまで〕」と言わなかったのは、どういう言い方か。

29

Et quidem usus loquendi etiam hoc habere consuevit: tamen nonnulli ante nos aestimaverunt, eo quod immoderata quaedam videatur vis exprimi passionum hac locutione verborum; quia turbidis passionibus ac procellosis consummatur anima, deficientibus autem et velut arescentibus virtutem resumat.

PL 14, 391B

実際、語法はこのような用法をも持つのが常である。それでも、我々より前の何人かは、この言い回しによって、情念の何か限りない力が表されていると考えた。魂は荒れた嵐の情念によって滅ぼされるが、それが衰え、いわば干上がるとき、徳を取り戻すからである。

30

Non redit igitur culpae species in animam justi, quasi siccam et mortuam derelinquens, et cui jam nocere non possit.

PL 14, 391B

それゆえ過ちの姿は、義人の魂に戻らない。〔義人の魂を〕干からびて死んだものとして見捨て、もはや害をなしえないものとして。

Caput XVIII

第XVIII章PL 14, 391C
1

Ut corvus malitiam, sic virtutem columba exprimit. Ad hanc recipiendam semper justum esse paratum ostendit Noe; idemque columbam septem aliis diebus retinens patientiam in corrigendo necessariam docet. 64. Nec illud vacuum, quod postea columba dimittitur.

PL 14, 391C

カラスが悪意を表すように、ハトは徳を表す。ノアは、義人が常にこの徳を迎える用意があることを示す。また、ハトをさらに七日間とどめることで、矯正において必要な忍耐を教える。64. 後にハトが放たれたことも、空虚ではない。

2

Malitiam etenim simplicitas, et culpam virtus resolvit. Malitia igitur amat diluvium, et consortium justae mentis refugit, et quasi desolata, et sine aliqua statione remanet nullam habens cum virtute communionem.

PL 14, 391C

率直さが悪意を、徳が咎を解くからである。それゆえ悪意は洪水を愛し、義なる精神との交わりを避け、いわば見捨てられて、とどまるところもなく、徳といかなる交わりも持たずに残る。

3

Virtus autem redit amans justorum consortia, et largiendae familiarior utilitati, quae conferat salutaria, et cavenda ea quae sunt nocitura, commoneat: sicut columba dimissa cum videret cessasse aquam, regressa est tamquam plena justitiae; ut ei a quo missa fuerat, nuntiaret quid adhuc cavere deberet, atque exspectando fructu meliore postea potiretur.

PL 14, 391C

これに対し徳は、義人たちとの交わりを愛して戻り、惜しみなく与えるべき益にいっそう親しんで、救いとなるものを授け、避けるべき有害なものを警告する。放たれたハトが、水が止んだのを見て、正義に満ちた者のように戻ったのがその例である。自分を遣わした者に、なお何を警戒すべきかを知らせ、より良い実を待つことで後にそれを得るためである。

4

Quod autem columba non inveniens requiem suam regreditur ad eum, manifestum indicium dedit per hujusmodi aves quantum intersit inter malitiam et virtutem, exprimi.

PL 14, 391D

ハトが、休む場所を見いださずに彼のもとへ戻ったことは、この種の鳥を通して、悪意と徳との間にどれほどの違いがあるかが表されることを、明白に示した。

5

Siquidem corvus ante dimissus, cum aliquanto videretur amplius exundare diluvium, visus est locum invenisse residendi. Et certe non est hujusmodi corvus ut aliae aves quae in aquis conversationem habere consuerunt.

PL 14, 391D

というのは、先に放たれたカラスは、洪水がなおかなりあふれているように見えたのに、とどまる場所を見いだしたと見えたからである。しかも、このカラスは、水の中で暮らすのに慣れた他の鳥のようなものではない。

6

Cum ergo corvus ubi remaneret invenisse videatur, columba autem non invenerit, evidens ratio est altiore interpretatione signari, quia malitia inquietis passionibus et cupiditatibus quibus corrumpitur anima, se miscere consuevit, et quasi cognatis et domesticis delectatur, ibique commorationem suam locat: virtus autem prima statim specie visionis offensa regredi festinavit ad mentem animamque justi, quod illic diversorium sibi tutissimum sit locatum; eo quod alibi tamquam columba, ita hujusmodi virtus stationem tutissimam invenire non possit.

PL 14, 392A

それゆえ、カラスはとどまる場所を見いだしたと見え、ハトは見いださなかったのだから、より高い解釈によって次のことが示されているのは明白な理由である。悪意は、それによって魂が損なわれる落ち着かぬ情念や欲望に混じり合うのが常で、いわば親族や家の者に対するように喜び、そこに住みかを定める。これに対し徳は、最初に目にした光景にたちまち傷つき、義人の精神と魂へ戻るのを急いだ。そこにこそ最も安全な宿が自分のために設けられているからであり、ハトのように、このような徳は他の場所では最も安全なとどまりを見いだしえないからである。

7

Tarde enim inter astutias istius mundi, et saecularium fluctus cupiditatum, portum solet invenire simplicitas.

PL 14, 392A

この世の悪知恵のあいだ、世俗の欲望の波のあいだで、率直さが港を見いだすのは遅いのが常である。

8

65. Itaque sicut justitia velut visendi gratia progressa paulisper, ad mentem optimam redire festinat, nec longius discedit a justo; ita etiam justus et studiosus virtutis ubi virtutem appropinquare cognoverit, gremium suae mentis expandit.

PL 14, 392B

65. それゆえ、正義が、いわば見物のために少し進み出て、最善の精神へ急いで戻り、義人からあまり遠く離れないのと同じように、義人、徳を求める者もまた、徳が近づいたと知れば、自分の精神の懐を広げる。

9

Quid enim sibi vult quod vir, studiosus virtutis Noe extendens manum suscepit eam, et introduxit ad se?

PL 14, 392B

徳を求める人ノアが、手を伸ばしてそれを受け取り、自分のもとに引き入れた、とはどういうことか。

10

Quod etsi secundum litteram planum videtur, non tamen facile colligas, nisi viri sapientis tibi nota sit consuetudo, qui velut speculatrice virtute utitur, et ei explorandorum negotiorum gerendorumque praerogativam quamdam videtur committere.

PL 14, 392B

これは字義の上では明らかと見えても、賢者の習いがあなたに知られていなければ、容易に理解できないであろう。賢者は、徳をいわば偵察者として用い、探るべき事柄とおこなうべき事柄についてのある種の優先権を、徳に委ねていると見える。

11

Ea ergo virtus expendit naturas, ut si qua earum sibi videtur committere profectum, ei possit adjungere.

PL 14, 392B

それゆえ、この徳は諸々の本性を吟味し、そのうちのどれかが自分に進歩を委ねると見えれば、それを自分に加えることができるようにする。

12

Communis enim quaedam est bonitas sapientiae et liberalis et larga utilitatis; ita ut quas morigeras sibi cernit, associet: ubi autem proposito suo viderit aliquorum recalcitrare naturam, velut ad hospitium familiare sibi revolat et recurrit, quam sapiens et industrius tamquam manu quadam mentis festinat excipere, omne cor aperiens suum quo etiam eam absentem tenebat.

PL 14, 392C

知恵の善は共通のものであり、寛大で、益に豊かだからである。そのため、従順と見える本性は仲間に加える。しかし、自分の意図に逆らう本性があると見れば、親しい宿へ飛んで帰るように戻ってくる。賢く勤勉な者は、これをいわば精神の手で急いで受け入れ、不在のときにもこれを保っていた自分の心を、すべて開く。

13

Numquam enim potest sapiens exsors esse propriae virtutis. 66. Quid praeterea sibi velit quod tenuit septem diebus aliis columbam, et iterum emisit eam; nisi ut advertas quod bonum sapientis, optimumque propositum semper sibi etiam alios adjungere studet, errantes emendare, corrigere vagantes?

PL 14, 392C

賢者が自らの徳に与らぬことは、決してありえないからである。66. さらに、七日間別にハトを留め、再び放ったのはどういうことか。賢者の善い、最善の志は、つねに他の人々をも自分に結びつけ、迷う者を正し、さまよう者を矯めようと努めるということに、あなたが気づくためでなければ何であろうか。

14

Si quem in principio resilire conspexerit, tamen commutandi ejus et corrigendi non desperet profectum.

PL 14, 392C

最初に尻込みするのを見ても、その人を変え矯める進歩を諦めない。

15

Sicut enim bonus medicus, etsi tempus medicinae non sit, tamen visitationis speculam ante praemittit; deinde non negligit justae exspectationis excubias, et paulisper passionibus cedens, opperitur facultatem medendi, quae cum fuerit oblata, suum non intermittit officium: ita ergo et sapiens verbis ac disputationibus, tamquam medicus medicamentis, contrarias curare desiderat passiones.

PL 14, 392D

善い医者が、治療の時でなくても、見舞いの見張りを先に送り、その後も正当な待機の不寝番を怠らず、しばらく情念に譲りつつ、癒す機会を待ち、その機会が与えられれば自分の務めを怠らないように、賢者もまた、医者が薬によるように、言葉と論議によって、対立する情念を癒すことを望む。

16

Et quia in omnibus remedio divini favoris utendum est; ideo septem exspectavit dies quibus mundus omnis describitur absolutus (Gen. II, 2) , et operatori requies ministrata; ut ex illo auctore omnium sumeretur disciplina operationis humanae.

PL 14, 393A

そしてあらゆる点で神の好意という治療を用いねばならないので、世界のすべてが完成したと記され(創世記2:2)、造り手に休息が供された七日間を待った。万物の創造者から、人間の働きの規律が取られるためである。

Caput XIX

第XIX章PL 14, 393A
1

Columba quare dicatur ad vesperam regressa cum olivae ramo in ore: item unde aquas defecisse Noe cognoverit: tandem cur eadem columba post dies septem tertio emissa non reversa sit?

PL 14, 393A

ハトはなぜ夕べに、口にオリーブの枝をくわえて戻ったと言われるのか。また、ノアは水が引いたことをどこから知ったのか。最後に、同じハトが七日後に三度目に放たれ、なぜ戻らなかったのか。

2

67. Regressa est igitur columba ad vesperam, habens folium oleae, et ramum in ore suo (Gen. VIII, 11) .

PL 14, 393A

67. 「ハトは夕べに戻ってきた。オリーブの葉を持ち、口に枝をくわえて」(創世記8:11)。

3

Non otiose posuit et vesperam, et regressam, et habentem oleae folium, et ramulum in ore suo, ut non fugitantem virtutem arbitreris profectus futuri, si quos possit acquirere; neque rursus tamquam sine lumine eam fuisse cognoscas, et quibusdam tenebris occultam, sed diurno candore fulgentem exspectasse usque ad occasum diei, et sic ad eum regressam, apud quem etiam vesperi tenebras habere non posset.

PL 14, 393A

〔記者は〕夕べのことも、戻ったことも、口にオリーブの葉と小枝を持っていたことも、無意味に記したのではない。それは、徳が、もし得ることのできる者がいても、将来の進歩を避けて逃げるのだと、あなたが考えないためであり、また逆に、徳が光なしにいたのだとか、闇に隠れていたのだとか、あなたが思わないためである。昼の輝きに光りつつ日没まで待ち、そのうえで、そのもとでは夕べにも闇を持ちえない者のもとへ戻ったのである。

4

Folium quoque quod secum detulit, etsi breve illud folium detulisse videatur, spem eorum quos sui poeniteret erroris, etsi non magnam, aliquam tamen significavit. Folium enim sine virgulto esse non poterat.

PL 14, 393B

持ち帰った葉も、小さな葉を持ち帰ったと見えても、自分の誤りを悔いる者たちの望みを、大きくはなくとも何ほどか示した。葉は若枝なしにはありえなかったからである。

5

Ergo quasi germinantis correctionis, licet non magnum aliquod, tamen vexit insigne et folium oleae, in qua arbore oliva generatur, ex qua oleum conficitur, quo materiale hoc lumen fovetur, et tenebrarum fugatur obscuritas.

PL 14, 393B

それゆえ、芽生えつつある矯正のしるしとして、大きなものではないにせよ、オリーブの葉を運んできた。それは、オリーブの実を生じる木の葉であり、その実から油が作られ、その油でこの物質の灯火が養われて、闇の暗さが追い払われる、その木の葉である。

6

Quid autem magis quam lumen familiare virtuti est? Folium ergo et ramulus insigne est correctionis; correctio autem quasi radicem sui poenitentiam habet, quae poenitentia non potest in turbidis, sed in iis qui spiritalem jam sermonem acceperint, germinare.

PL 14, 393C

徳にとって光ほど親しいものがあろうか。葉と小枝は矯正のしるしであり、矯正はいわばその根として悔い改めを持つ。この悔い改めは、乱れた者のうちには芽生ええず、すでに霊的な言葉を受けた者のうちに芽生えうる。

7

In ore quoque non frustra ramulus oleae videtur esse delatus, eo quod virtus et sapientia in sermone sui habeat claritudinem, et ipsa statim specie lumen ejus effulgeat, maxime cum pacifica loquitur; quoniam hunc quoque ramulum pacem petentes praeferre consueverunt.

PL 14, 393C

口に小枝が運ばれたのも、理由のないことではない。徳と知恵はその言葉のうちに輝きを持ち、その姿からただちにその光が輝くからであり、とりわけ平和をもたらす言葉を語るときにそうである。平和を求める者たちは、この小枝を差し出すのが常だからである。

8

Tulit ramulum, eo quod simplicitas puritate ac sinceritate semina quaedam auribus nostris utilitatis infundit: et bonae doctrina virtutis aut ad industriam provocat, et invitat ad praemium bonae sibi conscium disciplinae, aut gerendae poenitentiae, et sequendae conversationis cupiditatem injicit peccatori.

PL 14, 393C

小枝を持ってきたのは、率直さが、その純粋さと真実さによって、有益なある種の種を我々の耳に注ぎ込むからである。善い徳の教えは、勤勉へと駆り立て、良き規律を自覚する者を報いへと招くか、あるいは、行うべき悔い改めと従うべき生き方への欲求を罪人に植えつける。

9

68. Unde et praeterea cognoverit sanctus Noe quia defecerit aqua a terra, sicut scriptum est (Ibid.) , considerandum videtur. Primo omnium secundum litteram, quia potuit intelligere utrum siccum, an humidum folium esset allatum.

PL 14, 393D

68. また、聖なるノアが、水が地から引いたことを、どこから知ったのかも、書かれているとおり(創世記8:11)、考えるべきと思われる。まず何よりも、字義に従えば、運ばれてきた葉が乾いていたか湿っていたかを知りえたからである。

10

Deinde quoniam non est hujusmodi columba, ut possit fructus latentes sub aqua eruere. Sed utrum illud folium ante diluvium fuerit exortum, an tempore diluvii, contuendum est tibi.

PL 14, 393D

次に、このハトは、水の下に隠れた実を掘り出せるような鳥ではないからである。しかし、あなたは、その葉が洪水の前に生えたものか、洪水の時に生えたものかを、見極めねばならない。

11

Si ante diluvium, vir justus gavisus est fructum de veteri semine aliquem reservatum, et inde collegit misericordiae insigne divinae, quod jam diluvium removisset, quae fructum demonstraret, cui non potuissent nocere diluvia.

PL 14, 394A

洪水の前のものなら、義人は、古い種から何らかの実が保たれたことを喜び、そこから神の憐れみのしるしを集めた。その憐れみはすでに洪水を取り除き、洪水も害しえなかった実を示したのである。

12

Si diluvii tempore natum est folium, advertit utique justus nova semina misericordiae fructificasse coelestis, ut radices arborum viverent, et quasi resumpta anima fetus germinarent vetustos, atque in assuetos partus redirent, quorum indicium praemissa folia demonstrarent.

PL 14, 394A

洪水の時に葉が生えたのなら、義人は、天の憐れみの新しい種が実を結んだことに、確かに気づいたのである。木々の根が生き、いわば魂を取り戻して古い実を芽生えさせ、慣れた産出へ戻るのであり、先に送られた葉がそのしるしを示した。

13

69. Sed hoc alta potius interpretatione collegit, quia Dominus Deus noster quamvis acerbis iniquitatis nostrae offensus esset erroribus; tamen antiquae nobis prosapiae patriaeque virtutis semen aliquod vel exiguum reservaret, ne penitus operis et creaturae suae omne circa humanum genus amputaretur insigne.

PL 14, 394A

69. しかし、彼はこのことを、むしろ高い解釈から集めた。すなわち、我々の主なる神は、我々の不義の苛烈な誤りに憤っていたとしても、それでも我々のために、古い家系と父祖の徳の何かの種を、たとえわずかでも保っておいて、自分の業と被造物であり人類にかかわるしるしが、ことごとく断たれてしまわないようにした、と。

14

Unde et Esaias ait: Nisi Dominus Sabaoth reliquisset nobis semen, sicut Sodoma facti essemus, et sicut Gomorrha similes essemus (Esai. I, 9) , in alterius nomine civitatis exprimens caecitatis indicium, in alterius sterilitatem.

PL 14, 394B

それゆえイザヤは言う。「もしサバオトの主が我々に種を残さなかったなら、我々はソドムのようになり、ゴモラに似たものになっていただろう」(イザヤ1:9)。一方の都の名で盲目のしるしを、他方の名で不毛を表している。

15

Ita enim lingua patria Chaldaei nuncuparunt Sodomam et Gomorrham, caecitatem et sterilitatem significantes. Meritoque Dominus in hujusmodi specie civitatum amputavit magis humana vitia, quam puniendos homines judicavit.

PL 14, 394B

カルデア人は故国の言葉でソドムとゴモラをそう呼び、盲目と不毛を意味したからである。そして主は、この種の都の姿において、人間たちを罰すると定めるよりも、むしろ人間の悪徳を断ったのは当然である。

16

70. Tertio dimittitur columba post septem dies, atque eadem non regreditur. Unde consideremus, ne id quod supra diximus inveniatur esse contrarium.

PL 14, 394B

70. 三度目に、七日後に、ハトは放たれ、そのハトは戻らない。そこで、先に述べたことと矛盾すると分かりはしないか、考えよう。

17

Si verbo quidem columba, opere autem virtus non revertitur ad justum; ergo destitutus est justus, et defraudatus munere suo? Nequaquam.

PL 14, 394C

もし言葉の上ではハトが、実際には徳が、義人のもとに戻らないのなら、義人は見捨てられ、自分の賜物を奪われたのか。決してそうではない。

18

Numquam enim vir hujusmodi a virtute disjungitur, nec cum ex ore emittit justitiam, disputationemque alterius virtutis inducit, virtute se exuit, et imitanda aliis aequitate dispoliat: sed vice solis alios illuminat, cum radios suae lucis emittit.

PL 14, 394C

このような人は、決して徳から切り離されない。口から正義を送り出し、他者の徳の論議を導き入れるときも、徳を脱ぎ捨てはしないし、他者が見倣うべき公正を奪われもしない。むしろ太陽のように、自らの光の光線を放つとき、他の人々を照らす。

19

Ignis nempe calefacit appropinquantes, ita ut calorem naturae suae ipse possideat. Numquid deficit lux diei, cum totum mundum illuminat claritate? Habet inoffensum cursum suum, illibatamque naturam.

PL 14, 394C

火は、近づく者を暖めるが、自らの熱という本性は自分が保つ。昼の光は、全世界を輝きで照らすとき、衰えるだろうか。その歩みは害されず、本性は損なわれない。

20

Sic et ista in columbae specie virtus, cum adhuc ferveret diluvium, secundum avem tamen in terris, secundum virtutem in hominum passionibus revertitur ad justum; quia in iniquorum pectoribus virtus ut posset haerere, non potuerat invenire.

PL 14, 394C

同じく、ハトの姿をしたこの徳も、洪水が、鳥にとっては地上で、徳にとっては人間の情念の中で、なお沸き立っていたときは、義人のもとに戻る。不義の者たちの胸の中には、徳が宿りうる場所を、見いだせなかったからである。

21

Et ideo in illo secundo diversorio sui regrediens haeret atque requiescit. At vero ubi deferbuerint diluvia passionum, et auditi verbi compertaeque doctrinae plurimi studuerint esse consortes, jam non unius patrimonium, sed commune bonum esse incipit disciplina virtutis, et tamquam sapientiae poculum hauritur a plurimis qui ante sitientes bibere noluerunt, sicut nunc fervent diluvia in pectoribus Judaeorum; et cum aqua coelestis doctrinae exundet, potus exuberet, non putant esse potandum.

PL 14, 394D

それゆえ、自分のあの二番目の宿へ戻り、そこにとどまり憩う。しかし、情念の洪水が静まり、聞かれた言葉と見いだされた教えにあずかろうと多くの者が努めたとき、徳の教えはもはや一人の財産ではなく共通の善となり始め、知恵の杯として、以前は渇いていても飲もうとしなかった多くの者に汲まれる。今、ユダヤ人たちの胸の中で洪水が沸き立っているとおりである。天の教えの水があふれ、飲み物が豊かなのに、彼らは飲むべきでないと考えている。

22

Evangelium legitur, virtus exit de sermone coelesti, tractat Sacerdos in Ecclesia. Sed ne forte intra arcam positus solus non possit audiri, interdum et egressus Ecclesiam, ubi Judaeus occurrerit, monet, exemplum affert coelestium Scripturarum.

PL 14, 395A

福音書が朗読され、徳が天の言葉から出ていき、司教が教会で説く。しかし、箱舟の内に置かれているだけでは聞かれないかもしれないので、時には教会を出て、ユダヤ人に出会ったところで、これに勧め、天の聖書の例を示す。

23

Claudunt aures, ne vel invitos fons abluat, et verbi Dominici humor aspergat. Si qui vero credideriut, currunt ad fontem, doctrinam expetunt, insinuari sibi Evangelium concupiscunt, nec satiantur assiduitate potandi.

PL 14, 395A

彼らは耳を閉ざす。泉が、嫌がる者までも洗い、主の言葉の潤いが振りかかることのないようにである。しかし信じた者〔底本は credideriut。credideri(n)t と読む〕がいれば、泉へ走り、教えを求め、福音が自分に注ぎ込まれることを切望し、飲み続けても飽くことがない。

24

Ita fonte sapientiae certatim repleri desiderant, quem ante fugere gestiebant. Quem fontem? Audi dicentem: Si quis sitit, veniat ad me, et bibat. Qui credit in me, sicut dicit Scriptura, flumina de ventre ejus fluent aquae vivae (Joan. VII, 37 et 38) .

PL 14, 395A

こうして彼らは、以前は逃げることを求めていた知恵の泉に、競って満たされることを望む。どの泉か。こう語る者に聞け。「渇く者は私のもとに来て飲め。私を信じる者は、聖書が言うとおり、その腹から生ける水の川が流れ出る」(ヨハネ7:37, 38)。

Caput XX

第XX章PL 14, 395B
1

Quod alio die imminuta aqua, alio siccata terra memoretur, eo significari justum Noe in duabus generationibus primum fuisse. Per denudationem arcae abdicationem corporeae delectationis exprimi. Quare primus vel secundus mensis, verni temporis dies dictus.

PL 14, 395B

別の日に水が減り、別の日に地が乾いたと記されるのは、義人ノアが二つの世代において第一であったことを意味するということである。箱舟の覆いを除くことは、体の悦楽を捨てることを表す。さらに、なぜ第一の月あるいは第二の月が、春の時節の日と言われたのか。

2

Postremo difficultas de folio reperto dissolvitur. 71. In primo et sexcentesimo anno vitae Noe, primo die mensis imminutam aquam dicit a facie terrae; in secundo autem mense, septima et vicesima die mensis siccatam terram esse commemorat.

PL 14, 395B

結びに、見いだされた葉についての難点が解かれる。71. 〔記者は〕ノアの生涯の六百一年目の第一の月の一日に、水が地の面から減ったと言い、第二の月の二十七日に、地が乾いたと記す。

3

Quid sibi vult illa adjectio de aquae imminutione, cum supputata ratio superior annum conclusisse videatur, qui annus a secundo mense incipit, et in secundum mensem anni alterius usque progreditur?

PL 14, 395C

水の減少についてのあの付加は、何を意味するのか。先に数えた計算では、年は閉じたと見え、その年は第二の月から始まり、別の年の第二の月まで進むのに。

4

Nisi forte hic justi formam declaratam velimus accipere; ut primus annus is fuerit, quo coepit diluvium, post sexcentesimum scilicet annus primus; primus iterum annus et primus mensis post sexcentesimum annum, quando imminuta est aqua a facie terrae: eo quod justus in peccatorum generatione quae propter delicta deleta est, virtute primus erat, et in secunda generatione, quae coepit post diluvium, et ordine, quia primus secundae generationis fuit, et merito primus evaserat.

PL 14, 395C

ただし、ここで義人の型が示されていると受け取りたいなら、別である。すなわち、第一の年とは洪水が始まった年、つまり六百年目以後の第一の年であり、また、六百年目以後の第一の年の第一の月とは、水が地の面から減ったときである。それは義人が、罪のゆえに滅ぼされた罪人たちの世代においては徳において第一であり、洪水の後に始まった第二の世代においては、第二の世代の最初の者であったという順序において、またその功績において、第一に免れていたからである。

5

Recte enim ei honor defertur qui et primae generationis primus fuit et posterioris principium; qui meruerit et de illa evadere, et isti ad seminarium propagari.

PL 14, 395D

第一の世代で第一の者であり、あとの世代の始まりでもあった者に、栄誉が授けられるのは当然である。その人は、前者から逃れ、後者の苗床へと広げられるにふさわしかった。

6

Cum enim alii deperissent, solus vitae egregiae merito, et praerogativa virtutis apud Deum dives, non est expertus malitiae corruptelam, per quem factum est ne totum corpus generis humani vel abolitum videretur in terris, vel a Dei abscissum gratia relinqueretur.

PL 14, 395D

他の者が滅びたとき、その人だけが、すぐれた生の功績と徳の特権によって神のもとに富み、悪意の堕落を経験しなかった。その人によって、人類の全体が地上で滅ぼされたかに見えることも、神の恩寵から断たれたまま残されることもなかったのである。

7

72. Et denudavit, inquit, Noe tectum arcae (Gen. VIII, 13) . Cum arcam sicut supra interpretati sumus (Supra, c. VI) , pro specie corporis acceperimus, quid sit denudari corpus intelligamus secundum altiorem scilicet sensum.

PL 14, 396A

72. 「ノアは箱舟の屋根をあらわにした」(創世記8:13)と〔記者は〕言う。我々は箱舟を、先に解釈したとおり(上、第6章)体の姿として受け取ったのだから、体が覆いを取られるとはどういうことかを、より高い意味に従って理解しよう。

8

Caeterum liquet quemadmodum arca potuerit aperiri secundum litteram. Quid igitur tectum humani corporis sit quod clausum in diluvio fuit, nisi forte delectationem accipiamus, quae operiebat hoc corpus nostrum, et quasi tegebat per illum Adae errorem?

PL 14, 396A

もっとも、字義の上では、箱舟がどう開かれえたかは明らかである。では、洪水のとき閉ざされていた人の体の屋根とは何か。アダムのあの過ちによって、我々のこの体を覆っていた、いわば蔽っていた悦楽を、そう解するのでなければ。

9

Et eo maxime tectis similis aestimatur; quia sensus omnis in capite, inde delectatio quae corpus omne subjectum habebat.

PL 14, 396A

またそれは、とりわけ屋根に似ていると考えられる。あらゆる感覚は頭にあり、そこから、体全体を従えていた悦楽が出るからである。

10

Sed ubi mens justi viri sobria atque integra a corruptione diluvii, divinae cognitionis inflammata desiderio exsilire atque evolare voluit in superiora, detexit omnia quae erant impedimento, et speciem voluptatis, quae quodam operimento caeteras tegebat partes corporis redoperuit ac retexit; ut non solum corpus a servitio dominatricis ignobilis liberaret, verum etiam ea quae erant incorporalia comprehenderet; quae enim non videntur aeterna sunt.

PL 14, 396B

しかし、義人の精神が、洪水の堕落から醒めて損なわれず、神の認識への望みに燃えて、高いところへ躍り出て飛び立とうとしたとき、妨げとなるものをすべて取り除き、他の体の部分をある覆いのようにおおっていた快楽の姿を、あらためて覆いを取ってあらわにした〔底本は redoperuit ac retexit。redoperuit は reoperuit(覆いを取る)の意と取った〕。体を卑しい女主人の奴隷状態から解き放つだけでなく、体のないものをも把握するためである。見えないものは永遠だからである。

11

Et ideo justus quem non videbat Dominum requirebat, corruptelae exsors, cupidus aeternitatis. 73. Quod autem ait primum mensem vel secundum, eumque esse verni temporis diem, habes et alibi dictum: Hic mensis primus erit vobis in diebus anni (Exod. XII, 2) .

PL 14, 396B

それゆえ義人は、見ていない主を求めた。堕落と無縁で、永遠を望んだのである。73. 第一の月あるいは第二の月と言い、それが春の日であると言うことについては、他の箇所にもこう言われているのをあなたは見る。「この月は、汝らにとって、年の日々の第一となる」(出エジプト記12:2)。

12

Qui enim in gratia primus post periculum, hic recte praerogativam primi mensis accepit.

PL 14, 396C

危難の後、恩寵において第一である者が、第一の月の特権を受けるのは当然である。

13

74. Nec te autem moveat quod diximus supra folium in ramo repertum post diluvium potuisse generari (Supra, cap. XIX) : etsi sub aqua plerumque herbae soleant germinare: tamen ut scrupulus omnis possit auferri, quid magnum si Deo jubente, uno die quo imminuta fuerit aqua, statim germinavit et terra, cum idem sit fructuum reparator et conditor, atque operis sui usum non fuerit oblitus?

PL 14, 396C

74. また、我々が先に、洪水の後に枝に見いだされた葉が生じえたと述べたこと(上、第19章)に、あなたは惑わされるな。水の下でも草がしばしば芽生えるのは確かだが、それでもあらゆる懸念が除かれるように言えば、神が命じるなら、水が減ったその一日に、地もただちに芽生えたとして、何の大きなことがあろうか。神は実りの回復者であり創り主でもあり、自分の業の習わしを忘れてはいなかったのだから。

14

Denique habes et in Genesi statim quod jusserit ut terra herbam pabuli germinaret, et lignum fructiferum cum fructu suo, et statim ejecit terra herbam pabuli, habentem semen secundum genus, et lignum fructiferum; et ille dies unus fuerit, quo haec Deus jussit aut fecit (Gen. I, 11) .

PL 14, 396C

実際、あなたは創世記にもただちに、神が、地は飼い葉の草と、実を結ぶ木をその実とともに芽生えさせよと命じたこと、そして地がただちに、種類に従って種を持つ飼い葉の草と、実を結ぶ木を生じさせたこと、また、神がこれらを命じ、あるいは造ったのは、一日のことであったことを見る(創世記1:11)。

15

Ergo beneficii sui Deus non immemor, immemor autem nostrae iniquitatis, opus suum ejusdem qua coepit temporis quantitate reparavit.

PL 14, 396D

それゆえ神は、自分の恩恵を忘れず、一方で我々の不義を忘れて、自分の業を、始めたのと同じ時の長さで回復した。

Caput XXI

第XXI章PL 14, 396D
1

Cur Noe ut exiret ex arca Dei praeceptum exspectaverit. Quomodo per ordinem quo idem cum suis ingressus atque egressus describitur, abstinentia generationis nec non ejusdem usus designetur? Demum quid ille ordo spiritali intellectu nos edoceat?

PL 14, 396D

ノアが箱舟から出るために、神の命令を待ったのはなぜか。彼がその者たちとともに入り、出たと記される順序によって、生殖の慎みとその用とが、どのように示されるか。最後に、その順序は霊的な理解によって、我々に何を教えるか。

2

75. Et dixit Dominus Deus ad Noe: Exi de arca tu, et uxor tua, et filii tui (Gen. VIII, 16) . Itaque recedente aqua et siccata terra exire potuit Noe de arca. Sed justus nihil sibi arrogat, sed totum se divino committit imperio.

PL 14, 397A

75. 「そして主なる神はノアに言った。箱舟から出よ。汝も、汝の妻も、汝の子らも」(創世記8:16)。それゆえ水が退き、地が乾いたので、ノアは箱舟から出ることができた。しかし義人は、何ごとも自分に帰さず、すべてを神の命令にゆだねる。

3

Et maxime qui coelesti fuerat imgressus oraculo, coeleste debuit, ut egrederetur, exspectare responsum. Verecunda enim justitia est; quia inverecunda iniquitas quae usurpat indebita, nec reveretur auctorem.

PL 14, 397A

とりわけ、天の神託によって入った〔底本は imgressus。ingressus と読む〕者は、出るためにも天の答えを待たねばならなかった。正義は慎み深いからである。不正は恥知らずで、許されないものを奪い、創造者をも畏れない。

4

76. Nunc quaeramus qua ratione quamdiu ingrediebantur in arcam hic ordo fuit ingredientium, ut primo ipse ingrederetur et filii ejus; deinde ejus uxor, et uxores filiorum ejus: quando autem exierunt, commutatum sit.

PL 14, 397B

76. では、入るときはこの順序であったのに、出るときは変わったのは、どういう理由によるのかを尋ねよう。入る者たちの順序は、まず彼自身とその子らが入り、次に彼の妻と子らの妻たちが入る、というものであった。

5

Nam scriptum est: Exivit ipse, et uxor ejus, et filii, et uxores filiorum ejus (Ibid., 18) . Et littera quidem significat in ingressu abstinentiam generationis, in egressu generationis usum.

PL 14, 397B

実際、「彼自身と、その妻と、子らと、子らの妻たちは出た」と書かれている(創世記8:18)。そして字義は、入るときには生殖の慎みを、出るときには生殖の用を意味している。

6

Tunc enim pater cum filiis prius introivit, et filii cum parente, et postea uxor ejus, et filiorum ejus uxores, id est, non commiscetur sexus in introitu, commiscetur in egressu.

PL 14, 397B

そのとき、父は子らとともにまず入り、子らは親とともに入り、その後に彼の妻と、子らの妻たちが入った。すなわち、入るときは性が混じらず、出るときに混じる。

7

Aperte igitur velut ordine ipso ingressionis vocem quamdam justus emittit, tempus illud non esse concubitus, neque deliciarum, quo omnibus immineret interitus.

PL 14, 397B

それゆえ義人は、入る順序そのものによって、明らかに一種の声を発している。あの時は、皆に滅びが迫っていたのだから、同衾や歓楽の時ではない、と。

8

Unde in Evangelio Dominus ait (Luc. XVII, 26 et 27) , reprehendens quod temporibus Noe manducarent et biberent, uxores ducerent, et filias nuptum traderent; et ideo propter intemperantiam eorum supervenisse diluvium.

PL 14, 397B

それゆえ福音書で主は、ノアの時代に人々が食べ、飲み、妻を娶り、娘を嫁がせていたことを咎め(ルカ17:26, 27)、そのゆえ、彼らの放縦のゆえに洪水が襲ったと言う。

9

Moeroris igitur tempus illud, non laetitiae erat. Et inde justus consortio non delectabatur uxoris, vel filii justi petebant copulam conjugalem. Quam enim indecorum, ut quo tempore viventes morerentur, tunc perituri generarentur?

PL 14, 397C

したがって、あの時は悲しみの時であり、喜びの時ではなかった。ゆえに義人は妻との交わりを楽しまず、また義人の子らも夫婦の交わりを求めなかった〔前の non が vel 以下にも及ぶと取った〕。生ける者たちが死んでゆくその時に、滅びるはずの者たちが生み出されるとは、なんとふさわしくないことか。

10

Postea autem recte ad seminarium caeterorum successit usus et cura conjugii, cum diluvium recessit.

PL 14, 397C

その後、洪水が退いたとき、他の者たちの苗床のために、結婚の用と配慮が続いたのは当然である。

11

Itaque non viri cum viris, sed feminae cum viris exeunt; ut virilis in se interdicta permixtio, permissa autem virilis et feminei legitima sorte conjugii copula videretur.

PL 14, 397C

そこで、男と男ではなく、女と男が出る。男同士の交わりは禁じられ、男と女の結合は、適法な結婚の定めによって許される、と見えるようにである。

12

77. Sensus autem altior hoc habet: ubi periculum est, viriles quaedam et fortiores disceptationes menti adhaereant, et eo se mens quasi quamdam tueatur sobolem filiorum, quo tempestatibus et gravioribus passionibus acies quaedam virilis occurrit.

PL 14, 397C

77. より高い意味はこうである。危険があるところでは、男らしい、より強い論議が精神に付き従うべきであり、精神はそれによって、子らというある種の子孫をいわば守る。嵐や、より重い情念に対して、男らしい戦列が立ち向かうからである。

13

Decurso autem periculo, nihil obest si molliores cogitationes validioribus copulentur; non ut effeminentur a mollioribus fortiores, sed ut molliores sensus velut quibusdam virilibus roborentur, cum omnia consilia nostra ad virtutem, justitiam, integritatem, fortitudinem dirigantur, et quodam usu seminarioque virtutum creari atque adolescere possint validiora consilia.

PL 14, 397D

しかし危険が過ぎたなら、より柔らかな思いがより強いものと結ばれても、妨げはない。それは、より強いものが柔らかいものによって女々しくされるためではなく、より柔らかな考えが、いわば男らしいものによって強められるためである。我々のあらゆる思案が徳、正義、廉直、勇気へ向けられ、ある種の用と徳の苗床によって、より強い思案が生まれ育ちうるのである。

14

Non est igitur utile, cum vitiorum aliqua confusio est quae mentem occupet, serere aliquas cogitationes, atque generare et parturire mentem.

PL 14, 398A

したがって、悪徳の何らかの混乱が精神を占めているときに、何らかの思いを蒔き、精神に孕ませ産ませるのは、有益でない。

15

Cum autem compressae fuerint cupiditates, et mens requieverit, tunc seminario quodam disceptationis accepto, virtutes possunt et bona opera germinari.

PL 14, 398A

しかし、欲望が抑えられ、精神が憩ったとき、そのときこそ、論議のある種の苗床を受け取って、徳と善い業が芽生えうる。

Caput XXII

第XXII章PL 14, 398A
1

Qua de causa Noe aram injussus Deo aedificavit; quidve Deo, et non Domino: quare etiam holocausta e bestiis ac volatilibus mundis obtulerit; et quid sit quod ait Dominus: Recogitans non adjiciam maledicere terram, etc.

PL 14, 398A

ノアはなぜ命じられずに神のために祭壇を築いたのか。なぜ「主」ではなく「神」のためだったのか。なぜ清い獣と鳥から全焼の献げ物を献げたのか。また、主の言う「思い返して、私はもはや地を呪うことを重ねない」等とは何か。

2

78. Et aedificavit, inquit, Noe aram Deo (Gen. VIII, 20) . Qua ratione supra Dominus admonuit quae faceret, et fecit Noe omnia: hoc autem quod non admonitus est fecerit, fortasse requiratur.

PL 14, 398B

78. 「ノアは神のために祭壇を築いた」(創世記8:20)と〔記者は〕言う。先には主が何をなすべきかを告げ、ノアはすべてをなした。ところがここでは、告げられもしないのになしたことの理由が、おそらく問われるであろう。

3

Sed utique Dominus non debuit quasi avarus mercedem gratiae postulare, et justus eam intellexit veram actionem gratiarum esse quae non juberetur, sed deferretur. Itaque nec dilationem passus est.

PL 14, 398B

しかし、主は貪欲な者のように、恩寵への報いを求めるべきではなかったし、義人は、命じられるのではなく自ら差し出される感謝こそ、真の感謝だと悟った。それゆえ彼は、遅れも許さなかった。

4

Etenim grata animi virtus passionem dubitationis excludit: qui autem debitum gratiae ut a se exigatur exspectat, ingratus est.

PL 14, 398B

実際、感謝する心の徳は、ためらいの情念を退ける。借りがある恩を、自分から取り立てられるのを待つ者は、恩知らずである。

5

Quod autem aedificavit, inquit, Deo, et non dixit Domino, sed Deo; secundum nominis interpretationem, non coacta videtur haec actio esse gratiarum quasi Domino; sed virtus justi morigera et grata quasi Deo. Quod imperiale est sequestravit; quod beneficii nominavit.

PL 14, 398B

「神のために築いた」とあって、「主のために」とは言わず「神のために」と言った点については、名の解釈に従えば、この感謝の行いは、主に対するかのように強いられたものではなく、神に対するように従順で感謝に満ちた、義人の徳によるものと見える。命令に属するもの〔主〕は脇に置き、恩恵に属するもの〔神〕を名とした。

6

79. Et sumpsit a bestiis, et a volatilibus mundis, et obtulit, inquit, holocausta (Ibid.) . Littera evidens est quod ea quae incontaminata sunt, debemus offerre, in quibus affectus reluceat offerentis.

PL 14, 398C

79. 「彼は清い獣と清い鳥から取り、全焼の献げ物を献げた」と〔記者は〕言う(創世記8:20)。字義は明白である。汚れのないものを我々は献げるべきであり、そこに献げる者の心情が輝くのである。

7

Altior autem interpretatio hoc habet, quod bestiae mundae videntur sensus esse sapientis; volatilia autem intellectus, qui sunt longe subtiliores atque leviores.

PL 14, 398C

しかし、より高い解釈はこうである。清い獣とは賢者の感覚であり、鳥とは知性であると見える。これらは、はるかに精妙で軽い。

8

80. Nunc vero consideremus diligentius quid sit quod ait: Et dixit Dominus Deus: Recogitans non adjiciam maledicere terram propter opera hominum; quia permanet cor hominis diligenter super mala a juventute (Ibid., 21) .

PL 14, 398C

80. では次に、〔記者が〕「主なる神は言った。思い返して、私はもはや人間の業のゆえに地を呪うことを重ねない。人間の心は若い時から、悪いことに熱心にとどまるからである」(創世記8:21)と言うのは何かを、いっそう注意深く考えよう。

9

Non ergo adhuc percuteret omnem terram, sicut fecit, omnibus diebus terrae. Etsi vindicaverat in hominum genus; tamen cognoverat quia vindicta legis ad timorem proficit, et cognitionem doctrinae, magis quam ad naturae commutationem, quae corrigi in aliquibus potest, in omnibus mutari non potest.

PL 14, 398C

それゆえ神は、地のすべての日々にわたって、かつてしたようには、もはや全地を打つことはしないであろう。人類に報復したとはいえ、律法の報復は、本性の変化よりも、恐れと教えの認識に資することを知っていたからである。本性は、一部の者においては矯正されうるが、すべての者において変えられうるものではない。

10

Vindicavit ergo Dominus, ut timeremus: pepercit, ut reservaremur. Et vindicavit semel ad exemplum timoris, pepercit in reliquum, ne dominaretur semper amaritudo peccati; simul quia si quis peccata cupiat saepius vindicare, asper magis quam censorius habetur.

PL 14, 398D

それゆえ主は、我々が恐れるように報復し、我々が生き残るように赦した。一度だけ、恐れの模範として報復し、あとは赦した。罪の苦さがつねに支配しないためである。また、罪をたびたび罰したがる者は、厳正というより苛酷だと見なされるからでもある。

11

Ideoque dicit Dominus: Non adjiciam ultra maledicere terrae, propter opera hominum, id est, quia pietatem suam circa universitatem hominum voluit declarare, et tamen securitatem et negligentiam quamdam mentibus humanis afferre non debuit, in paucos vindicat, plures reservat.

PL 14, 399A

そこで主は言う。「私は、人間の業のゆえに、地を呪うことをこの先重ねない」。すなわち、人間すべてへの自らの慈しみを示そうとしながらも、人間の精神に、ある種の安心と怠慢をもたらすべきではなかったので、少数に報復し、多数を残すのである。

12

Deinde cum dicit: Non adjiciam, ostendit quod allevet magis aerumnas hominum quam ingravet, sciens quod penitus peccata hominum auferri non queant.

PL 14, 399A

次に「重ねない」と言うとき、主は、人間の災厄を重くするよりもむしろ軽くすることを示す。人間の罪が根こそぎには取り除かれえないと知っているからである。

13

Tamquam in proverbio: Si quis reti subtili haurire cupiat aquam, sic qui malitiam ex pectoribus hominum conatur auferre. 81. Non adjiciam, inquit, maledicere terrae propter peccata hominum; quia permanet sensus hominis diligenter super mala a juventute.

PL 14, 399A

諺にいうとおりである。「目の細かい網で水を汲もうとする者がいるなら、人間の胸から悪意を取り除こうと努める者は、それと同じである」。81. 「私は、人間の罪のゆえに、地を呪うことをこの先重ねない。人間の考えは、若い時から悪いことに熱心にとどまるからである」と〔主は〕言う。

14

Vide quomodo studiose nos delinquere Deus significet, dicendo permanere super mala sensum hominis diligenter: quo dicto significare videtur diligenter cor hominis ad peccata propendere, et inesse principali nostro lubricum delinquendi, et quod pejus est, studium non deesse.

PL 14, 399B

見よ、神は、人間の考えが悪いことに熱心にとどまると言うことで、我々がいかに熱心に罪を犯すかを示している。この言葉によって、人間の心が熱心に罪へ傾くこと、我々の主導的な部分には罪を犯す滑りやすさがあり、さらに悪いことに、その熱意が欠けていないことが、示されていると見える。

15

Ideo enim ait, diligenter, quasi solliciti simus, ne immunitas culpae nobis possit obrepere. Deinde non in unum malum dixit, sed super mala.

PL 14, 399B

「熱心に」と言ったのは、あたかも我々が、咎を免れた状態が我々に忍び寄ってしまうことのないよう気遣っているかのようだからである。次に、一つの悪にではなく、「悪いこと〔複数〕に」と言った。

16

Et, a juventute, addidit; ex illa enim aetate crescit malitia, licet alibi legerimus quod non sit sine peccato nec unius diei infans (Job. XIV, 5) .

PL 14, 399B

また「若い時から」と加えた。その年齢から悪意は増すからである。たとえ別の箇所で、一日の嬰児さえ罪なしではないと我々が読んだとしても(ヨブ記14:5)。

17

Sed et infantia sine peccato non sit propter corporis infirmitatem, diligentia autem et studium peccandi incipiat a juventute; ut puer quasi infirmus peccet, juvenis tamquam improbus, qui studiose cupiat peccata committere, et in criminibus glorietur.

PL 14, 399B

ただし、嬰児期が罪なしでないのは体の弱さのゆえであり、熱心さと罪を犯す意欲は若い時から始まる、ということであろう。子どもは弱い者のように罪を犯し、若者は不埒な者のように、熱心に罪を犯すことを望み、悪行を誇るのである。

18

Apud plerosque enim innocentia pro ignavia, et culpa pro laude habetur. Ita se luxuria et deliciis et adulteriorum affectibus juvenes jactare consuerunt. Crescit ergo cum aetatibus culpa.

PL 14, 399C

多くの者においては、無垢は怠惰と、咎は称賛と見なされるからである。こうして若者たちは、放蕩と歓楽と姦淫の情動を誇るのが常である。したがって、咎は年齢とともに増す。

19

Omne igitur genus hominum jam non consumendum declarat, cum dicit: Non adjiciam percutere omnem carnem: sed in parte vindicta servatur.

PL 14, 399C

それゆえ主は、人類のすべてをもはや滅ぼすべきでないと宣言する。「私はもはや、すべての肉を打つことを重ねない」と言うときにである。ただ、報復は一部に保たれている。

Caput XXIII

第XXIII章PL 14, 399C
1

Quod ait Dominus: Semen et messis, frigus et aestus non requiescent, ad litteram et moraliter explicatur. 82. Quid sit etiam quod ait: Semen et messis, frigus et aestus, hyems et aestas, die et nocte non requiescent (Gen. VIII, 22) .

PL 14, 399C

主の言う「種まきと刈り入れ、寒さと暑さは休まない」は、字義に沿って、また道徳的に説明される。82. さらに、「種まきと刈り入れ、寒さと暑さ、冬と夏、昼と夜は休まない」(創世記8:22)と言うのは何のことか。

2

Secundum litteram significat permansura manentibus secundum institutionem Domini, et statum suum temporibus incorrupta futura animalia, vel nemorosa omnia. Nam cum corrumpuntur tempora, corrumpuntur etiam illa quae temporibus suis quaeque gignuntur.

PL 14, 399D

字義に従えば、これは次のことを意味する。主の定めに従って〔季節が〕とどまるあいだ、持続するものは持続し、動物も、森に属するものすべても、その状態を季節のうちで損なわれずに保つ〔permansura manentibus の係りは定かでない。「〔季節が〕とどまるあいだ、〔万物は〕とどまる」と取った〕。季節が損なわれれば、それぞれの季節に生じるものも損なわれるからである。

3

Si autem confusio sit temporum, quomodo possunt confusione facta etiam ea quae sunt gignentia permanere? Ergo tempora sunt quae aut corrumpunt aut reservant, prout ipsa sui habuerint qualitatem.

PL 14, 400A

ところが、季節が混乱すれば、混乱が生じたとき、生み出されるものがどうしてとどまりえようか。それゆえ、損なうのも保つのも季節であり、季節自身の性質に応じてである。

4

Ideoque annus ex contrariis ducitur, vere, autumno, aestate, hyeme, sicut harmonia cantilenae permixtis gravibus et acutis videtur consistere. Sic ergo et mundus iste ex contrariis continetur, aere et terra, igni et aqua.

PL 14, 400A

それゆえ年は、春、秋、夏、冬という対立するものからなる。歌の調和が、低い音と高い音の混合によって成り立つのと同じである。同様に、この世界も、空気と地、火と水という対立するものによって保たれている。

5

Nostra quoque corpora frigore et calore, humore et siccitate, quemdam naturae ordinem servant. Nam si naturalis ordo ac mensura confunditur, tunc necesse est sequatur interitus.

PL 14, 400A

我々の体も、寒さと暑さ、湿りと乾きによって、ある種の自然の秩序を保つ。自然な秩序と度が乱れれば、必ず滅びが続くからである。

6

Ergo certum ordinem temporum Dominus, remota confusione diluvii, ad perseverantiam mundi promittit futurum. 83. Altior autem sensus hoc habet, ut per semen intelligamus principium, per messem intelligamus finem. In utroque salutis est causa.

PL 14, 400A

それゆえ主は、洪水の混乱を取り除いて、世界が続くように、確かな季節の秩序があるだろうと約束する。83. しかし、より高い意味はこうである。種によって始まりを、刈り入れによって終わりを理解する。そのどちらにも、救いの原因がある。

7

Alterum sine altero imperfectum est; quia ubi principium est finis quaeritur, nec potest esse sublato fine principium, et finis in principium recurrit.

PL 14, 400B

一方は他方なしには不完全である。始まりのあるところでは終わりが求められ、終わりが除かれては始まりはありえず、終わりは始まりへ戻るからである。

8

Ergo semper in eadem recursurum dum in hoc mundo est, genus memorat humanum, ut cum incipit annus, finiatur: cum finitur, incipiat, non medio mundus tempore resolvatur.

PL 14, 400B

それゆえ〔聖書は〕、人類がこの世にあるかぎり、つねに同じところへ戻ってくることを述べる。年が始まるときに終わり、終わるときに始まり、世界が時の中ほどで解体されないようにである。

9

Ita et mens quando aliquid videtur incipere, ad finem usque contendat, et operis sui terminum quaerat.

PL 14, 400B

精神もそうである。何かを始めると見えるとき、終わりまで努め、自分の業の限りを求めるべきである。

10

Quando finit aliquod opus, non quasi consummato opere ferietur: sed in alia recurrat opera, et semper incrementa virtutis exerceat; quando quidem videt quod in fructus suos semper terra revocetur, qui diversi aut vere et aestate, ut in partibus Orientis, aut aestate autumnoque nascantur, ut in partibus Occidentis.

PL 14, 400B

ある業を終えるときは、完成したかのように休むのではなく、別の業へ戻り、つねに徳の進歩を実践するべきである。地がつねにその実りへ呼び戻されるのを見るのだから。その実りは、東方の地方のように春と夏に、あるいは西方の地方のように夏と秋に実る。

11

84. Alio tempore terrarum seminaria partus suos edunt: alio autem tempore fructus arborum carpimus. Dividui ergo fructus sunt necessarii, et voluptuarii: necessarii ex seminibus terrarum; at vero ex arborum fructibus voluptuarii.

PL 14, 400C

84. 地の苗床はある時期に産物を出し、木々の実は別の時期に我々が摘む。それゆえ実は二つに分かれ、必要なものと快楽のためのものとがある。必要なものは地の種から、快楽のためのものは木々の実からである。

12

Itaque corpus nostrum tamquam vere, hoc est, aere, cibo pascitur naturali. Ἀέρ autem Graeco nomine, ver Latino dicitur. Ideo Scriptura de partibus Orientis, et maxime Aegypti per quam transivit Hebraeus, vel ex partibus Phoeniciae sumpsit exemplum.

PL 14, 400C

それゆえ我々の体は、春のように、すなわち空気のように、自然な食物で養われる。アエール(空気)はギリシア語の名であり、ラテン語では ver(春)と言う。それゆえ聖書は、東方の地方、とりわけヘブライ人が通り過ぎたエジプトの地方、あるいはフェニキアの地方から、例を取った。

13

Anima autem voluptuariis, hoc est sapientiae fructibus alitur: cui iterum, ut corpori nostro contrarium frigus et aestus, ita timor et iracundia videntur adversa.

PL 14, 400C

魂は、快楽のためのもの、すなわち知恵の実によって養われる。体にとって寒さと暑さが相反するように、魂にとっても、恐れと怒りが敵対するものと見える。

14

Sed quia in corpore est, necesse est et iracundiam habeat et timorem, nec potest sine hac esse corporeae necessitate naturae. Et ideo mens sapientis moderamina justa dispensat; ne iram et timorem permisceat, et fiat confusio quaedam in animo illius atque diluvium.

PL 14, 400D

しかし魂は体の内にあるから、怒りと恐れを持たざるをえず、体という本性の必然のゆえに、これなしではありえない。それゆえ賢者の精神は、正しい節度を配分する。怒りと恐れを混ぜ合わせ、その心の中に、混乱と洪水のようなものが生じることのないようにである。

15

85. Die quoque et nocte quod ait, per diem intelligis illuminantem virtutem, per noctem recognoscis tenebrosam insipientiam. Itaque et in timore tamquam in frigore potest esse illuminans virtus.

PL 14, 401A

85. 「昼と夜」と言ったことについては、あなたは昼によって照らす徳を理解し、夜によって暗い無知を認める。それゆえ、恐れの中にも、寒さの中のように、照らす徳がありうる。

16

Similiter et iracundiam potest reprimere temperantia; ut in timore aliqui non penitus resolvantur, et magis timorem dirigant ad opera virtutis.

PL 14, 401A

同様に、怒りも節制が抑えうる。恐れの中で人が全く崩れてしまわず、むしろ恐れを徳の業へ向けるようにである。

17

Verbi gratia, si persecutor insistat, ut plus Deum timeas, et perpetua magis supplicia, quam praesentia putes esse vitanda, quae dum times, accendaris ad gloriam, perfidiae iratus et sceleri. Rursus iracundia succensus divino commotionem timore modereris.

PL 14, 401A

たとえば、迫害者が迫るなら、あなたはいっそう神を恐れ、現在の刑罰よりも永遠に続く刑罰のほうを避けるべきだと考えるようにし、それを恐れつつ、不信と悪事に怒って、栄光へと燃え立つようにするがよい。また逆に、怒りに燃えたときは、神への恐れによってその激情を和らげるがよい。

Caput XXIV

第XXIV章PL 14, 401A
1

De praerogativa potestatis hominibus in caetera animalia per benedictionem qua Noe cum suis donatus est, divinitus attributa. Et quomodo intelligatur Dominus eisdem hominibus in escam dedisse omnia reptilia, cum eorum quaedam venata sint.

PL 14, 401A

神の定めにより、祝福をとおしてノアとその子らに与えられた、他の動物に対する人間の権能の優位について。また、這うものの中には毒のあるもの〔底本は venata「狩られた」。後段で毒のある這うものを論じるので、venenata「毒のある」と読む〕もあるのに、主が同じ人間たちにすべての這うものを食物として与えたとは、どう理解すべきか。

2

86. Et benedixit Dominus Noe et filios ejus, dicens: Crescite et multiplicamini, et replete terram, et dominamini ejus: et timor vester et tremor erit omnibus bestiis terrae, et omnibus avibus coeli, et in omnibus quae moventur super terram, et in omnibus piscibus maris (Gen. IX, 1 et 2) .

PL 14, 401B

86. 「そして主はノアとその子らを祝福して言った。生めよ、増えよ、地に満ちよ、これを治めよ。汝らへの畏れと戦きは、地のすべての獣、天のすべての鳥、地の上を動くすべてのもの、海のすべての魚にあるであろう」(創世記9:1, 2)。

3

Haec praerogativa potestatis in caeteris animalibus videtur hominibus attributa et in superioribus partibus.

PL 14, 401B

他の動物に対するこの権能の優位は、〔聖書の〕前の箇所でも人間に与えられていると見える。

4

Sed eo loco ubi dixit quod Deus hominem fecit, dicitur: Masculum et feminam fecit eos, et benedixit eis dicens: Crescite et multiplicamini, et replete terram, et dominamini ejus, et potestatem habete super pisces maris, et volatilia, et bestias terrae, et reptilia (Gen. I, 28) .

PL 14, 401B

だが、神が人を造ったと言う箇所では、こう言われている。「男と女に彼らを造り、彼らを祝福して言った。生めよ、増えよ、地に満ちよ、これを治めよ。海の魚、空の鳥、地の獣、這うものを支配する権能を持て」(創世記1:28)。

5

Quod eo admonui, ut intelligas geminam hominis generationem expressam: unam secundum imaginem Dei, alteram secundum figmentum de luto terrae. Denique illa creatio hominis de luto terrae videtur esse facta post mundum, postquam requievit Deus ab operibus suis.

PL 14, 401C

私がこれを注意したのは、人の生成が二重に表されていることを、あなたが理解するためである。一つは神の像にしたがうもの、もう一つは地の土から形づくられたものにしたがうものである。そもそも、人が地の土から造られたのは、世界の後、神がその業を終えて休んだ後のことと見える。

6

Sero quodammodo terrenae statuae figmentum gignitur. Non erat pluvia super terram, nec homo terram operabatur. Tunc de limo terrae finxit Deus hominem, et insufflavit in faciem ejus spiritum vitae, et factus est homo in animam viventem (Gen. II, 5 et 7).

PL 14, 401C

いわば遅れて、土の像の形づくられたものが生み出される。「地の上には雨がなく、人も地に労役していなかった。そのとき神は地の泥から人を形づくり、その顔に命の霊を吹き入れた。人は生きる魂となった」(創世記2:5, 7)。

7

Ille autem sexto die, quasi perfecto numero quo omnia conclusa sunt opera Dei, quasi perfecta operatione constitutus homo secundum imaginem Dei est, cui etiam iste comparatur qui in diluvio justus inventus est.

PL 14, 401D

一方、前者は六日目に、神のすべての業が閉じられたその数が完全であるように、いわば完全な営みによって、神の像にしたがって据えられた人である。洪水のとき義人と見いだされたこの者〔ノア〕は、彼になぞらえられる。

8

Et ideo supra terrena omnia eum constituit Deus, sicut et illum ad imaginem Dei factum, quia uterque a terrenis vitiis temperabat.

PL 14, 401D

それゆえ神は、神の像に造られたかの者と同じく、彼をもすべての地上のものの上に据えた。双方とも地上の悪徳から身を節していたからである。

9

Ille qui ita generatus est, ut nihil terreno deberet contagio: iste qui et in periculis fuerat approbatus, et examinatus in passionibus, et repertus quod in confusione non fuisset obnoxius passioni.

PL 14, 402A

かの者は、地上の汚れにいささかも負うところがないように生み出された。この者は危難のうちで試され、情念のうちで吟味され、混乱のただ中にあっても情念に屈していなかったと認められた者である。

10

87. Altior autem sensus habet quod justus magnitudine et multitudine virtutis augetur, atque doctrina; et replet terram, quasi cor quoddam in quo sit receptaculum intelligibilium. Ita nihil vacuum sapientiae esse patitur, quod insipientia possit invadere.

PL 14, 402A

87. より高い意味はこうである。義人は徳の大きさと多さによって、また教えによって増し加わり、地に満ちる。その地は、知性で捉えられるものの収まる場所となる、いわば心臓のようなものである。こうして彼は、知恵に空きがあって、愚かさがそこに侵入しうるようなことを許さない。

11

Domitis igitur non solum terrenis omnibus passionibus, sed etiam sensibus corporalibus, bestias quoque sibi quodam terrore subjicit et timore, in quibus species videtur inesse malitiae atque feritatis.

PL 14, 402A

そこで、地上の情念をすべて、さらに体の感覚までも抑えたうえで、彼は獣をも、ある種の脅しと畏れによって己に服させる。獣のうちには、悪意と獰猛さの姿が宿っていると見えるからである。

12

Immitis enim et agrestis est omnis malitia, et inflatur aerio quodam tumore. Nec illud obscurum, quod reptilia quaedam lethalium quamdam habent speciem passionum, a quibus venenum quoddam menti videtur infundi.

PL 14, 402A

あらゆる悪意は残忍で野蛮であり、空気のような膨れで膨らむからである。また、這うもののうちに、致死的な情念の姿をいくらか帯びたものがあり、そこから精神に毒が注ぎ込まれると見えることも、明らかである。

13

Omnibus ergo his imperat justus quibus non commiscetur: sed coercet ea, si mens ejus non delectatione, non cupiditate ducatur, non tristitia et timore frangatur; non etiam luxuria atque deliciis tamquam lubricum et caducum vitae hujus agat cursum, sed continentia et temperantia abigat a se vir sapiens hujusmodi passiones.

PL 14, 402B

それゆえ義人はこれらすべてを支配する。彼はこれらと混ざり合わないが、これらを抑える。その精神が快楽にも欲望にも導かれず、悲しみや恐れに打ち砕かれず、また奢侈や贅沢によってこの世の滑りやすく落ちやすい行程を歩むのでもなく、賢者が自制と節制によってこうした情念を己から追い払うならば、である。

14

88. Sed quia subdidit statim: Omnia reptilia quae sunt viva, erunt vobis in escam (Gen. IX, 3) ; ne forte te moveat quia ante de reptilibus diximus venenatis, cognosce alia esse reptilia venenata, alia mansueta.

PL 14, 402B

88. だが彼は直ちに加えた。「生きているすべての這うものは、汝らの食物となる」(創世記9:3)。先に我々が毒を持つ這うものについて述べたので、あなたが動揺しないよう、這うものには毒のあるものと温和なものがあると知れ。

15

De mansuetis igitur reptilibus accipe, quae etsi non omnia ventre et pectore repunt sicut colubri, tam exiguos tamen pedes habent, ut repere magis quam ambulare videantur.

PL 14, 402B

それゆえ温和な這うものについて受け取れ。それらは、蛇のように腹と胸ですべてが這うわけではないにせよ、ごく小さな足しか持たず、歩くというより這うように見える。

16

Ergo venenatorum reptilium similes immundas in corpore accipe passiones, mansuetorum autem decoras. Omnis enim affectus qui est praeter deformis delectationis illecebram, passio quidem est, sed bona passio.

PL 14, 402C

ゆえに、毒を持つ這うものに似たものを体における不浄な情念と受け取り、温和なものに似たものを美しい情念と受け取れ。醜い快楽の誘い以外のあらゆる感情は、たしかに情念ではあるが、善い情念だからである。

17

Cupiditas mollior, et ira, et timor, hae noxiae animae passiones sunt; affectus autem innoxii, passiones bonae sunt. Et his vivendi quidam nobis usus ministratur, et causa: harum cibo utimur ad vitae gratiam, harum epulis delectamur.

PL 14, 402C

いっそう柔弱な欲望、怒り、恐れ、これらは魂の有害な情念である。一方、害のない感情は善い情念である。これらによって、我々には生きるための一定の用と理由が供される。我々はこれらを食物として命の優雅さのために用い、これらの饗宴を楽しむ。

Caput XXV

第XXV章PL 14, 402C
1

An oleribus magis quam carnibus vescendum Dominus praeceperit; et quemadmodum nos munierit Moyses contra opiniones philosophorum de anima quorum varia placita referuntur: item qua ratione sit distinguendum inter animae partem rationalem et sensitivam; quidve anima sanguis dicatur?

PL 14, 402C

主は、肉よりも野菜を食べるよう命じたのか。またモーセは、魂について様々な説が伝えられている哲学者たちの見解に対して、どのように我々を守ったか。さらに、魂の理性的な部分と感覚的な部分は、どのような理由で区別されるべきか。魂が血と呼ばれるのは何のためか。

2

89. Quid est etiam quod ait: Sicut olera pabuli dedi vobis omnia (Gen. IX, 3) ? In quo et ii qui simpliciter intelligunt, ut non expendant sermonis examen, non nobis videntur esse contrarii.

PL 14, 402D

89. 「野菜の飼料のように、私は汝らにすべてを与えた」(創世記9:3)と彼が言うのは、どういうことか。この点で、言葉を細かく吟味せずに単純に理解する人々も、我々には反対の立場の者とは見えない。

3

Sunt enim qui putant quod olera ad escam nobis Dei nutu attributa videantur, quo his magis quam carnalibus epulis uti debeamus: ego autem libenter his acquiescerem, ut generi hominum, ad parcimoniam magis et temperantiam, olerum usus inolesceret; nisi viderem ab his qui non libenter accipiunt, posse referri mihi quia non omnia olera escae hominum inveniantur accommoda.

PL 14, 403A

野菜は神の意志によって我々に食物として与えられたと見え、それゆえ我々は肉の饗宴よりも野菜を用いるべきだ、と考える人々がいる。私は、人類に倹約と節制のために野菜を用いる習慣が根づくなら、喜んでこれに同意したい。ただし、これを喜んで受け入れない人々から、すべての野菜が人間の食物にふさわしいと見いだされるわけではないと私に反論されうるのを、見ていなければの話である。

4

Deinde quia non omne hominum genus sapientiae et continentiae amore ducitur, ut continentiam sequi possit. Et ideo quod generale praeceptum est, ad portiunculam paucorum hominum derivare non possumus, omnibus enim hominibus hoc praeceptum datur.

PL 14, 403A

さらに、人類のすべてが知恵と自制への愛に導かれて、自制に従いうるわけでもない。それゆえ一般的な命令を、少数の人々のわずかな部分にだけ引き下ろすことはできない。この命令はすべての人間に与えられているからである。

5

90. Ideoque consideremus quid dixerit: Sicut olera, inquit, pabuli dedi vobis omnia, non olera omnia dedi vobis ad escam. Utantur igitur qui utuntur carne, tamquam oleribus, non ad distentionem, nec ad arvinam corporis, quam epulae carnis facere consueverunt.

PL 14, 403B

90. そこで、彼が何と言ったかを考えよう。彼は「野菜の飼料のように、私は汝らにすべてを与えた」と言ったのであり、「すべての野菜を食物として私は汝らに与えた」と言ったのではない。ゆえに、肉を用いる者は、野菜を用いるように用いよ。腹の膨れのためにではなく、肉の饗宴がもたらすのを常とする体の脂肪のためにでもなく。

6

Sed quemadmodum et olera non omnia ad escae usum habilia sunt, ita etiam non omne vivum reptile accommodum ad usum epulandi.

PL 14, 403B

だが、すべての野菜が食用に適しているわけではないように、生きている這うものがすべて饗宴の用に適しているわけでもない。

7

Siquidem ab omnibus venenatis abstinere debemus, licet huc quoque processerit luxuria, ut magis delectationi consulat quam periculo, et in plerisque resecto quod dicitur venenatum naturaliter inesse, reliquam partem ad cibum vindicet; quae etsi non plena periculi, tamen vicina periculo est, et corruptela aliqua necesse est in totius succum se carnis infuderit.

PL 14, 403B

実際、我々はすべての毒あるものから遠ざかるべきである。たとえ奢侈がここまで進み、危険よりも快楽をはかり、多くの場合、生まれつき毒があると言われる部分を切り取って、残りを食用に取り上げるにせよ、である。残りは危険に満ちてはいないとしても、危険に近い。何らかの汚染が、肉全体の汁に注ぎ込まれていることは避けがたいからである。

8

Plerique etiam sagittis venenatis transfigunt cervos et hujusmodi velocia animalia, et postea resecta quadam parte membrorum, reliquo corpore ad cibum utuntur.

PL 14, 403B

また多くの者は、毒矢でシカやこの類いの足の速い動物を射抜き、のちにその肢体の一部を切り取って、残りの体を食用にする。

9

91. Quod autem ad altiorem sensum pertinet, hoc est, unde magis dictum est quod irrationabiles passiones ita debeant menti sapientis, ut olera rustico esse subjecta; atque ita his utamur tamquam reptilibus cogitationibus, ut agricola oleribus, quae licet obesse non possunt, cibi tamen non habent gratiam fortioris.

PL 14, 403C

91. より高い意味に関わることについて言えば、すなわち、理に合わない情念は、野菜が農夫に服しているように、賢者の精神に服すべきだとこそ〔unde magis dictum est の係りは定かでない。「それゆえにいっそう」と取った〕言われたのである。そして我々は、農夫が野菜を用いるように、這うもののような思考を用いるべきである。それらは害を及ぼしえないとしても、より強い食物の滋味はもたない。

10

Generale enim omnibus et commune praeceptum, non altiora indicit genera virtutum, quae utique paucorum sunt. Sed et si quis virtutum epulas fortiores sibi exhibere non possit, hujusmodi tamen habeat passiones, quae non noceant, sed delectent.

PL 14, 403C

万人に共通の一般的な命令は、徳のより高い種類を命じない。それらは確かに少数の者のものである。だが、より強い徳の饗宴を自らに供しえない者でも、害を与えず、むしろ楽しませるような情念をもつべきである。

11

92. Ideo in principio sanctus Moyses informavit nos atque instruxit de insufflatione animae, ut non laberemur opinionibus diversis philosophorum, qui sibi ipsi constare non possunt.

PL 14, 403D

92. それゆえ、はじめに聖なるモーセは、魂の吹き込みについて我々を形づくり教えた。それは、自分自身と一貫しえない哲学者たちの様々な見解に、我々が滑り落ちないためである。

12

Plerique enim varia senserunt, ut Critias et ejus discipuli, sanguinem esse animam dicentes, istam utique animam qua vivimus, quae est sensibilis, non illam animam quae rationabilis et intelligibilis interioris hominis aestimatur.

PL 14, 403D

多くの者が様々に考えた。たとえばクリティアスとその弟子たちは、魂は血であると言ったが、それは我々がそれによって生きる魂、すなわち感覚をもつ魂のことであって、内なる人の理性的で知性的と見なされる魂のことではない。

13

Hippocrates autem etsi Critiae non improbavit ingenium, nec disputationem ejus redarguit; tamen sententiae non acquievit. Aristoteles ἐντελεχείαν dixit (lib. I de Anima, text. 29 et 30) . Ignem alii esse voluerunt.

PL 14, 404A

ヒッポクラテスはクリティアスの才を退けず、その論も論駁しなかったが、その見解には同意しなかった。アリストテレスはエンテレケイア(現実態)と言った(『霊魂論』第1巻、本文29および30)。他の者は〔魂は〕火であるとした。

14

Nos igitur hujusmodi divisionem teneamus; ut separemus quod est rationabile animae, cujus substantia divinus est spiritus, sicut ait Scriptura: Quia insufflavit in faciem ejus spiritum vitae (Gen. II, 7) .

PL 14, 404A

そこで我々は次の区分を保とう。すなわち、魂の理性的な部分、その実体は神的な霊であるものを切り分けよう。聖書が言うとおりである。「その顔に命の霊を吹き入れた」(創世記2:7)。

15

Esse autem in ea nutrimentum quoddam vitale quo hoc corpus animatur, esse etiam delectabile.

PL 14, 404A

また〔我々は認めよう〕、魂の中にはこの体を生かす一種の生命の養いがあり、さらに快楽を受ける部分もあることを。

16

Illarum igitur et vitalis et delectabilis animae partium substantia sanguis appellatur a quibusdam; licet etiam Scriptura dixerit: Anima totius carnis, sanguis est (Levit. XVII, 11 et seq.) Proprie igitur animam carnis sanguinem appellavit.

PL 14, 404A

そのうち、生命的な部分と快楽の部分、この魂の二つの部分の実体が、ある人々によって血と呼ばれる。聖書も言っている。「すべての肉の魂は血である」(レビ記17:11以下)。ゆえに聖書は、肉の魂を固有の意味で血と呼んだのである。

17

In carne enim delectatio et passio est, non mens et ratiocinatio. Tamen si diligenter intendas, hic locus illum explanat.

PL 14, 404A

肉には快楽と情念があり、精神と思考はないからである。しかし、注意深く見るなら、この箇所はかの箇所を解き明かしている。

18

Cum enim hoc loco animam sanguinem dixerit, utique significavit aliud esse animam, aliud sanguinem, ut sit animae substantia spiritus vitalis: sed ipsum spiritum vitalem non per se tantum et sine sanguine usum afferre vivendi, sed commisceri sanguini; quia sunt quae vocantur arteriae velut receptacula spiritus, quae non solum aerem purum amplectuntur: sed etiam sanguinem, sed minorem longe sanguinis portionem.

PL 14, 404B

すなわち、この箇所が魂を血と言ったとき、魂と血は別のものだと示したのであり、魂の実体は生命の霊であるが、その生命の霊そのものは、それだけで血なしに生きる用を与えるのではなく、血と混ざり合っている、ということである。動脈と呼ばれるものが、霊の受け皿のようなものとしてあり、それは純粋な空気だけでなく血をも含むが、血の割合ははるかに少ないからである。

19

Gemina enim cum vasa sint, aliud est venae quae φλὲψ graece appellatur, aliud arteriae. Vena plus habet sanguinis, quam spiritus, hoc est, φλὲψ· arteria minus habet sanguinis, multo amplius spiritus. Jam temperatio pro diversitate naturae est hominum singulorum.

PL 14, 404B

管は二種類あるから、一つはギリシア語でフレプスと呼ばれる血管、もう一つは動脈である。血管は、すなわちフレプスは、霊より血を多く含む。動脈は血が少なく、霊がはるかに多い。釣り合いは、人それぞれの本性の違いに応じて異なる。

20

93. Altior autem sensus delectare te debet, qui significat sanguinem animam ideo dictum, quia sanguis calidus et ignitus est, sicut est virtus. Quicumque igitur studio fuerit virtutis accensus, et vaporem laudis assumpserit, omnes delicias ventris excludit.

PL 14, 404C

93. より高い意味は、あなたを喜ばせるはずである。それは、血が魂と言われたのは、血が熱く火のようであり、徳もそうだからだと示している。ゆえに徳への熱意に燃え、称賛の熱を身に受けた者は、腹のあらゆる快楽を締め出す。

21

Ea igitur cogitationum quae sunt carnalia atque terrena, in virtutis, inquit, ardore positi rejicietis, quasi inhabilia spiritali cibo.

PL 14, 404C

それゆえ、思考のうち肉的で地上的なものを、徳の熱のうちに置かれた諸君は、と彼は言う、霊的な食物にふさわしくないものとして退けるであろう。

22

Non enim carnem manducabat, hoc est, terrenum aliquod cogitabat, qui dixit: Meus cibus est, ut faciam voluntatem Patris mei qui in coelis est (Joan. IV, 34) , studia hominibus virtutis inspirans, et cupiditatem divinae cogitationis infundens.

PL 14, 404C

「私の食物は、天にある私の父の意志を行うことである」(ヨハネ4:34)と言った者は、肉を食べていたのではなく、すなわち何か地上的なことを考えていたのではなく、人々に徳への熱意を吹き込み、神的な思考への欲求を注いでいたのである。

23

Ergo terrenae cogitationes et infirmae, quasi eviratae et sine usu sanguinis habentur. Et ille eviratus dicitur, qui sanguinis plurimum amiserit, etenim sanguinis effusione frigescit.

PL 14, 404C

それゆえ、地上的で弱い思考は、いわば去勢されたもの、血の働きを欠くものと見なされる。また、血を大量に失った者が去勢された者と言われる。血を流すと体が冷えるからである。

24

Quisquis igitur diligens virtutum est, cibos ablegat et rejicit corporales, nisi quantum scit satis esse naturae. Quisquis autem negligentior tamquam lubricum et aquosum vitae istius fuerit cursum secutus, quasi amissis vestigiis in uterum decidit et ventrem.

PL 14, 404D

それゆえ、徳を熱心に求める者は、自然に足りるだけの分を知るほかは、体の食物を退け、捨てる。これに対し、より怠惰な者は、この生の滑りやすく水のような行程を追い、足跡を失ったかのように、胎と腹に落ち込む。

25

Itaque ea quae sunt terrena desiderat, cibi coelestis alienus: et qui non possit dicere: Nostra conversatio in coelis est (Philipp. III, 20) .

PL 14, 404D

こうして彼は地上的なものを欲し、天の食物から縁遠く、「我々の生活は天にある」(フィリピ3:20)と言えない者となる。

26

Ideoque ut ad secretos provocaret, ait idem: Ne tetigeritis, ne attaminaveritis, ne gustaveritis quae sunt ad corruptelam ipso usu, secundum praecepta et doctrinas hominum quae sunt rationem quidem habentia sapientiae, in observatione religionis et humilitate cordis, non in indulgentia corporis, non in honore aliquo ad saturitatem et diligentiam carnis (Coloss. II, 21 et seq.) .

PL 14, 405A

そして、〔世から〕隔てられた者となるよう促すために〔secretos は男性複数で、「隔てられた者たち」と取った。「奥まった事柄」の意とも読める〕、同じ者〔使徒〕は言う。「触れるな、汚すな、味わうな。これらは使うことでそのまま朽ちるものであり、人間の戒めと教えによるものである。それらは、宗教の遵守と心の謙遜においては知恵の道理をたしかにもつが、体を甘やかすことにおいても、満腹と肉の世話のための何らかの尊重においても、そうではない」(コロサイ2:21以下)。

Caput XXVI

第XXVI章PL 14, 405A
1

Pejorem bestiis esse qui fratrem, id est, ejusdem naturae consortem occiderit; majus tamen periculum a fratribus ipsis germanis metuendum; eisque fraternum nomen non abrogari, ut eorum magis gravetur impietas.

PL 14, 405A

兄弟、すなわち同じ本性に連なる者を殺す者は、獣よりも悪い。だが、実の兄弟たち自身からこそ、より大きな危険を恐れるべきである。そして彼らから兄弟という名は取り去られない。それは彼らの不敬がいっそう重く責められるためである。

2

Unde morale dogma, cuique a propriis cogitationibus ac verbis cavendum. Qualis in fusi sanguinis auctorem comminatio: qui dictum de homine, ad imaginem Dei fecit eum: quidve addita vindictae causa nos doceat.

PL 14, 405A

ここから道徳的な教えが生じる。各人は自分自身の思考と言葉に対して身を守らなければならない。血を流した者に対する威嚇はどのようなものか。人について「神の像にしたがって彼を造った」と言われた〔底本は qui。続く quidve と並ぶので、quid の誤りと解した〕のは何か。また、付け加えられた報復の理由は我々に何を教えるのか。

3

94. Denique hunc sensum esse posteriora approbant; sic enim ait: Etenim vestrum sanguinem, et animarum vestrarum exquiram de omnibus bestiis, et de manu hominis (Gen. IX, 5) .

PL 14, 405B

94. 実際、この意味であることは、続く箇所が裏づけている。こう言うからである。「まことに、汝らの血と汝らの魂とを、私はあらゆる獣から、また人の手から求める」(創世記9:5)。

4

Bestiali malitiae comparavit, imo etiam acervavit iniquitatem hominis ultra bestiarum feritatem, dicendo: De manu hominis fratris. Etenim bestiae nihil nobiscum habent commune naturae, nullo velut fraterno jure devinctae sunt.

PL 14, 405B

彼は人の不正を獣の悪意になぞらえ、いやむしろ、「兄弟である人の手から」と言うことで、獣の獰猛さを超えて積み上げた。獣は我々と本性において何も共有せず、兄弟の権利のようなもので結ばれてもいないからである。

5

Si nocent hominibus, quasi extraneis nocent. Naturae jura non violant, germanitatis non obliviscuntur affectum.

PL 14, 405B

獣が人に害をなすとしても、それは他人に害をなすようなものである。自然の権利を犯さず、血を分けた情を忘れることもない。

6

Ideo gravius homo peccat qui fratri insidiatur: et Dominus severius vindicaturum se esse promisit dicens: Sanguinem hominis de manu fratris ejus exquiram.

PL 14, 405B

それゆえ、兄弟を陥れる人間はいっそう重く罪を犯し、主はいっそう厳しく報いると約束して言った。「人の血を、その兄弟の手から私は求める」。

7

An non frater est quem rationabilis naturae quidam uterus effudit, et ejusdem matris nobis generatio copulavit? Eadem enim natura omnium mater est hominum; et ideo fratres sumus omnes, una atque eadem matre generati, cognationisque eodem jure devincti.

PL 14, 405C

理性的な本性のある胎が産み落とし、同じ母の生みが我々を結びつけた者が、兄弟でないことがあろうか。実際、本性こそはすべての人間の同じ母である。それゆえ我々は皆、一つの同じ母から生まれ、同じ血縁の権利で結ばれた兄弟である。

8

95. Ideoque et Dominus fratrem appellavit et eum fratrem a quo sanguis fratris exquiritur, significans magis ab his periculum pertimescendum qui fraterno sibi jure sociantur.

PL 14, 405C

95. それゆえ主は、兄弟の血が求められる相手をも兄弟と呼び、兄弟の権利で自らを結びつけている者たちからこそ、いっそう危険を恐れるべきことを示した。

9

Hinc etenim insidiae, hinc pericula frequentiora hominibus comparantur, et ut specialia comprehendamus, quod fratribus specialius in haereditatis divisione frequenter odia succrescunt.

PL 14, 405C

実際ここから、人間にはいっそう頻繁に、策略と危険が生じる。具体例に絞れば、兄弟の間では、とくに遺産の分割においてしばしば憎しみが募る。

10

Deinde si fratri amplius collatum fuerit a parentibus, fratres alii indignantur magis, et gratiam a parentibus collatam parricidio auferre conantur. Ista magis bella suspecta, bella non civium tantum, sed singularum domorum.

PL 14, 405C

さらに、親から兄弟の一人により多くが与えられれば、他の兄弟たちはいっそう憤り、親から与えられた恩顧を近親殺しによって奪おうとする。これらは、いっそう疑うべき戦いであり、市民の間のみならず一軒一軒の家の戦いである。

11

Illos ergo Dominus ad ultionis judicium comprehendit, quos magis insidiaturos sibi esse cognovit.

PL 14, 406A

それゆえ主は、互いに対していっそう陰謀を企てるだろうと知った者たち〔sibi は兄弟どうしが互いに、と取った。主を指すとも読める〕を、報復の裁きへと召し出す。

12

96. Tertium est quod in eo fratrem dixit, non quod dignus pietatis nomine parricida sit: sed quo magis pietatis gravetur vocabulo, atque inde fiat sceleris incrementum, quo justior sit vindicta scelesti.

PL 14, 406A

96. 第三に、彼がこの者を兄弟と呼んだのは、近親殺しが敬虔の名に値するからではなく、むしろ敬虔という呼び名によっていっそう責められ、そこから罪の増しが生じ、悪人への報復がいっそう正しくなるためである。

13

Ergo Dominus Deus noster ultionem promittit: ut vel sic frangatur metu, qui pietatis est oblitus; et sciat quod etiamsi homines effugiat homicida, Dei tamen judicium non possit evadere, sed majori et aeterno supplicio reservetur.

PL 14, 406A

それゆえ、我々の主なる神は報復を約束する。それは、敬虔を忘れた者が、せめてそれによって恐れに打ち砕かれ、殺人者が人々から逃れたとしても神の裁きを免れえず、さらに大きな永遠の刑罰に取っておかれることを知るためである。

14

97. Altiore autem sensu hoc intelligimus, non solum ab extraneorum insidiis, verum etiam a nostris, hoc est, domesticis cogitationibus nobis cavendum. Deinde observandum nobis non solum a malitia mentis, verum etiam ab ipsis sermonibus nostris.

PL 14, 406A

97. より高い意味では、こう解する。我々は他人の陰謀からだけでなく、我々自身の、すなわち家の内なる思考からも身を守らなければならない。さらに、精神の悪意からだけでなく、我々自身の言葉についても警戒しなければならない。

15

Ideoque ait: De multiloquio non effugies peccatum (Prov. X, 19) . Ergo hoc significari videtur non solum operis nostri, sed etiam sermonis qui est magis domesticus, rationem Domino esse reddendam.

PL 14, 406B

それゆえ彼は言う。「多弁によって汝は罪を免れない」(箴言10:19)。したがってこれは、我々の行いのみならず、いっそう身内に近い我々の言葉についても、主に弁明をしなければならないという意味に見える。

16

Et ideo diligentius considerandum, ne vel sermone, vel opere contrahamus offensam; quia sicut ore confessio fit ad salutem, sic ore fit lapsus ad mortem. 98. Qui effuderit, inquit, sanguinem hominis, pro sanguine hominis ejus, effundetur (Gen. IX, 6) .

PL 14, 406B

それゆえ、言葉によっても行いによっても咎を招かないよう、いっそう注意深く考えなければならない。口で告白がなされて救いに至るように、口で過ちがなされて死に至るからである。98. 「人の血を流す者は、人の血のために、彼のものが流される」〔ejus が何を指すか明記されていない。次節の解釈から、彼自身が血のように流される意と取った〕(創世記9:6)。

17

Non erravit locutio, sed emphasis est, id est, exaggeratio facta verborum est, eo quod is qui effuderit sanguinem hominis, ipse quasi sanguis effundetur, quod spem ei posteritatis eripiat; quia sicut sanguis effusus in terram, hac atque illac spargitur, ita impiorum anima corporeae fragilitatis more solvatur (Job. XXXIII, 28) ; quia et de anima dictum est mortem ejus esse corruptionem, eo quod gratiae coelestis munere defraudetur, et velut collisa malitiae scopulis salubritatis suae corpus imminuat.

PL 14, 406B

この言い回しは誤っておらず、エンパシス(強調)、すなわち言葉の誇張である。人の血を流した者自身が、いわば血のように流される、ということである。彼から子孫の希望が奪われるからである。地に流れた血があちらこちらに散るように、不敬な者の魂も体の脆さのままに散らされる(ヨブ記33:28)からである。また魂についても、その死は朽ちることだと言われており、それは天の恩寵の賜物を奪われ、いわば悪意の岩礁に砕かれて、自らの健全さの体〔corpus は文字どおり「体」と訳した。意味はやや不明〕を損なうからである。

18

99. Movet etiam plerosque quod dixerit: Ad imaginem Dei fecit hominem (Gen. IX, 6) : et non dixerit: Ad imaginem meam, cum ipse sit Deus. Sed intellige et Patrem esse, et Filium esse.

PL 14, 406C

99. 「神の像にしたがって人を造った」(創世記9:6)と彼が言い、自身が神であるのに「私の像にしたがって」と言わなかったことも、多くの者を悩ませる。だが、父がいること、子がいることを理解せよ。

19

Et licet per Filium omnia facta sunt, tamen legimus quia Pater fecerit omnia, et fecerit per Filium, sicut scriptum est: Omnia in sapientia fecisti (Ps. CIII, 24) . Sive ergo Pater dicit, ad imaginem Verbi fecit: sive Filius dicit, ad imaginem Dei Patris fecit.

PL 14, 406C

万物は子を通して造られたが、それでも我々は、父が万物を造り、子を通して造ったと読む。こう書かれているとおりである。「汝は万物を知恵によって造った」(詩篇103:24)。それゆえ、父が語るなら「言葉の像にしたがって造った」のであり、子が語るなら「父なる神の像にしたがって造った」のである。

20

Et ideo familiarem quamdam et domesticam Deo demonstrat hominis esse naturam, id est rationabilis hominis secundum quod ad imaginem Dei creati sumus; eaque causa inultum non esse apud Deum quod in domesticum animal sibi videat crudeliter et impie esse commissum.

PL 14, 406C

こうして彼は、人の本性が神にとって親しく身内のものであることを示す。すなわち、我々が神の像に造られたという点で、理性的な人の本性は身内のものである。そのため、自分の身内の生き物に対して残酷で不敬な行いがなされたと神が見るなら、それは神のもとで報復されずにはすまない。

21

100. Causa ergo vindictae addita facit, ut primum excludamus philosophorum quorumdam opiniones, qui negant Deum habere curam super homines: deinde scientes praerogativam nostrae ultionis apud Deum manere, neque in alios committamus quod divino judicio vindicandum sit; neque mortem ipsi vehementius pertimescamus, cum sciamus necati hominis innocentis apud Deum nullum esse contemptum.

PL 14, 407A

100. こうして付け加えられた報復の理由によって、第一に、神は人間に配慮しないと言う一部の哲学者たちの見解を、我々は排除する。次に、報復の権は神のもとにとどまると知って、神の裁きによって報いられるべきことを他人に対して行わず、また罪なく殺された人が神のもとで少しも軽んじられないと知るがゆえに、我々自身も死をむやみに恐れない。

Caput XXVII

第XXVII章PL 14, 407A
1

Promittitur diluvium numquam ejusmodi futurum esse, ut terram omnem corrumpat; idque ad animi passiones traducitur. In arcu qui dicitur ponendus in nubibus, non intelligendam iridem ostenditur, sed divinae virtutis intensionem ac remissionem.

PL 14, 407A

洪水は、地をことごとく滅ぼすようなものとしては二度と起こらないと約される。これが魂の情念に引き移して解される。雲の中に置かれると言われる弓〔arcus は創世記の訳では「虹」だが、この章は弓と虹を区別して論じるので「弓」と訳し、虹は iris=イーリスと呼ぶ〕においては、イーリス〔虹〕を理解してはならず、神の力の張りと緩みを理解すべきことが示される。

2

101. Non erit, inquit, diluvium, ut corrumpat omnem terram (Gen. IX, 11) . Dubium videtur: utrum enim, diluvium non erit, intelligendum sit quod diluvium corrumpat terram; hoc enim diluvia facere consuerunt: an vero non erit tale diluvium quo terra omnis corrumpatur, quod posteriora aperiunt, cum dicit omnem terram non corrumpendam?

PL 14, 407B

101. 「洪水は、全地を滅ぼすようなものとしては起こらない」(創世記9:11)。疑問が生じる。「洪水はない」というのは、洪水が地を滅ぼす〔ゆえに洪水そのものがない〕と解すべきか――洪水とはそれをするのが常だからである――それとも、全地が滅ぼされるような洪水はない、と解すべきか。後の箇所は、全地は滅ぼされないと言うことで、後者を開いている。

3

Ostendit enim diluvia quidem esse futura, sed non talia quibus possit omnis terra corrumpi. 102. Sensus autem hoc altior habet, quod jam providentia futura sit Domini, ne tantum sit diluvium corporalium passionum, ut anima omnis intereat.

PL 14, 407B

実際、彼は、洪水は起こるが、全地が滅ぼされうるようなものは起こらないと示している。102. より高い意味はこうである。魂がことごとく滅びるほどの、体の情念の洪水が起こらないよう、すでに主の摂理が働くことになる。

4

Et quidem non audeo dicere quia videtur Dominus statuere, quod nullius anima possit penitus interire. Quid enim de parricida dicimus? Quid etiam de homicida? Quid de adultero? Quid de praevaricatore? Quas ei partes animae ad veniam reservamus?

PL 14, 407C

しかし私は、主が、誰の魂も完全には滅びえないと定めたように見える、などと言う勇気はない。近親殺しについてはどうか。殺人者についてはどうか。姦淫する者は。背く者は。彼らに、赦しのために魂のどの部分を残しておくのか。

5

Unde magis illud arbitror quod provocet Dominus Deus, ut etiam si quis leviores alias habeat passiones, non penitus divinam desperet gratiam, nec omnimodis victurum se esse diffidat.

PL 14, 407C

だから私はむしろ、主なる神が次のように促していると考える。すなわち、たとえほかの比較的軽い情念をもつ者でも、神の恩寵に完全には絶望せず、決して生きられないなどと疑わないように、と。

6

Sed etiam si est luxuriosus, nec potest studium vitare luxuriae, ab adulterio tamen studeat temperare; sit epulandi delectatio, non stuprandi sit.

PL 14, 407C

だが、たとえ放縦であって奢侈への熱を避けられなくとも、少なくとも姦淫は控えるよう努めよ。饗宴の快楽はあってもよいが、淫行の快楽はあってはならない。

7

Etiam si nescio quis avarus qui aliena diripuit, ejecit pupillos, eliminavit viduas, vel postea tamen in poenitentiam regressus restituat quod abstulit.

PL 14, 407C

たとえ誰かが強欲で、他人の物を奪い、孤児を追い出し、寡婦を追放したとしても、後にでも悔い改めに戻って、奪ったものを返すがよい。

8

Denique Zachaeus ideo veniam meruit, quia non solum restituturum se, sed quadruplum promisit quibus aliqua sustulisset, pauperibus quoque medietatem sui patrimonii donaturum.

PL 14, 407D

実際、ザアカイが赦しにふさわしいとされたのは、返すだけでなく、何かを奪った人々には四倍にして返すと約束し、さらに財産の半分を貧しい人々に与えると約束したからである。

9

103. Consideremus etiam diligentius quid sit, quod ait: Arcum meum ponam in nube, et erit signum testamenti aeterni inter me et inter terram: et erit cum innubilavero nubes super terram, parebit arcus meus in nube, et memor ero testamenti mei (Gen. IX, 13 et seq.) .

PL 14, 407D

103. 彼が言うことを、さらに注意深く考えよう。「私の弓を雲の中に置く。それは私と地との間の永遠の契約のしるしとなる。私が雲を地の上に集めるとき、私の弓は雲の中に現れ、私は私の契約を思い起こす」(創世記9:13以下)。

10

Non enim sicut plerique arbitrantur, arcum istum dicit quem aiunt homines esse, quo pluviarum signa aliqua declarentur, in quo colores diversi tamquam radiorum solis nunc rutilantium, nunc lumine lucentium clariore figurantur: unde et pluvia futura significatur, eo quod inconstantia quaedam serenitatis versicolora specie demonstretur.

PL 14, 407D

彼は、多くの人が思っているような、人々が言う、雨の何らかのしるしを示す弓のことを言っているのではない。そこには、ときに赤く輝き、ときにいっそう明るい光で輝く太陽の光線のような様々な色が形づくられ、そこから、晴れ間の何らかの不安定さが多彩な姿で示されることにより、来たるべき雨が知らされる。

11

Arcum hunc irim quidam appellant: sed absit ut hunc arcum Dei esse dicamus. Hic enim arcus qui iris dicitur, per diem videri solet, nocte non apparet.

PL 14, 408A

この弓をイーリスと呼ぶ者もいる。だが、この弓を神の弓だと言うことは、あってはならない。イーリスと呼ばれるこの弓は昼に見えるのが常で、夜には現れない。

12

Etiam per ipsum diem, si obductus aer tetris nubibus fuerit, nec sic quidem videtur, ni forte cum graviores nubes se coeperint relaxare.

PL 14, 408A

その昼の間でさえ、空気が暗い雲に覆われていれば、それでも見えない。たまたま、重い雲が緩み始めるときを除いて。

13

104. Ergo videamus ne quia arcus quo sagittae jaciuntur, nunc tenditur, nunc resolvitur, quamdam extensionem et remissionem videatur Scriptura significare, per quam neque penitus per nimiam extensionem universa rumpantur; sed sit quaedam mensura, et quoddam divinae virtutis examen.

PL 14, 408A

104. そこで我々は、矢を射る弓が張られたり緩められたりするように、聖書はある種の張りと緩みを示しているのではないかを見てみよう。それによって、過度の張りのために万物が根こそぎ裂けることがなく、何らかの節度、神の力のある種の秤量があるのである。

14

Est ergo virtus invisibilis Dei quae et specie istius arcus extendendi et remittendi moderatur pro divina voluntate, misericordia, potestate, quae neque omnia confundi nimia solutione, neque dirumpi nimia irruptione patiatur.

PL 14, 408B

ゆえに、神の見えない力があり、それがこの弓の形で張りと緩みを、神の意志、慈しみ、権能に応じて調整する。その力は、あまりに強い緩みによってすべてが混乱することも、あまりに強い裂け目によって砕けることも許さない。

15

Quam ideo in nubibus dicit poni, quia tunc maxime opus est divinae auxilio providentiae, quando agmina nubium in procellas tempestatesque coguntur. Ideoque dicit: Arcum meum ponam in nube, non sagittam ponam. Arcus enim instrumentum jaculandae sagittae est.

PL 14, 408B

彼がこれを雲の中に置かれると言うのは、雲の群れが嵐と暴風へと集まるとき、神の摂理の助けが最も必要だからである。それゆえ彼は言う。「私の弓を雲の中に置く」、矢を置くとは言わない。弓は矢を射るための道具だからである。

16

Itaque non ipse arcus vulnerat, sed sagitta. Et ideo Dominus in nube arcum magis quam sagittam ponit, id est, non illud quod vulneret; sed quod habeat terroris indicium, vulneris effectum habere non soleat.

PL 14, 408B

したがって傷つけるのは弓自体ではなく矢である。それゆえ主は、雲の中に矢よりも弓を置く。すなわち、傷つけるものではなく、恐れのしるしをもつが、傷の効果はもたないのが常であるものを置くのである。

Caput XXVIII

第XXVIII章PL 14, 408C
1

Enumeratis tribus Noe filiis, generationem Cham ideo prius esse memoratam, ut ejus peccatum amplificetur, et ex eodem profecta impia generatio demonstretur: quod moraliter de mala passione improbae passionis genitrice intelligendum.

PL 14, 408C

ノアの三人の子が数え上げられたあと、ハムの系図がまず記されたのは、彼の罪が重くなるため、また彼から出た不敬な系統が示されるためである。これは道徳的には、悪しき情念が不正な情念を生むものであることと解すべきである。

2

105. Qua ratione autem cum supra tres filios Noe computaverit, Sem, Cham, Japheth (Gen. IX, 18) , hoc loco unius comprehenderit medii filii generationem? Hoc est quod ait: Cham autem pater erat Chanaan: isti tres erant filii Noe (Ibid., 19) .

PL 14, 408C

105. では、先にノアの三人の子、セム、ハム、ヤフェト(創世記9:18)を数えたのに、この箇所でなぜ中の子の系図だけを含めたのか。それがこの言葉である。「ハムはカナンの父であった。これら三人がノアの子である」(創世記9:19)。

3

Et maxime cum illi duo justi, iste medius injustus. Injusti ergo prius generatio, quam justorum comprehenditur.

PL 14, 408C

しかも、かの二人は義人で、この者は中の子で不義人である。それゆえ不義人の系図が、義人たちの系図より先に含められている。

4

Neque enim possumus negare quod scriptum est: sed ad coacervandum delictum ipsius addita ejus est generatio; quia cum haberet filium et pater esset, solus ipse patrem non cognovit, qui magis cognoscere debuisset.

PL 14, 408D

書かれていることを否定することはできない。だが、彼の系図が付け加えられたのは、その罪を積み上げるためである。子をもち、父でありながら、彼だけが父を知らなかったからである。知るべきであった彼こそが。

5

Et ideo improbum habere meruit filium, quia improbus fuerat patri. Simul significat ex illo Chanaan Chananaeos fuisse, qui post multas generationes a populo justo oppressi cesserunt in ejus possessionem.

PL 14, 408D

それゆえ、父に対して不正であったから、不正な子をもつにふさわしくされたのである。同時に彼は、カナンからカナン人たちが出たこと、彼らが多くの世代の後に正しい民に圧迫されて、退き、その〔正しい民の〕所有に帰したことを示す。

6

Auctorem ergo Chananaeorum Chanaan fuisse manifestum est, qui fuit filius hujus Cham qui impius in patre exstitit. 106. Altior autem sensus nominum interpretatione signatur. Cham enim calor est, Chanaan turbatio eorum.

PL 14, 408D

ゆえに、カナン人たちの始祖がカナンであり、それは父に対して不敬であったこのハムの子であったことは明らかである。106. より高い意味は、名の解釈によって示される。ハムは熱、カナンは彼らの混乱だからである。

7

Qui enim calet, continuo movetur et perturbatur; ideoque evidentissime declaratur non tam hominem patrem hominum fuisse: sed passionem malam improbae passionis generatricem, quae esset a patris moribus, hoc est, ab usu virtutis aliena.

PL 14, 409A

熱くなる者はたちまち動かされ、かき乱される。それゆえ、人間が人間の父であったというよりは、悪しき情念が不正な情念を生む母体であり、それが父の習わし、すなわち徳の習慣から遠いものであった、ということが、きわめて明白に示される。

Caput XXIX

第XXIX章PL 14, 409A
1

Quomodo Noe factus sit agricola; quodve inter agricolam et operatorem terrae discrimen: et quomodo carnem suam alter excolit, alter operatur?

PL 14, 409A

ノアはどのようにして農夫となったか。農夫と地に労役する者との違いは何か。また一方が自分の肉を耕し、他方が労役するとはどういうことか。

2

Quare idem Noe vineam primum plantaverit, id est, rem non necessariam, cum fontes ad potum sufficiant: cur etiam de illo scriptum: Et bibit de vino: ubi de gemina ebrietate; ac postremo de gemina animae nudatione disseritur.

PL 14, 409A

同じノアが、なぜまずブドウ畑を植えたのか。すなわち、泉が飲み物として足りているのに、必要でないものを。またなぜ彼について「そしてぶどう酒から飲んだ」と書かれているのか。ここで、二重の酔いについて、そして最後に魂の二重の裸について論じられる。

3

107. Et coepit Noe homo agricola esse terrae (Gen. IX, 20) . Videtur quidem prima specie Adae illi qui de terra factus est, comparari Noe vir justus; quia et de illo scriptum est quod de paradiso ejectus coeperit operari terram (Gen. III, 23) : de isto quoque quoniam egressus ex arca factus sit agricola.

PL 14, 409B

107. 「ノアは人として、地の農夫であり始めた」(創世記9:20)。一見すると、土から造られたあのアダムに、義人ノアがなぞらえられているようである。アダムについても、楽園から追放されたのち地に労役し始めたと書かれており(創世記3:23)、ノアについても、箱舟から出て農夫になったからである。

4

Et propemodum in utroque praecesserat quaedam forma diluvii, quia et Noe post diluvium, et Adam post mundi constitutionem secundum figmentum corporis.

PL 14, 409B

そして、両者においてほとんど、洪水の一種の形があらかじめ先立っていた。ノアは洪水ののち、アダムは世界の構成ののち、体の形づくりにしたがっていたからである。

5

Nam ut mundus fieret, congregata est aqua in unam congregationem, ut videretur terra quae ante non poterat per aquarum confusionem videri.

PL 14, 409B

というのは、世界ができるために水が一つの集まりへと集められ、水が混じり合っていては見えなかった地が見えるようになったからである。

6

Ergo sicut ille primigenes magister terram videtur operatus, ita etiam egressus ex arca Noe seminationis et culturae auctor est factus.

PL 14, 409C

それゆえ、かの最初に生まれた師が地に労役したと見えるのと同じく、ノアも箱舟から出て、種まきと耕作の創始者となった。

7

Haec putantur similia: sed si verba consideres quae jam vim sensus altioris exprimunt, aliud est operatorem terrae esse, aliud agricolam. Alius enim tamquam mercenarii, alius tamquam patrisfamilias loco fungitur.

PL 14, 409C

これらは似たものと考えられる。だが、すでに高次の意味の力を表している語を考えるなら、地に労役する者であることと、農夫であることは別である。一方は雇い人のように、他方は家長のように務めを果たすからである。

8

Denique Cain qui fratrem occidit, erat operarius terrae. Et ut scias quia operari terram magis servile quam liberum sit, maledicto parricidalis ejus operatio comprehenditur.

PL 14, 409C

実際、弟を殺したカインは地の労役者であった。地に労役することが自由人のすることというより奴隷のすることであると、あなたが知るように、その近親殺しの労役は呪いのうちに含まれている。

9

Denique scriptum est: Quoniam operaberis terram, et non augebit virtutem suam dare tibi: gemens et tremens eris super terram (Gen. IV, 12) . 108. Terra autem caro nostra est quam improbus operatur, bonus autem excolit.

PL 14, 409C

実際こう書かれている。「汝が地に労役しても、地はその力を汝に与えることをもはや増し加えない。汝は地の上で呻き、震える者となる」(創世記4:12)。108. 地とは我々の肉であり、不正な者はそれに労役し、善い者はそれを耕す。

10

Ille quasi mercedem quaerat e terra; iste quasi bonae fructus capiat et gratiam disciplinae; ut magis fructiferum faciat agrum suum, et qui Domini possit respondere culturis, et indulgentiam cultoris ostendat.

PL 14, 409D

前者は地から報酬を求めるかのようであり、後者は善の実りと教えの恩恵を受ける。それは自分の畑をいっそう実り豊かにし、主の耕作に応じることができ、耕す者の寛大さを示すためである。

11

Operator autem quid aliud nisi escam tantummodo corporis sui quaerit, ventris magis usui studens, atque id solum explicare contentus, quod sibi prodesse possit ad victum? Ille vero alius fructuum utilitate pascitur. Quos fructus habeat justus agnoscis.

PL 14, 409D

一方、労役者はただ自分の体の食物のほかに何を求めるか。腹の用にもっぱら心を向け、自分の糧に役立つことだけを果たして満足する。だが、かの別の者は実りの益によって養われる。義人がどんな実りをもつか、あなたは知っている。

12

Fructus autem spiritus, charitas, gaudium, pax, patientia, bonitas. Bonus ergo agricola habet continentiam, castitatem, ut si quae arbores cito curvantur in terram, et effusius germinant, eas velut quadam temperantiae suae falce succidat, ut abjiciant quod infirmum est, germinent quod decorum.

PL 14, 410A

「霊の実りは、愛、喜び、平和、忍耐、善意である」。それゆえ善い農夫は自制と貞潔をもつ。そのため、もし木々が速やかに地へ曲がり、あまりに放埓に芽を出すなら、いわば己の節制という鎌でそれを切り落とし、弱いものを捨てさせ、美しいものを芽生えさせる。

13

109. Quid est quod justus primum vineam plantat, et non aut triticum aut hordeum? Unde autem vinea post diluvium corruptionemque terrae? Sed de hoc supra diximus (Cap. 19 et 20) ; quia veris tempore etiam corruptarum radices vitium pullulare potuerunt.

PL 14, 410A

109. 義人がまずブドウ畑を植え、コムギやオオムギを植えないのはなぜか。洪水と地の腐敗のあとに、どこからブドウ畑が〔あったのか〕。だがこれについては先に述べた(第19章および第20章)。春の時期に、損なわれたブドウの木の根からも芽吹きえたのである。

14

Unde et illud majore sollicitudine solvendum arbitror, quia justus prius quae voluptuaria, quam quae necessaria sunt requirit. Necessarii enim fructus sunt tritici et hordei, sine quibus non possumus vivere: vinum autem voluptuarium, et causa delectationis datum.

PL 14, 410A

そのため私は、次のことをいっそうの注意をもって解くべきだと考える。義人が必要なものより先に快楽のためのものを求めるのはなぜか。コムギとオオムギの実りは必要で、それなしには我々は生きられない。だがぶどう酒は快楽のためのもので、悦びのために与えられたものである。

15

Quod quia justus est, ideo sibi magis hoc quod secundum erat, quam quod primum est, vindicavit. Necessaria enim alimenta vivendi Deo detulit, quod erat. Superfluum autem vinum hominibus, et non necessarium.

PL 14, 410B

義人であるがゆえに、第一のものより第二のものを自分のものとした〔quod erat の係りは定かでない。「そうであったとおり」と取った〕。必要な生きる糧は神に帰した。実際そうだったからである。余分なぶどう酒は人間のものであり、必要ではない。

16

110. Sed forte dicas ita sine potu non posse homines vivere, quemadmodum etiam sine cibo. Necessarius est ergo potus, sicut cibus: non abnuo. Siti utique necessarius a Domino constitutus: non repugno.

PL 14, 410B

110. だがあなたは、水を飲まずには食物なしと同じく人は生きられないと言うかもしれない。ゆえに飲み物は食物と同じく必要である。私は否定しない。渇きに必要なものとして主が定めたのである。私は逆らわない。

17

Et ideo ad potum necessarium fontes et flumina convenit derivare, quae non utique manu hominis effecta, sed Domini Dei nostri jussu et operatione fluxerunt.

PL 14, 410B

それゆえ、必要な飲み物のためには、泉と川を引くのがふさわしい。それは人の手で作られたのではなく、我々の主なる神の命令と働きによって流れ出たものである。

18

At ne quia diximus operationem Domini, ad illud retorqueas quod operatio Cain videtur maledictiones habuisse; considera non operationem maledicti nomen accipere, sed quod scriptum est, operari terram. Qui enim operatur terram mercenarius est.

PL 14, 410C

だが、我々が主の働きと言ったことから、カインの労役が呪いを受けたと見えるという方向にあなたが曲げ返さないよう、考えよ。呪いの名を受けるのは働きではなく、書かれているとおり、地に労役することである。地に労役する者は雇い人だからである。

19

Ille autem non mercenarius, sed Dominus, qui ait: Pater meus usque modo operatur, et ego operor (Joan. V, 17) . Quid operatur hujusmodi operator? Audi: Meus cibus est, ut faciam voluntatem Patris mei qui in coelis est (Joan. IV, 34) .

PL 14, 410C

だが彼は雇い人ではなく主であり、こう言う。「私の父は今に至るまで働いており、私も働いている」(ヨハネ5:17)。この種の働き手は何を働くのか。聞け。「私の食物は、天にある私の父の意志を行うことである」(ヨハネ4:34)。

20

111. Et bibit, inquit, de vino, et inebriatus est (Gen. IX, 21) . Non dixit, vinum bibit; neque justus vinum ebibit; sed de vino, hoc est, de ejus portione libavit.

PL 14, 410C

111. 「そして彼はぶどう酒から飲み、酔った」(創世記9:21)と彼は言う。「ぶどう酒を飲んだ」とは言わず、義人がぶどう酒を飲み干したのでもなく、「ぶどう酒から」、すなわちその一部を味わったのである。

21

Ebriosi est omne absorbere vinum, et intemperantis evacuare quod sumpserit: continenti autem utendum mensura legitima est.

PL 14, 410C

ぶどう酒をすべて飲み込むのは酒飲みのすることであり、取ったものを空にする〔飲み尽くす〕のは節度のない者のすることである。一方、自制ある者は適切な量を用いなければならない。

22

Ebrietatis itaque species gemina est, una quae titubationem corpori afferat, atque ejus supplantet vestigia, sensumque perturbet: altera quae mentem virtutis vaporet gratia, et omnem infirmitatem videatur avertere.

PL 14, 410D

酔いには二種類がある。一つは体によろめきをもたらし、足取りをくじき、感覚を乱すもの。もう一つは、徳の恩寵によって精神を熱し、あらゆる弱さを遠ざけると見えるものである。

23

Unde Apostolus ait: Vino modico utere propter frequentes tuas infirmitates (I Tim. V, 23) .

PL 14, 410D

それゆえ使徒は言う。「汝の頻繁な病弱のゆえに、少しのぶどう酒を用いよ」(一テモテ5:23)。

24

Sicut enim isto bibendi moderamine vinum non infirmitati est, sed saluti, atque omnem infirmitatem allevat corporis: ita etiam ebrietas illa praeclara omnem infirmitatem carnis excludit, de qua scriptum est: Et poculum inebrians quam praeclarum est (Ps. XXII, 5) ! quae sit ista ebrietas?

PL 14, 410D

この節度ある飲み方によるぶどう酒は、弱さではなく健やかさをもたらし、体のあらゆる弱さを和らげる。それと同じく、肉のあらゆる弱さを締め出すのが、かの輝かしい酔いであり、これについて書かれている。「人を酔わせる杯は何と輝かしいことか」(詩篇22:5)。この酔いとは何か。

25

Inebriamini, inquit, non vino in quo est luxuria: sed implemini Spiritu sancto (Ephes. V, 18) , sicut Apostolus dixit. Et secundum litteram igitur cautio est, et secundum altiorem sapientis sensum, laudatio est.

PL 14, 411A

「汝らは酔え」と彼は言う、「放縦のあるぶどう酒にではなく、聖なる霊で満たされよ」(エフェソ5:18)と、使徒が言ったとおりである。こうして、字義によれば警告であり、賢者のより高い意味によれば称賛である。

26

Cautus est qui etsi nudatur, in domo tamen nudatur sua, ubi operimenta non desint, et quaedam tegmina ebrietatis; ut vitia sua norit abscondere. 112. Corporalia igitur nudum corpus tegunt, ut parietes et tecta: animae autem quae sint operimenta videamus.

PL 14, 411A

裸にされても、自分の家で裸にされるなら慎重である。そこには覆いが欠けず、酔いのいくらかの覆いもあり、自分の悪徳を隠すことを知るようになる。112. 体の覆いは、壁や屋根のように裸の体を覆う。では魂の覆いが何であるかを見よう。

27

Sed tunc operimenta reperimus, si enudationem ejus discusserimus. Gemina autem nudatio sapientis.

PL 14, 411A

だが覆いを見いだすのは、その裸を吟味したときである。賢者の裸は二重である。

28

Gemino igitur amictu mens nostra vestitur, si aut peccatum imprudens admiserit; haec est enim enudatio velut ebriae mentis, ut nesciat quod delinquat, quasi quae temulentia quadam ignorantiae in vitium deducta labatur: aut rursus negligentiae et ignorantiae somno sepulta errorem suum non nesciat.

PL 14, 411B

それゆえ我々の精神は二重の衣をまとう〔底本は vestitur(衣をまとう)。直前の文「賢者の裸は二重である」と続く文は精神の二重の裸を論じるので、二重の覆いを要するの意と取った〕。思慮なく罪を犯した場合――これは酔った精神の裸のようなもので、自分が過ちを犯していることを知らず、無知の酩酊によって悪徳へ導かれて倒れたかのようである――あるいは逆に、怠慢と無知の眠りに葬られて、自分の誤りを知らなくはない場合である。

29

Quae cum inciderimus, imo cum peccata plura inciderimus etiam per scientiam (est enim naturalis quaedam etiam nostrae infirmitatis ebrietas, ut impetu delectationis feramur in vitium, sicut plerique juvenili accensi calore, aut luxuria et delectatione flammati, aut avaritiae rapti cupiditate), certe omnibus his medicina quaeratur, ut aliquis tegat hujusmodi infirmitatem suam, primum pudore quodam et verecundia; ut etiam si in lubrico sit adhuc positus delinquendi, det tamen emendationis insigne.

PL 14, 411B

これらに陥ったとき――いや、知りつつも多くの罪に陥ったとき(我々の弱さにも、ある種自然な酔いがあり、快楽の衝動によって悪徳へ運ばれるからである。若さの熱に燃える多くの者、あるいは放縦と快楽に燃え上がる者、あるいは貪欲の欲望にさらわれる者のように)――ともかくこれらすべてに対して薬が求められなければならない。すなわち、まず何らかの羞恥と慎みによって自分のそのような弱さを覆い、たとえまだ過ちを犯す滑りやすい所にいても、改善のしるしを示すことである。

30

Etenim plurimum interest utrum peccata sua jactare desideret. In altero enim turpis impudentia, in altero tolerabilis verecundia spem futurae correctionis ostendit.

PL 14, 411C

実際、自分の罪を誇ろうと望むかどうかは大きな違いである。一方では恥ずべき厚顔が、他方では耐えうる慎みが、将来の矯正への希望を示すからである。

31

113. Alia est autem denudatio animae, quia velut quamdam sarcinam corporis abjicit atque exuit, sicut sepulcrum quoddam carnis effugiens.

PL 14, 411C

113. 魂の裸にはもう一つのものがある。魂は体の荷のようなものを投げ捨て、脱ぎ去って、肉の墓のようなものから逃れるのである。

32

Sepulcrum enim patens est guttur hujusmodi hominum, in quo sepulcro velut attumulatur anima delectationibus et cupiditatum passionibus onerata diversis.

PL 14, 411C

そのような人々の喉は開いた墓であり、その墓の中に魂は、様々な快楽と欲望の情念に重く負われて、いわば葬られるからである。

33

Exuit igitur se a congestione terrena, et quasi retia quaedam circumfusa evadit atque effugit, quaecumque se ab omni nudaverit passionum laqueo, et omnem illam deformem speciem terrenae labis averterit, ut lucem videat decoris aeterni.

PL 14, 411C

それゆえ魂は、地上の集積から身を脱ぎ、周りに張られた網のようなものから逃れ去る。それは、情念の罠をすべて脱ぎ捨て、地上の汚れの醜い姿をすべて退けて、永遠の美の光を見ようとする魂である。

Caput XXX

第XXX章PL 14, 411D
1

Quare Cham tum dictus sit pater Chanaan, cum hic nondum esset genitus; et qua ratione in persona Cham patrem deridentis intelligendum improbos omnes, si bonos viros in culpam incidisse contingat, exsultare.

PL 14, 411D

ハムがカナンの父と言われたのは、まだカナンが生まれていないのに、なぜか。またハムが父を嘲る人物であることにおいて、善人が過ちに陥ることがあれば、すべての悪人が喜ぶと理解すべきなのは、どんな理由によるか。

2

114. Quaero nunc cur non simpliciter dixerit: Vidit Cham nudationem patris; sed: Vidit Cham pater Chanaan (Gen. IX, 22) ? Utique Chanaan natus non erat: cur ergo nomen addidit filii; nisi ut et vitio auctoris deformaretur haereditas, et auctor filii nequitia gravaretur?

PL 14, 411D

114. 私はいま問う。なぜ彼は単に「ハムは父の裸を見た」と言わず、「カナンの父ハムは見た」(創世記9:22)と言ったのか。カナンはまだ生まれていなかったのに、なぜ子の名を付け加えたのか。それは、創始者の悪徳によって遺産が醜くされ、また創始者が子の悪行によって重くされるためでなければ何であろうか。

3

Et pater igitur in filio, et in patre filius redarguuntur, habentes stultitiae, nequitiae, impietatis quoque commune consortium. Nec poterat fieri ut bonum generaret filium, qui ipse bono patri nequam, et filius et naturae et eruditionis degener exstitisset.

PL 14, 412A

こうして父は子のうちに、子は父のうちに責められ、愚かさ、邪悪さ、不敬をも共通の仲間としてもつ。善い子を生むことはありえなかった。彼自身が善い父に対して邪悪な者であり、本性においても教養においても堕落した子であったからである。

4

Haec secundum litteram. 115. Quod autem ad altiorem sensum pertinet, omnes mores pessimi erroribus delectantur alienis: nec solum erroribus, sed etiam iis quae ipsis videntur mala esse, etiamsi non sint.

PL 14, 412A

以上は字義に従ったものである。115. より高い意味に関して言えば、最悪の習いはすべて他人の過ちを喜ぶ。ただ過ちだけでなく、それらにとって悪と思われるものも、悪でなくても喜ぶ。

5

Nudum enim Noe se non sentiebat qui amictu erat indutus sapientiae. Denique nec Adam in paradiso positus nudum se putabat, nisi postea quam praevaricationis commisit errorem.

PL 14, 412A

知恵の衣をまとっていたノアは、自分が裸だとは感じていなかった。実際アダムも、楽園に置かれていたときは自分を裸と思わず、のちに背反の過ちを犯してからそう思った。

6

Et redopertus amictu sapientiae ac justitiae, mandatorum coelestium praevaricatione nudatus, nudum se vidit, et foliis operiendum putavit. Ridet igitur Cham nudatum patrem videns.

PL 14, 412B

そして、知恵と正義の衣に覆われていた者〔redopertus は「再び覆われた」とも取れるが、「覆われていた」と解した〕が、天の掟に背いて裸にされたとき、自分が裸であると見て、葉で覆うべきだと考えた。ゆえにハムは、裸の父を見て嘲笑う。

7

Omnis namque improbus quoniam ipse devius disciplinae est, aliorum lapsus non solum pro sui erroris solatio accipit, quod consortes invenerit culpae: verum etiam improbo laetatur affectu, tamquam sua ipse delicta correxerit.

PL 14, 412B

悪人はみな、自分自身が教えから逸れているので、他人の過ちを、仲間を罪に見いだしたという自分の誤りへの慰めとして受け取るだけでなく、悪しき感情をもって喜ぶ。あたかも自分の罪を自分で正したかのように。

8

Mala mens ergo laetatur praeter propositum aliquid accidisse sapienti; cum utique corporis lapsus in vitio esse non debeat, etiamsi lapsus putetur, nisi animus quoque inclinetur in culpam.

PL 14, 412B

ゆえに悪しき精神は、賢者に思わぬことが起こったことを喜ぶ。だが体の失敗は、たとえ失敗と思われても、心も咎へ傾くのでなければ、悪徳にはなりえないはずである。

9

Postremo veniabilia judicentur hujusmodi errata, non odio prosequenda, non habenda ludibrio.

PL 14, 412B

そうした過ちは赦されうると判断されるべきで、憎しみで追うべきでも、嘲りの種にすべきでもない。

10

Sed mens, ut dixi, improba, cum putat errasse sapientem, insultandum arbitratur ei cujus sibi putat mores esse contrarios, quod peccatum suum velut tacito quodam sapientis testimonio redarguatur; eoque laetandum sibi, quod justo viro nec eruditio ipsius profuerit, nec justitia suffragata sit, nec ea quae secundum corpus sunt, habuerint prosperos cursus.

PL 14, 412C

だが先に言ったとおり悪しき精神は、賢者が誤ったと思うとき、その習いが自分と逆だと考える相手を嘲るべきだと考える。自分の罪が賢者の黙った証しによってあたかも責められるからである。また義人にはその教養も益とならず、正義も助けとならず、体に関することも順調に進まなかったと、自分には喜ぶべきことがあると考える。

11

Haec enim pro summis bonis apud improbos aestimantur in divitiis aut honore posita, quae tamen nullum fructum ad laudem virtutis conferunt.

PL 14, 412C

悪人どもは、富や名誉に置かれたこれらを最高の善と見なすが、それらは徳の称賛にはまったく実りをもたらさない。

12

Propterea insipientiae defensores videntur, qui virtutis amatorem prosperorum munere esse fraudatum, qui omne bonum temporalibus magis quam perpetuis aestimandum putant.

PL 14, 412C

それゆえ、徳を愛する者が繁栄の賜物を奪われたと〔qui … fraudatum に対する動詞が欠けている。「見なす」を補った〕見なす者、すべての善を永続するものよりも一時的なもので量るべきだと考える者たちは、愚かさの擁護者と見える。

Caput XXXI

第XXXI章PL 14, 412C
1

Sem et Japheth pietas commendatur; et quid sit quod retrorsum dicuntur ambulasse, exponitur. Tum quomodo sobrius factus sit Noe. Denique cur Scriptura, cum prius Cham medium posuisset, eum nunc juniorem appellaverit.

PL 14, 412C

セムとヤフェトの敬虔が称えられ、二人が「後ろ向きに歩いた」と言われる意味が説明される。次に、ノアがどのようにして醒めたか。最後に、聖書が先にはハムを中の子と置いていたのに、なぜここでは彼を年下と呼んだのか。

2

116. Quid est quod Sem et Japheth imposuerunt vestimentum super humeros suos, et perrexerunt retrorsum, et operuerunt nudum patrem, et non viderunt nudationem ejus (Gen. IX, 23) ?

PL 14, 412D

116. 「セムとヤフェトが衣を自分たちの肩に載せ、後ろ向きに歩んで、裸の父を覆い、父の裸を見なかった」(創世記9:23)とは、どういうことか。

3

Littera evidentem pietatis expressit affectum, quod nudatum amictu patrem boni filii videre caverunt, ne paterna reverentia vel ipso minueretur aspectu. Siquidem etiam tacito vultu pietas frequenter offenditur.

PL 14, 413A

字義は敬虔の明白な情を表している。善い子らは、衣をはがれた父を見まいと気をつけた。父への畏敬が、見ることによってさえ減じないようにである。黙った顔つきによってさえ、敬虔はしばしば損なわれるからである。

4

Unde etiam Romae vetus fuisse usus dicitur, ne filii cum parentibus et maxime puberes intrarent lavacrum. 117. Sensus autem altior hoc habet, quia insipiens praesentia tantummodo videt quae in oculis sunt, futura non respicit, praeterita non cogitat.

PL 14, 413A

そこで、ローマにも、子が親と、とくに成年の者が一緒に浴場に入らないという古い習わしがあったと言われる。117. より高い意味はこうである。愚か者は目の前にある現在のものしか見ず、未来を顧みず、過去を思わない。

5

Sapiens autem et praeterita recordatur, et futura considerat. Omnis ergo mens sapiens retrorsum ambulat, hoc est, praeterita spectat; nec naturae quodam usu impeditur: nihil vacuum, nihil nudum suorum patitur esse gestorum.

PL 14, 413A

賢者は過去を思い起こし、未来を考える。ゆえに賢い精神はみな後ろ向きに歩む、すなわち過去を見る。本性のある習いに妨げられることもない。自分の行いのうちに、空虚なもの、裸のものを何も許さない。

6

Operit quae aliter gesta sunt amictu quodam et gratia vel praesentis operis, vel futuri; ut nihil indecorum praetereat, nihil inornatum relinquat.

PL 14, 413A

別様に行われたことを、現在の、あるいは未来の務めの衣と恩恵で覆い、見苦しいものを何も通り過ぎさせず、飾られないものを何も残さない。

7

Unde et Apostolus superiora obliviscebatur, priora appetebat: sed obliviscebatur, ut absconderet persecutionis errores, ut tegeret superiora delicta, bonisque operibus obumbraret.

PL 14, 413B

それゆえ使徒も、以前のもの〔superiora は「以前の」、priora は「前方の」と取った〕を忘れ、前にあるものを追い求めた。だが彼が忘れたのは、迫害の誤りを隠し、以前の罪を覆い、善い業で陰らせるためであった。

8

Beati enim et illi quorum tecta sunt peccata (Psal. XXXI, 1) ; id est, si tegantur bonis factis, et operiantur virtutum sequentibus disciplinis. 118. Et sobrius, inquit, factus est Noe a vino (Gen. IX, 24) .

PL 14, 413B

「罪が覆われた人々もまた幸い」だからである(詩篇31:1)。すなわち、善い行いに覆われ、後に続く徳の教えによって覆いをかけられるということである。118. 「そしてノアはぶどう酒から醒めて素面になった」と彼は言う(創世記9:24)。

9

Manifestum est ex ebrietate, intercedente somno, sobrios fieri homines: mens autem sobria est, quando et praeterita et futura cognoscit. Sobria ergo erat mens justi, etiam quando ebria putabatur. Est enim praeclarum poculum inebrians justos.

PL 14, 413B

眠りが間に入ることで人が酔いから醒めるのは明らかである。精神が醒めているのは、過去も未来も知るときである。ゆえに義人の精神は、酔っていると思われたときにも醒めていた。義人を酔わせる杯は輝かしいからである。

10

Ille autem vere inebriatus erat, qui ridebat patrem. Qui enim neque praeteritam generationis gratiam, neque praesentem reverentiam patris, neque futuram poenam paternae injuriae considerabat, vere ebrius erat; et quod putabat videre se, non videbat.

PL 14, 413C

だが真に酔っていたのは、父を嘲った者であった。生まれの恩恵の過去も、父への現在の敬意も、父への侮辱の未来の刑罰も考えなかった者こそ、真に酔っていた。そして自分が見ていると思っていたものを、見てはいなかった。

11

Erat in illo profunda caecitas, qui patrem videre non poterat. Nam si vidisset patrem, non utique risisset. Neque enim ridendus, sed verendus est pater. Multo autem amplius mentem justi insipiens videre non poterat.

PL 14, 413C

父を見ることのできなかった彼には、深い盲目があった。父を見ていたなら、嘲りはしなかったはずだからである。父は嘲るべきではなく、敬うべきである。まして、義人の精神を見ることなど、愚か者にはなおさらできなかった。

12

Quomodo enim videbat, qui in eo putabat ebrietatis errorem, ubi erat perfectus sapientiae caeterarumque virtutum vapor? Sicut scriptum est: Vapor est enim virtutis Dei (Sap. VII, 25) .

PL 14, 413C

知恵とその他の徳の完全な熱があるところに、酔いの誤りがあると思った者に、どうして見えたであろうか。こう書かれているとおりである。「それは神の力の熱である」(知恵の書7:25)。

13

Quando enim mens magis sobria est, quam tunc quando naturam omnium rerum, temporumque praesentium et futurorum ita spectat negotia, ut nulla in eo temporalis titubantia ebrietatis appareat?

PL 14, 413C

万物の本性、現在と未来の時の事柄をこのように見渡し、その人に一時的な酔いのよろめきがまったく現れないとき以上に、精神が醒めているときがあろうか。

14

119. Quaero etiam qua ratione cum ante medium dixerit inter filios Cham, nunc juniorem constituat. Sic enim scriptum est: Cognovit Noe omnia quae fecit ei filius junior (Gen. IX, 24) . Numquid ante Scriptura in ordine generationis erravit? Non utique. Quid ergo?

PL 14, 413D

119. 私はまた問う。先にはハムを子らの中の中の子と言ったのに、いまなぜ年下と置くのか。こう書かれているからである。「ノアは、年下の子が自分にしたことをすべて知った」(創世記9:24)。聖書は先に世代の順を誤ったのか。決してそうではない。ではどうなのか。

15

Contraria nunc scripta sunt? Non arbitror. Quomodo igitur solvitur, nisi juniorem non aetate, non tempore accipias: sed rudem sensu et in quadam intellectus infantia constitutum, qui provectioris doctrinam aetatis non hauserit, nec perceperit senile consilium?

PL 14, 413D

いまは反対のことが書かれたのか。そうは思わない。では、どう解くか。年下を年齢や時間によってではなく、理解において未熟で、知性の幼さにある者と、つまり、より進んだ年齢の教えを汲まず、老人の助言を受けなかった者と解するのでなければ。

16

Cani enim quidam sunt sensus hominum. Et ideo inquit: Cum veneris ad seniorum concilium, claude os tuum (Eccli. XXXII, 13) . Et alibi habet sententia: Discendum enim tibi prius est, quam loquendum (Ibid., 18, 19) .

PL 14, 414A

人の理解にも白髪のものがあるからである。それゆえ彼は言う。「年長者たちの集いに来たときは、汝の口を閉じよ」(集会の書32:13)。また別の箇所にもこの句がある。「汝はまず学ばねばならない、語る前に」(集会の書18:19)。

17

Aures ergo paratas habe, ut aliquid de sapientium consiliis consequaris. Lingua reprimenda est, auditio praeparanda.

PL 14, 414A

ゆえに、耳を備えておけ。賢者たちの助言から何かを得るために。舌は抑えるべきであり、聞くことは備えるべきである。

Caput XXXII

第XXXII章PL 14, 414A
1

Cur in benedictione Sem dictum fuerit: Benedictus Dominus Deus Sem; et cur hujus servituti non Cham qui peccavit, sed filius ejus addicatur? Ad extremum benedictio Japheth exponitur.

PL 14, 414A

セムの祝福において、なぜ「セムの神、主はほむべきかな」と言われたのか。また、この者の奴隷とされるのが、なぜ罪を犯したハムではなく、その子なのか。最後に、ヤフェトの祝福が説き明かされる。

2

120. Benedicens filium suum Sem ait Noe: Benedictus Dominus Deus Sem; et erit Chanaan servus ejus (Gen. IX, 26) .

PL 14, 414B

120. 息子セムを祝福して、ノアは言った。「セムの神、主はほむべきかな。カナンはその奴隷となるであろう」(創世記9:26)。

3

Et Dominum et Deum dixit, et specialiter Deum filii sui cui nomen Sem est; eo quod Deus justorum est, hoc est, Deus montium, non vallium, qui gratiam habeant virtutis excelsae.

PL 14, 414B

「主」とも「神」とも言い、とくに自分の子の神、すなわちその名がセムである者の神、と言った。神は義人たちの神、すなわち山の神であって谷の神ではなく、高き徳の恩寵をそなえた者たちの神だからである。

4

Deinde qua ratione cum filius ejus Cham peccaverit, non ipsum sed filium ejus servituti addixit?

PL 14, 414B

次に、子のハムが罪を犯したのに、いかなる理由で、ハム自身ではなくその子を奴隷に引き渡したのか。

5

Et fortasse ideo quod pater plus afficitur injuriis filii sui, maxime quarum ipse reus et auctor exsistat, et vehementius contristatur sui peccati damnationem a filio persolutam, qui non tam suo, quam patris merito puniretur.

PL 14, 414B

おそらくそれは、父は自分の子が受ける害にいっそう心を痛めるものであり、とりわけその害について自分が責めを負い、その原因をつくった者であるときはそうだからであり、また自分の罪への断罪が子によって償われるのを、いっそう激しく悲しむからである。その子は、自分の咎というより父の咎によって罰せられるのであろう。

6

Deinde quia qui doctrinae paternae discipulus esset filius, et pessimarum aemulus cogitationum, uno corpore uterque uteretur et mente, eademque malitia.

PL 14, 414B

次に、子は父の教えの弟子であり、もっとも悪い思いを競い合う者であったので、二人は一つの体と一つの精神を用い、同じ悪意を持ったからである。

7

Indifferenter igitur vel paternae, vel suae malitiae filius pretium luit; quoniam improbitatis commune consortium est.

PL 14, 414C

したがって子は、父の悪意の代価も自分の悪意の代価も、区別なく支払うことになる。邪悪には共通の結びつきがあるからである。

8

Quod igitur pro patris solvit improbitate, sine dubio et pro sua solvit, culpae ejus reus: vel certe diutius poena producitur, cum etiam ad filium usque pertendit, et successoris afflictio in tempora multa profertur. Hoc secundum litteram.

PL 14, 414C

それゆえ、子が父の邪悪のために支払うものは、疑いなく自分の邪悪のためにも支払うものであり、子は父の罪の責めを負う者である。あるいは少なくとも、刑罰が子にまで及ぶとき、刑罰はいっそう長く引き延ばされ、後継者の苦難は多くの時代にわたって続くことになる。以上は字義にそった解釈である。

9

121. Caeterum non tam hic homines quam mores comprehenduntur, quorum in utroque una natura. Nam Cham calor, Chanaan commotio et inquietudo: qui autem calidus est, utique inquietus atque commotior est. In duobus igitur erat una passio, et unus affectus.

PL 14, 414C

121. ところで、ここで捉えられているのは、人間というよりも性向であり、その本性は両者に一つである。ハムは熱であり、カナンは動揺と落ち着きのなさだからである。熱い者は必ず落ち着きがなく、より動揺しやすい。それゆえ二人には一つの情念、一つの情動があった。

10

Itaque cum alter addicitur, uterque damnatur. 122. Cum sanctus igitur Noe benedicens filium suum Japheth ait: Dilatet Dominus Japheth, habitet in domibus Sem, et fiat Chanaan servus ejus (Ibid., 27) ; diximus supra Japheth quasi indifferens bonum significari (Sup., cap. 2) .

PL 14, 414D

したがって、一方が引き渡されるとき、両者が断罪されるのである。122. さて、聖なるノアはその子ヤフェトを祝福して言った。「主がヤフェトを広げるように。彼がセムの家々に住み、カナンが彼の奴隷となるように」(創世記9:27)。我々は先に、ヤフェトがいわば中立の善を表すと述べた(前出、第2章)。

11

Indifferentia autem latitudinem habet, quae est in salute, vigore, decore, fortitudine, divitiis, gratia, nobilitate, amicis, potestatibus, et caeteris.

PL 14, 414D

ところで中立のものは広がりをもち、それは健康、活力、美しさ、強さ、富、好意、高貴な生まれ、友人、権力、その他にある。

12

Sed haec licet indifferentia bona sint; tamen plerisque nocuerunt, qui ea non cum sapientia et justitia possederunt. Multos enim ebrios fecere divitiae, nobilitas et potestas superbos, pulchritudo luxuriosos, cujus suffragio alienae mentis corruperint castitatem.

PL 14, 415A

しかし、これらは中立の善であるとしても、知恵と正義をもってそれらを所有しなかった多くの者を害してきた。実際、富は多くの者を酔わせ、高貴な生まれと権力は人を高慢にし、美貌は人を放縦にした。その後押しによって、人は他人の精神の貞潔を損ねるに至ったのである。

13

Ergo pro utentis affectu horum quae diximus, indifferentiae sunt, quorum usus aut virtutibus regitur; aut certe sine gubernatione virtutum fraudi esse incipiunt, quae possunt esse utilitati.

PL 14, 415A

したがって、我々が述べたこれらのものは、用いる者の心のあり方に応じて中立なのである。その用い方が徳によって導かれるか、あるいは、徳による統御を欠いたとき、益となりうるものが害となりはじめるか、のいずれかである。

Caput XXXIII

第XXXIII章PL 14, 415A
1

De CCCL annis quos Noe post diluvium vixisse traditur; tum de posteritate Japheth ad litteram ac moraliter. 123. Nunc quoniam post diluvium Noe dicitur (Gen. IX, 28) vixisse trecentis et quinquaginta annis, nequaquam praetereundum putamus.

PL 14, 415A

ノアが洪水のあとに生きたと伝えられる三百五十年について。次に、ヤフェトの子孫について、字義に即して、また道徳的に。123. さて、ノアは洪水のあと三百五十年生きたと言われている(創世記9:28)が、これを見過ごしてはならないと我々は考える。

2

Nam in trecentis crucem Christi significari certum est, cujus typo justus a diluvio liberatus est. In quinquaginta Jubilaeus est numerus remissionis quo Spiritus sanctus missus a coelo est, gratiam humanis pectoribus infundens.

PL 14, 415B

というのは、三百という数にはキリストの十字架が表されていることは確かであり、その予型によって義人は洪水から救われたのである。五十はヨベルの数、すなわち赦しの数であり、この数において聖なる霊が天から遣わされ、人の胸に恩寵を注いだ。

3

Perfecto igitur numero remissionis et gratiae justus curriculum vitae hujus implevit. 124. De generatione Japheth, inquit, Rhodus et aliae insulae sunt nationum (Gen. X, 5) .

PL 14, 415B

こうして、赦しと恩寵の数が満ちたとき、義人はこの生の走路を走り終えた。124. 「ヤフェトの子孫から、ロドスと諸国民の他の島々が出た」と彼は言う(創世記10:5)。

4

Non immerito latitudo dicitur, quando etiam in alteram partem naturae, hoc est, maritimam generatio ejus processit.

PL 14, 415B

広がりと呼ばれるのも理由のないことではない。その子孫が、自然のもう一方の部分、すなわち海の方にまで進んだからである。

5

Vere enim tamquam latitudo non fuit eo contenta, quod in usum hominibus natura praescripserat, hoc est, terrae possessione: verum etiam introgressa est mare, et ad insulas usque processit. Hoc secundum litteram.

PL 14, 415B

実際、広がりのように、子孫は、自然が人間の用のために定めておいたもの、すなわち陸地の所有で満足せず、海にまで入り込み、島々にまで進んだのである。以上は字義にそった解釈である。

6

125. Secundum altiorem autem sensum, ea quae extra sunt, quae dicuntur bona, divitiae, potestates, honores quasi diffunduntur latius; nec tantum his contenti sunt divites, quae in manibus et in conspectu sunt: sed longe lateque diffundunt suas cupiditates, dum aut pecuniarum compendium de ulterioribus quaeritur, aut honor a pluribus, aut potestas diffusior, aut cupiditas.

PL 14, 415C

125. しかし、より高い読みによれば、外にあるもの、すなわち善と呼ばれるもの、富、権力、名誉は、いわばいっそう広く拡散する。富者たちは、手の内にあり目の前にあるものだけで満足せず、遠く広くあらゆる方向へ自分の欲望を広げる。より遠いところから金銭の利得が求められ、あるいはより多くの人々からの名誉が、あるいはより広い権力が、あるいは欲望が求められるのである〔quaeritur(求められる)は compendium、honor、potestas、cupiditas の四つの主格を受ける〕。

Caput XXXIV

第XXXIV章PL 14, 415C
1

Qualis Cham illius improbi filius senior fuerit: et de filio Chus Nembroth gigante et venatore, cujus nomen exponitur, et a quo regnum Babylonis coepisse memoratur. 126. Nunc quaero qua ratione Cham illius improbi filium seniorem Scriptura fuisse memoraverit?

PL 14, 415C

あの邪悪なハムの年長の子がどのような者であったか〔年長の子はクシュを指す〕。また、クシュの子で巨人にして狩人であるネムロドについて、その名の説明、そして彼からバビロンの王国が始まったと記されていること。126. さて私は問う。聖書は、あの邪悪なハムに年長の子がいたことを、なぜ記したのか。

2

Duo genera terrae, unum velut arenosum et pulverulentum, imo, ut expressius dicam, pulvis: aliud genus terrae fructiferum atque fecundum, hoc est, terra solidior et profunda. Quid igitur improbus nisi pulverem generat, ex quo generatio esse non possit?

PL 14, 416A

土には二種ある。一つは砂地のような塵っぽい土、いや、より的確に言えば塵そのものである。もう一つは実りをもたらす豊かな土、すなわちより固く深い土である。それでは、邪悪な者は塵のほかに何を生むであろうか。塵からは、何の産出も生じえない。

3

Ideoque Propheta pulverem impiis comparavit dicens: Non sic impii, non sic, sed tamquam pulvis quem projicit ventus a facie terrae (Psal. I, 4) . Eo quod etiam secundum altiorem sensum infecunda sit impiorum anima, quae fructus utiles generare non possit.

PL 14, 416A

それゆえ預言者は、塵を不敬虔な者たちになぞらえて言った。「不敬虔な者はそうではない、そうではなく、風が地の面から吹き飛ばす塵のようである」(詩篇1:4)。より高い読みによっても、不敬虔な者たちの魂は実りがなく、役に立つ実を生むことができないからである。

4

127. Qua ratione etiam Chus Nembroth gigantem genuerit, qui erat venator ante Deum? Unde dictum est: Sicut Nembroth gigas venator ante Deum (Gen. X, 9) . Quid igitur aliud pulvis et arena generaret, nisi terrenum hominem; eo quod impius coelestibus terrena praeponat.

PL 14, 416B

127. なぜクシュは、神の前で狩人であった巨人ネムロドを生んだのか。それゆえこう言われている。「神の前の狩人である巨人ネムロドのように」(創世記10:9)。それでは、塵と砂は、地上の人間のほかに何を生むであろうか。不敬虔な者は、天上のものよりも地上のものを優先するからである。

5

Gigantes enim fabulae inducunt adversum supera voluisse pugnare, et terreno ascensu scandendum ad coelestia putaverunt.

PL 14, 416B

実際、神話は、巨人たちが天上の者に向かって戦おうとしたと伝え、地上の登り道によって天上のものへ登るべきだと彼らは考えた。

6

128. Altiore autem sensu illud significatur, quod qui terrenas diligit voluptates, eas sequitur, et putat his se posse ad Dei gratiam pervenire, et regnum coeleste hujusmodi erroribus deferendum, is adversum coelestia contumaci praeliatur affectu.

PL 14, 416B

128. より高い読みによれば、次のことが示される。地上の快楽を愛してそれを追い、それによって神の恩寵に至りうると思い、天の国もこのような迷いによって与えられるべきだと考える者は、天上のものに対して、反抗的な情動をもって戦うということである。

7

Propterea et in proverbio est de eo qui deliquerit: Sicut Nembroth gigas venator ante Deum. Nembroth autem per interpretationem dicitur Aethiops.

PL 14, 416B

だからこそ、過ちを犯した者について、諺にこうある。「神の前の狩人である巨人ネムロドのように」。ところでネムロドは、解釈によれば「エチオピア人」と呼ばれる。

8

Color Aethiopis tenebras animae squaloremque significat, qui adversus lumini est, claritatis exsors, tenebris involutus, nocti similior quam diei. Venatoris quoque usus in silvis, inter feras ac bestias conversatio ejus.

PL 14, 416C

エチオピア人の肌の色は、魂の闇と汚れを表す。それは光に逆らい、明るさを欠き、闇に包まれ、昼よりも夜に似ている。狩人の習いも森にあり、その交わりは野獣や獣のあいだにある。

9

Irrationabilis ergo miscetur irrationabilibus passionibus; et ea quae sunt malitiae agrestis atque praedurae venator hujusmodi explorare consuevit, atque his potiri atque delectari.

PL 14, 416C

したがって、理性を欠く者は、理性を欠く情念と混ざり合う。そしてこのような狩人は、粗野でひどく頑なな悪意に属するものを探り、それを手に入れ、それを楽しむ習いである。

10

Denique Nembroth hujus principium regni Babylon, hoc est, confusio; eo quod malitia et potestas non in simplicitate et puritate, non in distinctione virtutis, sed in confusione vitiorum est.

PL 14, 416C

結局、このネムロドの王国の始まりはバビロン、すなわち混乱である。悪意と権力は、単純さと清さのうちにも、徳の区別のうちにもなく、悪徳の混乱のうちにあるからである。