Caput I
第I章PL 14, 641A[0641] Tractatus de Abraham, Isaac, et Jacob, cur sancti Joseph sequatur historia. Hic ille tamquam speculum castitatis proponitur; ubi etiam de parentum amore, ac fratrum invidentia adversus eum, nec non de ejusdem oblivione injuriarum paucis agitur.
PL 14, 641Aアブラハム、イサク、ヤコブについての講解のあとに、なぜ聖ヨセフの物語が続くのか。ここでヨセフは貞潔の鏡のように示される。また、両親の愛、兄弟たちの彼に対するねたみ、さらに彼が受けた不当な仕打ちを忘れたことについても、短く論じられる。
1. Sanctorum vita caeteris norma vivendi est. Ideoque digestam plenius accipimus seriem Scripturarum; ut dum Abraham, Isaac, et Jacob, caeterosque justos legendo cognoscimus, velut quemdam nobis innocentiae tramitem virtute eorum reseratum enitentibus vestigiis persequamur.
PL 14, 641A1. 聖なる者たちの生は、ほかの人々にとって生き方の規範である。それゆえ我々は、聖書の連なりをいっそう詳しく整えて受け取る。アブラハム、イサク、ヤコブ、そのほかの義人たちについて読んで知るとき、彼らの徳によって我々に開かれた、いわば無垢の小道を、努力して彼らの足跡をたどりつつ歩むためである。
De quibus mihi cum frequens tractatus fuerit, hodie sancti Joseph historia occurrit. In quo cum plurima fuerint genera virtutum; tum praecipue insigne effulsit castimoniae.
PL 14, 641A彼らについては、私はたびたび講解してきたが、きょうは聖ヨセフの物語が巡ってきた。彼には多くの種類の徳があったが、とりわけ貞潔が際立って輝いた。
Justum est igitur ut cum in Abraham didiceritis impigram fidei devotionem, in Isaac sincerae mentis puritatem, in Jacob singularem animi laborumque patientiam; ex illa generalitate virtutum in ipsas species disciplinarum intendatis animum.
PL 14, 641Aしたがって、諸君がアブラハムには信仰への労を惜しまぬ献身を、イサクには誠実な精神の清さを、ヤコブには比類のない心の忍耐と労苦への忍耐を学んだのだから、そうした徳の全般から、規律のそれぞれの種へと心を向けるのは当然である。
Nam licet illa sint diffusiora; tamen ista expressiora sunt, et quae eo facilius mentem penetrent, quo magis circumscripta ac determinata sunt. 2. Sit igitur nobis propositus sanctus Joseph, tamquam speculum castitatis.
PL 14, 641Aなるほど前者は広がりが大きいが、後者のほうがはっきりしている。限定され、定められているぶん、いっそう容易に精神に染み入るのである。2. それゆえ、聖ヨセフを、貞潔の鏡として我々の前に置こう。
In ejus enim moribus, in ejus actibus lucet pudicitia, et quidam splendet castimoniae comes nitor gratiae. Unde etiam a parentibus plus quam caeteri filii diligebatur. Sed ea res invidiae fuit, quod silentio praetereundum non fuit.
PL 14, 642Aその習いのうちに、その行いのうちに、貞潔が輝き、貞潔の伴侶である恩寵の輝きがきらめいている。それゆえ彼は両親から、ほかの子らよりも多く愛された。しかしそのことがねたみを招いた。これは黙って通り過ぎるべきことではなかった。
3. Hinc ergo argumentum totius historiae processit; simul ut cognoscamus perfectum virum non moveri uliscendi doloris injuria, nec malorum rependere vicem. Unde et David ait: Si reddidi retribuentibus mihi mala (Psal. VII, 5) .
PL 14, 642A3. したがってここから、この物語全体の筋が出てきた。同時に我々は、完全な人が、受けた不当な仕打ちによって痛みの復讐へと動かされず〔底本の刷りは c が欠けて uliscendi となっているが、ulciscendi(復讐する)と読む。ミーニュの脚注もこの句を moveri ulciscendi doloris injuria と引き、「受けた不当な仕打ちによって痛みの復讐へ動かされる」の意とする〕、悪に悪を返さないことを知る。それでダビデも言う。「もし私が、私に悪を返す者に悪を返したのなら」(詩篇7:5)。
Quid autem esset quo praeferri Joseph mereretur caeteris, si aut laedentes laesisset, aut diligentes dilexisset? Hoc enim plerique faciunt. Sed illud mirabile, si diligas inimicum tuum, quod Salvator docet (Matth. V, 44) .
PL 14, 642Aもしヨセフが、傷つける者を傷つけ返し、愛する者を愛したにすぎないのなら、ほかの者よりも優れたとされるに値する何があっただろうか。これはたいていの者がしていることである。しかし、あなたが自分の敵を愛するなら、それこそ驚嘆すべきことである。これを救い主が教える(マタイ5:44)。
Jure ergo mirandus, qui hoc fecit ante Evangelium; ut laesus parceret, appetitus ignosceret, venditus non referret injuriam, sed gratiam pro contumelia solveret; quod post Evangelium omnes didicimus, et servare non possumus.
PL 14, 642Aそれゆえ、福音より前にこれを行った者は、驚嘆に値する。傷つけられても容赦し、攻められても赦し、売られても仕返しをせず、侮辱に対して好意をもって報いたのである。これを我々はみな福音のあとに学んだが、守ることができない。
4. Discamus ergo et sanctorum invidiam; ut imitemur patientiam: et cognoscamus illos non naturae praestantioris fuisse, sed observationis; nec vitia nescisse, sed emendasse. Quod si invidia etiam sanctos adussit, quanto magis cavendum est ne inflammet peccatores?
PL 14, 642A4. それゆえ、聖なる者たちのねたみ〔ヨセフの兄たちのねたみを言う〕をも学ぼう。彼らの忍耐に倣うためである。そして、彼らがより優れた本性の者であったのではなく、より優れた守りの者であったこと、悪徳を知らなかったのではなく、それを正したことを知ろう。ねたみが聖なる者たちをさえ焼いたのなら、罪人たちを燃え上がらせることを、どれほど警戒すべきであろうか。
Caput II
第II章PL 14, 643AAequalem esse debere parentum affectum, et filiorum gratiam. Excusatur tamen B. Jacob, ut qui Joseph pluribus virtutibus ornatum aliis praetulerit; immo etiam prophetiae gratia jam tunc praeditum, uti somnia ejus, quae hic relata exponuntur, declarant.
PL 14, 643A両親の愛と子らへの好意は等しくあるべきである。だが、幸いなヤコブは弁護される。ヨセフが多くの徳で飾られていたので、ほかの子らより彼を優先したからであり、さらには、すでにそのころ預言の恩寵を授かっていたからである。ここに述べられる彼の夢が、それを示している。
5. Instruimur igitur qualis esse debeat affectus parentum, filiorumque gratia. Amare liberos dulce; et impensius amare praedulce: sed frequenter amor ipse patrius, nisi moderationem teneat, nocet liberis; si aut nimia indulgentia dilectum resolvat, aut praelatione unius caeteros ab affectu germanitatis avertat.
PL 14, 643A5. 我々はこうして、両親の愛と子らへの好意がどのようなものであるべきかを教えられる。子らを愛することは甘く、いっそう深く愛することはこの上なく甘い。しかし父の愛そのものが、節度を保たなければ、しばしば子らを害する。度を越した甘やかしが愛された子を堕落させるか、一人を優先することでほかの子らを兄弟の情から遠ざけるかである。
Plus acquiritur filio, cui fratrum amor acquiritur. Haec praeclarior munificentia patrum, haec ditior haereditas filiorum. Jungat liberos aequalis gratia, quos junxit aequalis natura. Lucrum pietas nescit pecuniae, in quo pietatis dispendium est.
PL 14, 643B兄弟たちの愛を得た子は、より多くを得る。これは父たちのより輝かしい気前よさであり、子らのより豊かな相続である。同じ本性が結びつけた子らを、等しい好意が結びつけよ。敬虔は、敬虔の損失を伴うような金銭の利得を知らない。
Quid miraris si propter fundum aut domum oriuntur inter fratres jurgia, quando propter tunicam inter Jacob sancti filios exarsit invidia? 6. Quid ergo? Reprehendendus Jacob quia praeferebat unum caeteris?
PL 14, 643B畑や家のために兄弟のあいだに争いが起こるのを、あなたはなぜ不思議がるのか。聖なるヤコブの子らのあいだでは、一枚の衣のためにねたみが燃え上がったのである。6. では、どうか。ヤコブは、一人をほかの者よりも優先したことで非難されるべきなのか。
Sed nec libertatem possumus auferre parentibus; ne eos plus diligant quos plus credant mereri: nec filiis resecare debemus studium plus placendi.
PL 14, 643Bしかし我々は、両親から自由を奪うことはできない。多く報いられるに値すると信じる子をより多く愛してはならないと言うことはできないのである。また子らから、より多く気に入られようとする熱意を切り捨てるべきでもない。
Denique et Jacob illum plus amabat, in quo majora virtutum insignia praevidebat; ut non tam filium pater praetulisse videatur, quam propheta mysterium: meritoque variam tunicam fecit ei, quo significaret eum diversarum virtutum amictu fratribus praeferendum.
PL 14, 643C実際ヤコブは、徳のより大きな徴を予見していた子をこそ、より多く愛した。したがって、父が子を優先したというより、預言者が奥義を優先したと見えるのである。そして彼のためにまだら模様の衣を作ったのも当然であった。さまざまな徳の衣をまとうがゆえに、兄弟たちよりも上に置かれるべきことを示すためである。
7. Denique in puero adhuc refulsit divina gratia. Siquidem somniavit quod cum alligasset, ut sibi videbatur per visum, manipulos cum fratribus suis, surrexerit manipulus ejus, et steterit erectus: conversi autem fratrum manipuli, adoraverint manipulum suum (Gen. XXXVII, 7) .
PL 14, 643C7. さらに、まだ少年であるうちに、神の恩寵が輝いた。彼は夢に見た。彼が、見えたところでは、兄弟たちとともに麦束を束ねていると、彼の麦束が起き上がってまっすぐに立ち、兄弟たちの麦束は向きを変えて、彼の麦束を拝んだ、と(創世記37:7)。
In quo utique futura resurrectio Domini Jesu revelata est, quem et Hierosolymis cum vidissent, undecim adoravere discipuli, et omnes sancti cum resurrexerint, adorabunt, fructus bonorum operum praeferentes, sicut scriptum est: Venientes autem venient cum exsultatione, tollentes manipulos suos (Ps. CXXV, 6) .
PL 14, 643Cこの夢には、主イエスの将来の復活が明らかにされている。エルサレムで彼を見たとき、十一人の弟子は拝んだ。またすべての聖なる者たちも、復活したときに、善い業の実りを前にささげて拝むであろう。こう書かれているとおりである。「来る者は喜びとともに来て、自分の麦束を携えて」(詩篇125:6)。
Unde fratres, licet somnii fidem per invidiam derogarent, interpretationem tamen ejus propriis sermonibus exprimentes, responderunt ei: Numquid regnando regnaturus es nobis, aut dominando dominaturus es nobis (Gen. XXXVII, 8) ?
PL 14, 643Dそれゆえ兄弟たちは、ねたみのゆえに夢の確かさをおとしめはしたが、その解釈を自分たちの言葉で言い表して、彼に答えた。「汝は王として我々を治めるのか、支配者として我々を支配するのか」(創世記37:8)。
Regem enim venturum visio illa significabat, quem omnis caro generis humani inflexo adoraret genu. 8. Vidit autem aliud somnium, et narravit illud patri suo et fratribus suis, eo quod sol et luna et undecim stellae adorarent eum.
PL 14, 643Dあの幻は、来たるべき王を示していた。人類のすべての肉は、その王に膝をかがめて拝むのである。8. 彼はまた別の夢を見て、それを父と兄弟たちに語った。太陽と月と十一の星が彼を拝んだ、と。
Unde objurgavit illum pater ejus dicens: Quid ergo erit hoc visum quod somniasti? Numquid venientes ego et mater tua et fratres tui adorabimus te super terram (Ibid., 10) ?
PL 14, 644Aそれで父は彼を叱って言った。「汝が見たこの幻は何なのか。私と、汝の母と、汝の兄弟たちが来て、地の上で汝を拝むというのか」(創世記37:10)。
Quis est ille quem parentes et fratres adoraverunt super terram, nisi Christus Jesus, quando eum Joseph et mater cum discipulis adorabant, Deum verum in illo corpore confitentes, de quo solo dictum est: Laudate eum, sol et luna; laudate eum, omnes stellae et lumen (Ps. CXLVIII, 3) ?
PL 14, 644A地の上で両親と兄弟たちが拝んだのは、キリスト・イエスでなくて誰であろうか。ヨセフと母が弟子たちとともに彼を拝み、その体のうちに真の神を告白したときのことである。彼についてのみ、こう言われている。「太陽と月よ、彼を賛美せよ。すべての星と光よ、彼を賛美せよ」(詩篇148:3)。
Objurgatio autem patris quid significat, nisi duritiam populi Israel, ex quibus Christus secundum carnem, quem hodieque Deum esse non credunt, nec volunt adorare quasi Dominum, quia ex se natum cognoscunt?
PL 14, 644Aでは父の叱責は何を意味するのか。イスラエルの民の頑なさでなければ何であろうか。肉によればキリストはその民から出たが、民はきょうに至るまで彼が神であることを信じず、主として拝もうともしない。自分たちから生まれたと知っているからである。
Audiunt itaque responsa ejus, sed non intelligunt: legunt ipsi quod eum sol et luna laudant, et nolunt credere de Christo Jesu dictum esse. Itaque Jacob typo fallitur alieno: sed suo amore non fallitur. Pietas in eo paterna non errat: sed erraturae plebis affectus exprimitur.
PL 14, 644Bこうして彼らは彼の答えを聞くが、理解しない。太陽と月が彼を賛美すると自ら読みながら、それがキリスト・イエスについて語られたと信じようとしない。それゆえヤコブは他者のものである予型に惑わされるが〔ヤコブの叱責の誤りは彼自身のものではなく、彼が予型として表す民のものだ、の意〕、自らの愛には惑わされない。彼における父の敬虔は誤らない。誤ろうとしている民の情が示されているのである。
Caput III
第III章PL 14, 644BQuod supra Jacob dictus sit Josephum objurgasse, id non fecisse ob incredulitatem: quando futurae Incarnationis praescius eumdem ad fratres misit. Joseph postquam erravit in agro, venit in Dothaim.
PL 14, 644B先に、ヤコブがヨセフを叱ったと語られたが、それは不信仰のゆえではなかった。来たるべき受肉を予知して、同じヨセフを兄弟たちのもとへ遣わしたからである。ヨセフは野をさまよったのち、ドタンに来た。
Eum fratres e longe videntes interimere cogitant: sed mutato consilio vendunt Ismaelitis. Et haec, itemque tunicae cruentatio, et lacus ariditas, mysterio passionis adaptantur.
PL 14, 644B兄弟たちは遠くから彼を見て、殺そうと考えるが、考えを改めて、彼をイシュマエル人に売る。そしてこのこと、また衣が血に染まったこと、水溜めが乾いていたことも、受難の奥義に当てはめられる。
9. Non ergo tanto somnio Patriarcha non credidit, qui utrumque pariter gemino prophetabat oraculo; ut et personam justi repraesentaret et populi, quod Dei Filius venturus esset in terras, qui et diligeretur a justis, et negaretur a perfidis.
PL 14, 644C9. したがって族長〔ヤコブ〕は、あれほどの夢を信じなかったのではない。彼は二重の託宣によってその両方を同時に預言していたのである。すなわち、義人の役と民の役の両方を表して、神の子が地上に来ること、その子が義人たちには愛され、不誠実な者たちには否まれることを預言したのである。
Videbat igitur futurae Incarnationis mysteria, qui filium mittebat ad fratres (Gen. XXXVII, 14) ; ut videret si recte sunt oves.
PL 14, 644Cしたがって彼は、息子を兄弟たちのもとへ遣わしたとき、来たるべき受肉の奥義を見ていた(創世記37:14)。羊が無事かどうかを見るためである。
Quas oves Deus jam tunc in illo Patriarchae studio requirebat, nisi eas de quibus ipse Dominus Jesus in Evangelio dixit: Non veni nisi ad oves perditas domus Israel (Matth. XV, 24) ?
PL 14, 644C神はすでにそのとき、その族長の配慮のうちに、どの羊を求めていたのか。主イエス自身が福音書でこう言った羊でなくて何であろうか。「私は、イスラエルの家の失われた羊のもとにしか来なかった」(マタイ15:24)。
Et misit, inquit, in Sichem (Gen. XXXVII, 13) , quod interpretatione dicitur humerus, sive dorsum, hoc est, ad eos qui non converterentur ad Dominum, sed fugientes se a facie ejus averterent; quod est proprie peccatoris. Exiit Cain a facie Dei.
PL 14, 644C「そして彼はシケムに遣わした」と言う(創世記37:13)。シケムは、訳せば肩、あるいは背と言われる。すなわち、主に立ち帰らず、逃れて主の顔から背を向けた者たちのもとへ、ということである。これは罪人に固有のことである。「カインは神の顔の前から出ていった」。
Et Propheta dicit: Pones eos dorsum (Ps. XX, 13) . Justus autem non se avertit a Domino, sed occurrit dicens: Oculi mei semper ad Dominum (Ps. XXIV, 15) . Et Esaias dicenti Domino: Quem mittam (Esai. VI, 8) ? sponte se obtulit dicens: Ecce ego.
PL 14, 644Dまた預言者は言う。「汝は彼らに背を向けさせるであろう」(詩篇20:13)。しかし義人は主から背を向けず、むしろ進み出て言う。「私の目は常に主に向かっている」(詩篇24:15)。またイザヤは、主が「誰を遣わそうか」(イザヤ6:8)と言ったとき、自ら進んで言った。「ここに私がいる」。
Et Simeon exspectavit ut videret Christum Domini, et posteaquam vidit, quoniam remissorem peccatorum, et totius mundi viderat redemptorem, quasi levatus a peccato, poposcit usu carnis hujus absolvi, dicens: Nunc, Domine, dimitte servum tuum in pace; quoniam viderunt oculi mei salutare tuum (Luc. II, 30 et 31) .
PL 14, 644Dまたシメオンは、主のキリストを見るまで待ち、見たのちには、罪を赦す者、全世界の贖い主を見たので、罪から軽くされたかのように、この肉を用いることから解かれるよう求めて言った。「主よ、今こそ、汝の僕を平安のうちに去らせよ。私の目が汝の救いを見たからである」(ルカ2:30-31)。
Et Zachaeus hinc primum suae praerogativam commendationis invenit, quod in arborem ut Christum videret, ascendit.
PL 14, 645Aザアカイも、キリストを見ようと木に登ったことで、初めてここに自らの称賛の特権を見いだした。
Ergo Joseph a patre missus est ad fratres, ab illo magis Patre, qui proprio Filio non pepercit, sed pro nobis omnibus tradidit illum: ab illo Patre, de quo scriptum est: Deus Filium suum mittens in similitudinem carnis peccati (Rom. VIII, 3) .
PL 14, 645Aこうしてヨセフは父によって兄弟たちのもとへ遣わされた。さらにまさって、自らの子を惜しまず、我々すべてのために渡したあの父によって遣わされたのである。あの父について、こう書かれている。「神は、自らの子を、罪の肉の似姿において遣わし」(ローマ8:3)。
10. Et errabat Joseph, quia fratres suos invenire non poterat (Gen. XXXVII, 15) . Non immerito errabat, qui quaerebat errantes; eos enim agnoscit Dominus qui sunt ipsius. Denique et Jesus fatigatus ex itinere sedebat supra puteum.
PL 14, 645A10. 「そしてヨセフはさまよった。兄弟たちを見つけることができなかったからである」(創世記37:15)。さまよう者たちを探していた者がさまようのは、当然である。主は、自分に属する者たちを知っているからである。実際、イエスも、旅に疲れて井戸のそばに座っていた。
Fatigabatur, quia non inveniebat Dei populum quem quaerebat; exierat namque a facie Domini. Qui enim culpam sequitur, exit a Christo. Peccator exit, justus intrat.
PL 14, 645B彼が疲れたのは、探している神の民を見つけられなかったからである。民は主の顔の前から出ていたのである。罪を追う者は、キリストから出ていく。罪人は出ていき、義人は入る。
Denique Adam se peccator abscondit; justus autem dicit: Intret oratio mea in conspectu tuo (Psal. LXXXVII, 3) . 11. Invenit autem Joseph fratres suos in Dothaim, quod significat defectionem. Ubi est enim nisi in defectione qui Deum deserit?
PL 14, 645B実際、アダムは罪人として身を隠した。しかし義人は言う。「私の祈りが汝の前に入るように」(詩篇87:3)。11. ヨセフは兄弟たちをドタンで見つけた。ドタンは衰えを意味する〔defectio は「離反」とも取れる〕。神を捨てる者が、衰えのうち以外のどこにいようか。
Nec mirum si deficiebant, qui non audiebant dicentem: Venite ad me omnes qui laboratis, et onerati estis, et ego vos reficiam (Matth. XI, 28) .
PL 14, 645B彼らが衰えていたのも不思議ではない。彼らは、こう言う声を聞かなかったのである。「疲れた者、重荷を負う者は、みな私のもとに来い。私は汝らを元気づけよう」(マタイ11:28)。
Venit igitur Joseph in Dothaim: Et praeviderunt eum de longe venientem, antequam appropiaret ad illos, et insaeviebant, ut occiderent illum (Gen. XXXVII, 18) . Merito longe erant, qui erant in defectione, et ideo insaeviebant, quia non appropiaverat iis Christus.
PL 14, 645Bこうしてヨセフはドタンに来た。「彼らは遠くから彼が来るのを見て、彼が近づく前に、彼を殺そうとして荒れ狂った」(創世記37:18)。衰えのうちにある者たちが遠くにいたのは当然であり、キリストが彼らに近づいていなかったので、荒れ狂ったのである。
Nam si appropiasset his typus Christi, fratrem utique dilexissent; sed prope esse non poterant, qui parricidium cogitabant. Ecce, inquiunt, somniator ille venit: nunc ergo venite, occidamus eum (Ibid., 19) .
PL 14, 645Cというのも、キリストの予型が彼らに近づいていたなら、彼らは兄弟を愛したであろう。しかし近親殺しを思い描いていた者たちが、近くにいることはできなかった。「見よ、あの夢見る者がやって来る。さあ来い、彼を殺そう」(創世記37:19)と彼らは言う。
Nonne haec verba dicebant, qui de parricidali sacrilegio cogitabant? Sicut de ipsis Salomon ait: Tollamus justum, quia inutilis est nobis (Sap. II, 12) . 12. Et addiderunt in Genesi: Et videbimus quid proderunt somnia illius (Gen. XXXVII, 20) .
PL 14, 645C近親殺しの冒瀆を思っていた者たちが語ったのは、まさにこの言葉ではないか。彼らについてソロモンも言っている。「義人を除こう。彼は我々に役立たないからだ」(知恵の書2:12)。12. さらに創世記にはこう加えられている。「そして彼の夢が何の役に立つか見よう」(創世記37:20)。
Hoc scriptum est de Joseph, completum est de Christo, quando Judaei in ejus passione dixerunt: Si rex Israel est, descendat nunc de cruce, et credimus ei. Confidit in Deum, liberet nunc eum, si vult (Matth. XXVII, 42) .
PL 14, 645Cこれはヨセフについて書かれ、キリストにおいて成就した。ユダヤ人たちがキリストの受難のとき、こう言ったときである。「彼がイスラエルの王なら、今、十字架から降りよ。そうすれば我々は彼を信じる。彼は神に信頼している。望むなら、今、神が彼を救い出せ」(マタイ27:42)。
Numquid et ipsi fratres tam impii, ut fratrem occiderent? Et unde tantorum merita patriarcharum ut Lex Tribus totius plebis eorum vocabulis designaret? Quomodo conveniunt pietatis nomina, et sceleris insignia?
PL 14, 645Dでは、兄弟たち自身が、兄弟を殺すほど不敬であったのか。それならば、あれほどの族長たちの功績はどこから来て、律法が全民の部族を彼らの名で示すに至ったのか。敬虔の名と悪行の徽章とは、どうして両立するのか。
Sic etiam isti typo populi, non animi sui vitio laborabant. Inde omnis invidia, inde parricidii meditatio: invidia per figuram, pietas per affectum.
PL 14, 646Aこのように、彼らも、自らの心の悪徳によってではなく、民の予型として苦しんでいたのである。そこからすべてのねたみが、そこから近親殺しの企てが生じた。ねたみは象りによるもの、敬虔は情によるものである。
13. Denique Ruben et Judas germanitatis pia jura servantes, de manibus caeterorum eum liberare cupiebant, meritoque Judas paterna benedictione praefertur, cum ei dicitur: Adorabunt te filii patris tui.
PL 14, 646A13. ルベンとユダは、兄弟としての敬虔な権利を守って、彼をほかの者たちの手から救い出そうと望んだ。ユダが父の祝福でまさっているのも当然である。彼にはこう言われている。「汝の父の子らは汝を拝むであろう」。
Catulus Leonis Juda, et ipse erit exspectatio gentium (Gen. XLIX, 8 et 9) . Quod utique soli convenit Christo, cui repositum fuit ut adoraretur a fratribus, et exspectaretur a gentibus, lavaret in vino stolam suam proprii corporis passione, quia carnem suam nulla peccati labe maculavit.
PL 14, 646A「獅子の子ユダ、彼は諸国民の待望となる」(創世記49:8-9)。これはまさにキリストにだけ当てはまる。彼には、兄弟たちに拝まれ、諸国民に待ち望まれること、自らの体の受難によってぶどう酒で衣を洗うことが蓄えられていた。彼は自分の肉を、罪のいかなる汚れでも染めなかったからである。
Aser quoque non utique sibi convenire credebat. Aser pinguis panis ejus, et ipse Aser cum principibus.
PL 14, 646Bアシェルも、これが自分に当てはまるとは決して信じていなかった〔この文の意は定かでない。祝福の言葉がアシェル自身ではなくキリストに当てはまることを言うと取った〕。「アシェルの、彼のパンは肥え、アシェル自身も君侯たちとともにある」。
Quid vero ipse Joseph, cui dictum est: Filius ampliandus meus Joseph, filius ampliandus meus: zelatus filius meus, filius meus adolescentior, ad me revertere (Ibid., 22) ?
PL 14, 646Bではヨセフ自身はどうか。彼にはこう語られた。「私の子ヨセフは増し加えられるべき者、私の子は増し加えられるべき者。ねたまれた〔zelatus は「熱心な」とも取れる〕私の子、私の若い子よ、私のもとに帰れ」(創世記49:22)。
In quem consilium conferentes maledicebant, in quo benedictio praevaluit super benedictionibus montium manentium, et desideriis collium aeternorum.
PL 14, 646B彼に対して謀議をめぐらした者たちは、悪しざまに言った。しかし彼においては、祝福が、とどまる山々の祝福と、永遠の丘の望みとにまさったのである。
Quem significari in se intelligebant, nisi illum qui omnium merita supereminens, supra omnium desideria sanctorum immensae teneret apicem potestatis, quem voto nullus aequaret?
PL 14, 646B彼らは、自分たちのうちに誰が示されていると理解したのか。あらゆる功績をはるかに超え、すべての聖なる者たちのあらゆる望みを越えて、はかり知れぬ権能の頂を保ち、願いにおいても誰も並びえないあの者でなくて、誰であろうか。
Compensatur ergo in patriarchis invidia per gratiam, qui et excusantur a culpa, et revelationis munere consecrantur. Non enim tam culpabile est dixisse quae plebis sunt, quam beatum vidisse quae Christi sunt.
PL 14, 646Bこうして族長たちにおいては、ねたみは恩寵によって償われる。彼らは咎から免れ、啓示の賜物によって聖別される。民に属することを言ったのは、キリストに属することを見た幸いほどには、咎められるべきことではないからである。
Subierunt personam peccatoris populi, ut acciperent gratiam Domini redemptoris. Certe culpam abolevit gratia, gratiam culpa non minuit.
PL 14, 646C彼らは、罪人である民の役を引き受けた。贖い主である主の恩寵を受けるためである。たしかに、恩寵が咎を消し去り、咎が恩寵を減らすことはなかった。
14. Et ut cognoscamus omne hoc de populo et de Domino Jesu mysterium esse: Venite, inquit, vendamus Joseph Ismaelitis (Gen. XXXVII, 27) . Quid interpretationis habet nomen Joseph, nisi quod divinam gratiam significet, et expressionem Dei summi?
PL 14, 646C14. これらすべてが民と主イエスについての奥義であることを我々が知るために、こう言われている。「来い、ヨセフをイシュマエル人に売ろう」(創世記37:27)。ヨセフという名の解釈は、神の恩寵、またいと高き神の表れを意味するほかに何があろうか。
Quis igitur venditur, nisi ille qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo: sed semet ipsum exinanivit, formam servi accipiens (Philip. II, 6 et 7) ? Neque enim nos eum emissemus, nisi vendidissent eum.
PL 14, 646Cでは売られるのは誰か。「神の形であったのに、神と等しくあることを奪い取るべきこととは考えず、かえって自らを空しくして、僕の形を取った」(フィリピ2:6-7)あの者でなくて誰であろうか。我々も、彼らが売らなかったなら、彼を買うことはなかったであろう。
Quem sui male vendiderunt, alieni pejus emerunt. Vendiderunt negotiatoribus bonum odorem, emerunt a proditoribus. Vendidit eum Judas, emerunt Ismaelitae, qui significantur Latina interpretatione, odio habentes Deum suum.
PL 14, 646D身内の者たちが悪く売ったものを、他人たちはいっそう悪く買った。彼らは良い香りを商人たちに売り、裏切り者たちから買った。ユダが売り、イシュマエル人が買った。イシュマエル人とは、ラテン語の訳では「自分の神を憎む者」の意である。
Ideo alibi viginti, alibi viginti et quinque aureis, alibi triginta invenimus emptum Joseph; quia non omnibus unius aestimatione pretii valet Christus. Aliis minus, aliis amplius.
PL 14, 647Aそれゆえ、ある箇所ではヨセフは二十、ある箇所では二十五、ある箇所では三十の金貨で買われたとある。キリストは、すべての人にとって同じ値の評価に値するわけではないからである。ある者にはより少なく、ある者にはより多く。
Fides ementis, incrementum est mercis: religiosiori pretiosior est Deus, peccatori pretiosior est redemptor.
PL 14, 647A買う者の信仰が、商品の値打ちを増す。より信心深い者にとって神はいっそう貴く、罪人にとって贖い主はいっそう貴い。
Pluris et illi valet qui plus habet gratiae: sed etiam cui multa donata sunt, pluris valet; quia cui plus remissum est, plus diligit, sicut ipse Dominus in Evangelio pronuntiavit de illa muliere quae super ejus pedes effudit unguentum, et lacrymis lavit, et capillis suis tersit, et osculis siccavit, de qua ait ad Simonem: Propter quod dico tibi: Remissa sunt ei peccata multa, quoniam dilexit multum.
PL 14, 647A恩寵をより多く持つ者にとっても、いっそう価値が高いが、多く赦された者にとっても、いっそう価値が高い。より多く赦された者は、より多く愛するからである。主自身が福音書で、その足に香油を注ぎ、涙で洗い、自分の髪でぬぐい、口づけで乾かした女について宣言したとおりである。主はその女についてシモンにこう言った。「このゆえに私は汝に言う。この女は多くの罪を赦された。多く愛したからである」。
Cui autem minus dimittitur, minus diligit (Luc. VII, 47) . Interdum diversitates pretii non solum quantitatis habent, sed etiam numeri expressionem; sicut habes de unguento quod ad sepeliendum se Dominus fusum esse memoravit, sicut scriptum est dicente Juda: Potuit hoc venumdari denariis trecentis (Marc. XIV, 5) .
PL 14, 647B「しかし、より少なく赦される者は、より少なく愛する」(ルカ7:47)。ときに、価格の違いは、量だけでなく、数の表現をも持つ。主が、自らの葬りのために注がれたと述べた香油について、あなたが見るとおりである。ユダが言ったと書かれている。「これは三百デナリで売れたはずだ」(マルコ14:5)。
Quo numero non quantitatis, sed significatio crucis videtur expressa. Ita hic quoque diversitas vel viginti vel triginta aureorum vel argenteorum, habet vel geminatae vel triplicatae perfectionis indicium.
PL 14, 647Bこの数には、量ではなく、十字架の表徴が表されていると見える〔三百はギリシア文字タウ(T)の数価で、その形が十字架を表すという解釈による〕。同じように、ここでも、二十あるいは三十の金貨あるいは銀貨という違いは、二重の、あるいは三重の完全さの徴を持つ。
Nam viginti quinque aurei, jubilaei qui est remissionis numerus, significant pretiosissimam portionem.
PL 14, 647B二十五の金貨は、赦しの数であるヨベルの〔数〕で、最も貴い分を意味する。
Hic quoque, ut Dominicae passionis figuram advertas, ait Judas patriarcha: Tradamus Joseph Ismaelitis: at manus nostrae non sint injectae super eum (Gen. XXXVII, 27) . Et bene superius dixerat: Manus autem nolite inferre illi (Ibid., 22) .
PL 14, 647Bここでも、あなたが主の受難の象りに気づくように、族長ユダは言う。「ヨセフをイシュマエル人に渡そう。ただし、我々の手は彼の上に置かれないように」(創世記37:27)。そして先に、彼はよく言っていた。「しかし、彼に手を下してはならない」(創世記37:22)。
Quod Judaei in Domini passione dixerunt: Nobis non licet interficere quemquam (Joan. XVIII, 32) ; ut sermo Jesu impleretur, significans qua morte moriturus esset.
PL 14, 647Cこれは、ユダヤ人たちが主の受難のとき言った言葉に当たる。「我々には、誰も殺すことが許されていない」(ヨハネ18:32)。これは、イエスがどのような死に方で死ぬかを示した言葉が成就するためであった。
15. Jam tunc ergo crucis futurae praefigurabatur insigne; simul et quod exutus est tunica (Gen. XXXVII, 23) , id est, carne quam assumpsit exutus est, decora diversitate virtutum.
PL 14, 647C15. したがってすでにそのとき、来たるべき十字架の徴があらかじめ示されていた。同時に、彼が衣を剥ぎ取られたこと(創世記37:23)、すなわち、彼がまとった肉を、徳の美しい多様さに飾られた肉を、剥ぎ取られたことも、あらかじめ示されていた。
Ergo tunica ejus, id est, caro, non divinitas cruentata est: et indumentum ei carnis, non immortalitatem vitae auferre potuerunt. Hanc tunicam Judaicae bestiae cruentaverunt, illae de quibus dicit: Ecce ego mitto vos sicut agnos inter lupos (Luc. X, 3) .
PL 14, 647Cしたがって、血に染まったのは彼の衣、すなわち肉であって、神性ではない。彼らが彼から奪えたのは肉の衣であって、生の不死ではなかった。この衣を血に染めたのは、ユダヤの獣ども、彼が次の言葉で言及した狼どもである。「見よ、私は汝らを、狼の中に子羊を送るように遣わす」(ルカ10:3)。
16. Quod autem lacus siccus erat (Gen. XXXVII, 24) , quid mirum si Judaeorum lacus aquam non habet, qui dereliquerunt fontem aquae vivae, et fecerunt sibi lacus contritos?
PL 14, 647C16. 水溜めが乾いていたこと(創世記37:24)に、何の不思議があろうか。ユダヤ人の水溜めに水がないのは、彼らが生ける水の源を捨て、自分たちのために砕けた水溜めを造ったからである。
Et ut scias verum hoc esse mysterium, ipse de se Dominus ait: Posuerunt me in lacu inferiori, in tenebris, et in umbra mortis (Psal. LXXXVII, 7) . 17. Illi igitur emunt Christum qui bonos odores deferunt, thymiama quo adolent altaria piae mentis.
PL 14, 647Dあなたがこれを真の奥義と知るために、主自身が自分について言う。「彼らは私を、下の水溜め、暗闇の中、死の陰に置いた」(詩篇87:7)。17. それゆえ、キリストを買うのは、良い香りを携える者、すなわち、敬虔な精神の祭壇で焚く香を携える者たちである。
Unde et David graece hoc modo ait: Κατευθυνθήτω ἡ προσευχή μου ὡς θυμίαμα ἐνώπιόν σου (Ps. CXL, 2) . Resinam quoque qua marmora confracta sociantur, est resina spiritalis quae fracturas animae tuae solidet, et divulsa connectat, resoluta constringat.
PL 14, 648Aそれでダビデもギリシア語でこう言う。「私の祈りが汝の前に香のようにまっすぐに立ちのぼるように」〔ギリシア語〕(詩篇140:2)。割れた大理石を接ぎ合わせる樹脂も、霊的な樹脂であり、あなたの魂の裂け目を固め、引き裂かれたものを結び、ほどけたものを締める。
Haec enim spiritalis resina corroborat, et quaedam comminuta animae membra componit, ut sine offensione socientur. Denique Jeremias hanc quaerit resinam, ut Babyloniam curet sanare, si possit, dicens: Accipite resinam corruptioni ejus, si quo modo sanabitur.
PL 14, 648Aこの霊的な樹脂は、強め、砕けた魂の肢体を整えて、障りなく結び合わされるようにする。それでエレミヤは、この樹脂を求めて、できるならバビロンを癒そうとして言う。「その傷のために樹脂を取れ。どうにかして癒えるかもしれない。」
Curavimus Babyloniam, et sanata non est (Jer. LI, 8 et 9) . Non est sanata Synagoga, quia resina ista migravit ad Ecclesiam.
PL 14, 648A「我々はバビロンを治療したが、癒えなかった」(エレミヤ51:8-9)。シナゴーグは癒えなかった。この樹脂が教会へ移ったからである。
Ideo ex Galaad veniebant negotiatores, hoc est, de possessione vel incolatu testimonii, merces suas ad Ecclesiam transferentes, ut gentium peccata resina ista curaret. De quibus dicitur: Convalescite, manus demissae, et genua dissoluta (Esa. XXXV, 3) .
PL 14, 648Aそれゆえ商人たちはギレアドから来た。すなわち、証しの所有地、あるいは寄留地から、自らの商品を教会へ運び、諸国民の罪をこの樹脂で癒すためである。彼らについてこう言われている。「垂れた手と、ゆるんだ膝よ、力を取り戻せ」(イザヤ35:3)。
Fides sincera resina est. Hanc adhibebat Petrus, cum diceret claudo: In nomine Jesu Christi Nazareni surge et ambula (Act. III, 6) ; meritoque surrexit, et ambulavit. Hanc habebat cum diceret paralytico: Aenea, sanet te Dominus Jesus Christus: surge et sterne tibi.
PL 14, 648Bまことの信仰は樹脂である。ペトロは足の不自由な者に、こう言ったとき、これを用いた。「ナザレのイエス・キリストの名によって、立ち上がって歩け」(使徒言行録3:6)。彼が立ち上がって歩いたのは当然である。中風の者にこう言ったときも、ペトロはこれを持っていた。「アイネアスよ、主イエス・キリストが汝を癒す。立ち上がり、自分の寝床を整えよ」。
Et surrexit, et stravit sibi (Act. IX, 34) . Hanc habebat, cum diceret mortuae: Surge in nomine Domini nostri Jesu Christi. Et defuncta surrexit (Ibid., 4) .
PL 14, 648B「彼は立ち上がり、自分の寝床を整えた」(使徒言行録9:34)。死んだ女にこう言ったときも、これを持っていた。「我々の主イエス・キリストの名によって、立ち上がれ」。「そして死んでいた女は立ち上がった」(使徒言行録9:4〔底本は「4」。9:40の誤りか〕)。
Hujus resinae temperamento lapides illi de quibus potens est Dominus resuscitare filios Abrahae, compaginantur. Hujus resinae medicamento claudus erigitur, paralyticus reformatur, mortua resuscitatur.
PL 14, 648Bこの樹脂の調合によって、主がそこからアブラハムの子らを起こすことのできるあの石たちが、組み合わされる。この樹脂の薬によって、足の不自由な者は起こされ、中風の者は立て直され、死んだ女はよみがえらされる。
18. Illud quoque quod haedi sanguine resperserunt tunicam ejus (Gen. XXXVII, 32) , videtur significare quoniam falsis testimoniis appetentes, in invidiam deduxere peccati omnium peccata donantem. Nobis agnus est, illis haedus.
PL 14, 648B18. また、子山羊の血で彼の衣を染めた(創世記37:32)ということは、次のことを示すと見える。彼らは偽りの証言で彼を攻め、すべての人の罪を赦す者を、罪の悪評〔invidia は「ねたみ」とも取れる〕のうちに引き入れたのである。我々にとってそれは子羊であり、彼らにとっては子山羊である。
Nobis agnus Dei occisus est, quibus abstulit peccatum mundi: illis haedus, quorum acervavit errores, delicta cumulavit. Ideoque ait: Implete mensuram patrum vestrorum (Matth. XXIII, 32) .
PL 14, 648C我々にとっては、神の子羊が屠られ、我々から彼は世界の罪を取り去った。彼らにとっては子山羊であり、彼らの過ちを積み上げ、咎を重ねた。それで彼は言う。「汝らの父祖たちの枡を満たせ」(マタイ23:32)。
Meritoque Jacob posteritatis suae deplorans dispendia, quasi pater filium flebat amissum, quasi propheta lugebat interitum Judaeorum.
PL 14, 648Cヤコブが自らの子孫の損失を嘆いたのも当然である。彼は、父が失った子を泣くように泣き、預言者がユダヤ人の滅びを悼むように悼んだ。
Denique scidit etiam vestimenta sua: quod in passione Domini factum legimus (Matth. XXVI, 65) a principe sacerdotum, in quo esset non privata persona, sed publici munus officii.
PL 14, 648Cさらに彼は自分の衣も裂いた。主の受難において、大祭司がこれを行ったと我々は読む(マタイ26:65)。この者にあったのは私人の役ではなく、公の職務の務めであった。
Et velum templi scissum est (Matth. XXVII, 51) ; ut profanata mysteria, nudatum populum salutaribus indumentis, divisum regnum talibus manifestaretur insignibus destruendum; quia omne regnum divisum facile destruetur.
PL 14, 648D「神殿の幕は裂けた」(マタイ27:51)。冒瀆された奥義、救いの衣を剥ぎ取られた民、分裂した王国が、このような徴によって、滅ぼされるべきものとして示されるためである。分裂した王国はみな、たやすく滅びるからである。
Et vere divisum, quando hoc quod erat Christi, coepit esse etiam diaboli. Neque enim poterant indivisi manere, qui a Patre Filium separabant.
PL 14, 648Dまことに分裂していた。キリストのものであったものが、悪魔のものにもなり始めたときである。子を父から引き離した者たちが、分裂せずにとどまることはできなかったのである。
Caput IV
第IV章PL 14, 648DJoseph ducitur in Aegyptum, atque a praeposito coquorum emitur, in quo Christi sua servitute nos liberantis figura est. In eodem ostenditur in ipsa captivitate libertatem posse retineri: nec non in libertate reperiri captivitatem.
PL 14, 648Dヨセフはエジプトへ連れて行かれ、料理人の頭に買われる。ここに、自らの隷従によって我々を解放するキリストの象りがある。同じ箇所で、捕らわれの身にあっても自由を保ちうること、また自由のうちにも捕らわれが見いだされうることが示される。
Denique omnibus in exemplum Joseph proponitur. 19. Venditus est ergo Joseph, ductus in Aegyptum, emptus a praeposito coquorum. Non otiosa persona quae cruda ciborum coqueret, ut epularentur animi fidei suavitate. Nullus enim cibus scientia et doctrina dulcior.
PL 14, 648Dこうしてヨセフは、すべての人への模範として示される。19. ヨセフは売られ、エジプトへ連れて行かれ、料理人の頭に買われた。料理人は、生の食べ物を煮るという、無意味でない役を担う人物である。魂が信仰の甘美さで宴を楽しむためである。知識と教えより甘い食べ物はないからである。
Erat ante in Aegypto cruda perfidia, quam nullus divinae cognitionis ardor, et verae scientiae cupiditas nulla molliverat, non eloquia Domini ignita decoxerant.
PL 14, 649A以前、エジプトには生の不信仰があった。神の知への熱意も、真の知への渇望も、これを和らげず、火のごとき主の言葉も、これを煮てはいなかった。
Venditus est autem Joseph in Aegypto, quia Christus venturus erat ad eos quibus dictum est: Peccatis vestris venditi estis (Esa. L, 1) . Et ideo suo sanguine redemit, quos propria peccata vendiderant.
PL 14, 649Aヨセフがエジプトで売られたのは、キリストが、次のように語られた者たちのもとへ来ようとしていたからである。「汝らは自分の罪のゆえに売られた」(イザヤ50:1)。それゆえ彼は自らの血で、自分の罪が売った者たちを贖った。
Sed venditus Christus conditionis susceptione, non culpae, peccati pretio tenetur; quia peccatum ipse non fecit.
PL 14, 649Bしかしキリストが売られたのは、境遇を引き受けたことによるのであって、咎によるのではない。彼は罪の代価に拘束されるが、彼自身は罪を犯さなかったからである。
Pretio igitur nostrum debitum, non sua aera contraxit, chirographum sustulit, feneratorem removit, exuit debitorem: unus exsolvit quod ab omnibus debebatur. Non licebat nobis exire servitio.
PL 14, 649Bこうして彼は、代価によって、自分の借財ではなく我々の負債を引き受け、債務証書を取り去り、金貸しを退け、債務者を解き放った。すべての者が負っていたものを、ただひとりで払い済ませたのである。我々には隷従から出ることが許されていなかった。
Suscepit hoc ille pro nobis, ut servitutem mundi repelleret, libertatem paradisi restitueret, gratiam novam consortii sui honore donaret. Hoc de mysterio.
PL 14, 649B彼は我々のためにこれを引き受けた。世界の隷従を退け、楽園の自由を回復し、自らとの交わりの栄誉をもって新しい恩寵を与えるためである。以上は奥義についてである。
20. Caeterum quod ad moralem pertinet locum, quia omnes vult salvos fieri Dominus Deus noster, dedit per Joseph etiam iis qui sunt in servitute solatium: attribuit magisterium; ut discerent etiam in ultima conditione posse mores esse superiores, nec ullum statum immunem esse virtutis, si animus se uniuscujusque cognoscat; carnem servituti subditam esse, non mentem; multosque servulos esse dominis liberiores, si in servitute positi a servilibus putent operibus abstinendum.
PL 14, 649B20. さて、倫理に関わる点については、我々の主なる神はすべての人が救われることを望むので、ヨセフを通して、隷従の身にある者たちにも慰めを与え、教えを授けた。それは、最低の境遇にあっても習いは高くありうること、一人ひとりの心が自分を知るなら、どんな身分も徳と無縁ではないこと、隷従に服しているのは肉であって精神ではないこと、また、隷従の身に置かれた多くの奴隷が、奴隷にふさわしい行いは控えるべきだと考えるなら、主人たちよりも自由でありうることを、学ばせるためである。
Servile est omne peccatum, libera est innocentia. Unde et Dominus ait: Omnis qui facit peccatum, servus est peccati (Rom. VI, 16) . Quomodo enim non servus omnis avarus, qui pro exiguo pecuniae lucello se ipsum auctionatur?
PL 14, 649Cすべての罪は奴隷のものであり、無垢は自由である。それで主も言う。「罪を犯す者はみな、罪の奴隷である」(ローマ6:16〔底本はローマ6:16。ヨハネ8:34にある言葉か〕)。欲深な者はみな、どうして奴隷でないことがあろうか。わずかな金銭の利得のために、自分自身を競売にかけているのである。
Timet omnia, ne congesta amittat, qui non utenda congessit, majore periculo servaturus quo majora quaesivit. Quomodo non mendicus, cui sunt parva quae possidet?
PL 14, 649C使わないために積み上げた者は、積み上げたものを失うまいとして、すべてを恐れる。より大きなものを求めたぶん、いっそう大きな危険を冒してそれを守ることになる。持っているものがわずかにしか思えない者が、どうして乞食でないことがあろうか。
Nam etsi mihi dives videatur, sibi eget: nec testimoniis sua vota solatur, qui quod optat nescit credere. Quomodo autem non et ille servus, qui subditus est libidini? Primum suis ardet incendiis, et pectoris sui facibus exuritur.
PL 14, 649D私には富者に見えても、その者は自分自身にとっては欠乏している。自分の望むものを信じることを知らない者は、証しによって自分の願いを慰めることもしない。また、情欲に服する者も、どうして奴隷でないことがあろうか。まず彼は自分の火に燃え、自分の胸の松明に焼き尽くされる。
Quibus recte dicit propheta: Ambulate in lumine ignis vestri, et in flamma quam accendistis (Esai. L, 11) . Suscipit omnes metus, insidiatur somno singulorum: ut unius cupiditate potiatur, fit servus omnium.
PL 14, 650A彼らに預言者は正しくこう言う。「汝らの火の光のなかを、汝らが燃やした炎のなかを歩め」(イザヤ50:11)。彼はあらゆる恐れを引き受け、一人ひとりの眠りを狙う。一人の女への欲望を遂げるために、すべての者の奴隷となる。
Servit igitur hanc miseram quidem servitutem, qui ipse sibi dominos facit, ipse vult habere quos timeat. Nihil enim tam speciale servitutis est, quam semper timere.
PL 14, 650A自ら自分に主人を作り、自ら恐れる相手を持とうとする者は、まことにみじめな隷従に仕えている。常に恐れることほど、隷従に固有のことはないからである。
Ille vero in quavis conditione servitii semper liber, qui mundi amore non capitur, avaritiae vinculis non tenetur, metu criminis non alligatur, qui securus spectat praesentia, quem futura non terrent.
PL 14, 650Aしかし、隷従のどんな境遇にあっても、常に自由なのは、世界への愛にとらえられず、貪欲の鎖に縛られず、咎の恐れに縛られず、現在を安らかに見つめ、将来に脅えない者である。
Nonne videtur tibi iste in servitute dominari: ille autem in libertate servire? Serviebat Joseph, regnabat Pharao: beatior hujus servitus, quam regnum illius. Denique tota Aegyptus collapsa esset fame, nisi regnum suum consilio servuli subdidisset.
PL 14, 650Aあなたには、この者は隷従のうちに支配し、かの者は自由のうちに仕えていると見えないだろうか。ヨセフは仕え、ファラオは王として支配していた。しかしこの者の隷従は、あの者の王国より幸いである。実際、ファラオが自らの王国を小さな奴隷の助言に従わせなかったなら、エジプト全土は飢えで崩れ去っていたであろう。
21. Habent igitur unde glorientur originis servuli, servivit et Joseph. Habent unde se consolentur qui ex libertate in servitutem aliqua necessitate venerunt.
PL 14, 650B21. こうして、生まれながらの奴隷たちには、誇る理由がある。ヨセフも仕えたからである。何らかの必要から自由から隷従に落ちた者たちにも、自らを慰める理由がある。
Habent quod imitentur, ut discant conditionem se mutare posse, non mores: esse et in vernaculis libertatem, et in servitute constantiam. Habent etiam domini quod per servulos bonos sperent. Abraham filio per vernaculum invenit uxorem.
PL 14, 650B彼らには倣うべきものがあり、境遇は変わりうるが、習いは変わらないことを学ぶ。家で生まれた者たちにも自由があり、隷従のうちにも堅固さがあるのである。主人たちにも、善い奴隷たちを通して望みうるものがある。アブラハムは、家生まれの僕を通して、息子に妻を見いだした。
Benedixit Dominus domum Aegyptii propter Joseph, et facta est benedictio Domini in toto censu ejus, et in domo et in agris. Et convertit, inquit, omnia quaecumque illi erant, in manus Joseph (Gen. XXXIX, 4) . Advertimus quod ea quae domini gubernare non poterant, servuli gubernarunt.
PL 14, 650B「主はヨセフのゆえに、エジプト人の家を祝福し、主の祝福は、彼の全財産に、家にも畑にもあった」。「そして彼は、自分のものすべてをヨセフの手に委ねた」と言う(創世記39:4)。我々は、主人たちが治められなかったことを、奴隷たちが治めたことに気づく。
Caput V
第V章PL 14, 650CJosephi ob pulchritudinem, sed magis ob pudicitiam commendatio. Is nulla sua culpa adamatus a domina, ac de stupro compellatus, eam repellit, rejectisque vestibus ornatior fugit: illa vero dum eas retinet, atque insontem criminatur, ignominiam suam nudat.
PL 14, 650Cヨセフは美しさのゆえに、しかしそれ以上に貞潔のゆえに称賛される。彼は自らの咎なく女主人に恋慕され、不貞を迫られるが、これを退け、衣を投げ捨ててかえっていっそう飾られて逃げる。女は衣を握りしめ、罪なき者を訴えることで、自らの恥をあらわにする。
Tamen mittitur Joseph in carcerem: at ibi divino praesidio non destituitur. 22. Sed quid de privata domo dispositionis ejus servuli astruam, qui rexit imperium?
PL 14, 650Cそれでもヨセフは獄に入れられる。しかしそこでも、神の守りに見捨てられはしない。22. だが、一国を治めたこの奴隷の、私邸での采配について、私は何を言い添えようか。
Plus tamen est quod ipse ante se rexit; et cum esset decorus aspectu, et speciosus facie valde, venustatem sui vultus ad alienam non derivavit injuriam, sed ad suam servavit gratiam: hoc se pulchriorem ratus, si non dispendio castitatis, sed cultu pudoris speciosior probaretur.
PL 14, 650Cしかし、彼がまず自分自身を治めたことのほうが大きい。姿は端正で、顔はきわめて美しかったが、その顔の魅力を他人への不正に向けず、自分自身の誉れのために保った。貞潔を損なうことによってではなく、慎みを養うことによって美しいと認められるなら、そのほうがいっそう美しいと考えたのである。
Illum esse verum decorem, qui non alienos oculos caperet, nec fragiles mentes vulneraret, sed judicia acquireret universorum, fraudi nullis futurus, laudi sibi.
PL 14, 651A真の美とは、他人の目をとらえず、もろい精神を傷つけず、むしろすべての人の判断を得るものであり、誰にとっても欺きとならず、自分にとって称賛となるものだ、と。
Jam si qua petulantibus aspexit oculis, illius crimen solius est quae male vidit, non hujus qui male se nollet videri; nec in eo quod visus est, culpa est. Non erat in potestate servuli ut non videretur: maritus debuit cavere oculos uxoris.
PL 14, 651Aさて、もし誰かが不遜な目で見たのなら、その罪は悪しく見た女ひとりのものであり、悪しく見られることを望まなかったこの者のものではない。見られたことに咎はない。見られないでいることは、奴隷の力の及ぶところではなかった。夫が妻の目を警戒すべきであった。
Si ille nihil timebat de conjuge, arbitrabatur iste testimonium esse castimoniae, non remissionem incuriae. Discant tamen viri cavere etiam oculos feminarum. Adamantur enim et qui nolunt amari. Denique adamatus est Joseph, qui amantem contemneret.
PL 14, 651Aあの者〔夫〕が妻について何も恐れていなかったのなら、この者〔ヨセフ〕は、それを貞潔への信頼のしるしであって、不注意の放任ではないと考えた。しかし夫たちは、女たちの目をも警戒することを学べ。愛されることを望まない者も、恋慕されるからである。ついにヨセフは、恋する女を軽んじる者であるのに、恋慕された。
Et bene excusavit eum Scriptura dicens: Immisit oculos uxor domini ejus in Joseph (Gen. XXXIX, 7) , hoc est, non ipse se ostentavit, nec cepit incautam: sed illa retia sua misit, et indagine sui capta est. Laqueos suos sparsit, et suis haesit vinculis.
PL 14, 651A聖書は彼を正しく弁護して言う。「彼の主人の妻は、ヨセフに目を注いだ」(創世記39:7)。すなわち、彼が自分を見せびらかしたのでも、油断した女をとらえたのでもない。むしろ女のほうが自分の網を投げ、自らの囲い網にかかったのである。罠をまき散らし、自分の綱にからまった。
23. Dixit autem illi: Dormi mecum (Ibid.) . Prima adulterae oculorum tela sunt, secunda verborum. Sed qui non capitur oculis, potest verbis resistere. Suppetit defensio, ubi adhuc liber affectus est. Ideo scriptum est quia ille noluit (Ibid., 8) .
PL 14, 651B23. 「そして彼女は彼に言った。『私と寝よ』」(創世記39:7)。姦通する女の第一の矢は目の矢であり、第二は言葉の矢である。しかし目にとらえられなかった者は、言葉に抗することができる。情がまだ自由なところには、防ぎが備わっている。それで「彼は望まなかった」と書かれている(創世記39:8)。
Primum igitur congressione mentis superavit, tamquam scuto animi irruentem repellens: deinde sermonem tamquam hastam vibravit, ut se illa revocaret. Et dixit uxori domini sui (Ibid.) .
PL 14, 651Bまず彼は精神の組み打ちで打ち勝ち、襲いかかる者を心の盾で退けた。次に言葉を槍のように振るって、女が引き下がるようにした。「そして彼は自分の主人の妻に言った」(創世記39:8)。
Recte uxor domini, non ipsa domina dicitur quae non potuit extorquere quod voluit imperare. Nam quomodo domina, quae dominandi non habebat effectum, quae disciplinam dominae non tenebat, quae servulis libidinis incentiva praestabat?
PL 14, 651B「主人の妻」と言われ、「女主人」とは言われないのは正しい。望んだことを命じても、取り立てることができなかったからである。支配する実効を持たず、女主人としての規律を保たず、奴隷たちに情欲の火種を与えていた者が、どうして女主人であろうか。
Ille dominus qui amantis non excepit faces, qui lenocinantis vincla non sensit, quem nulla mortis formido perterruit, qui maluit liber criminis mori, quam potentiae criminosae eligere consortium. Ille liber, qui turpe credidit vicem gratiae non referre.
PL 14, 651C主人とは、恋する女の松明を受けず、誘惑する女の鎖を感じず、死へのいかなる恐れにも脅えず、咎なく自由なまま死ぬことを、咎ある権勢との交わりを選ぶことより望んだ者である。自由な者とは、恩に恩を返さないことを恥とした者である。
Denique non ut meticulosus excusat, nec tamquam periculi timidus cavet: sed tamquam beneficii herilis et innocentiae suae debitor fugit crimen ingrati, peccatique labem et culpae contagium quasi justus horrescit.
PL 14, 651Cつまり彼は、臆病者のように言い逃れるのでも、危険を恐れて用心するのでもない。主人の恩恵と自らの無垢に負い目のある者として、恩知らずの罪を避けて逃げ、罪の汚れと咎の感染を、義人として恐れるのである。
Tertium spiculum adultera interpellandi assiduitate vibrabat: sed Joseph non audiebat eam. Habes post prima verba quid caveas. Non solum lubrica, sed etiam procax, importuna, petulans est libido, nec habet quod vereatur adultera.
PL 14, 651C第三の矢として、姦通する女は絶え間なく迫ることを振るったが、ヨセフは彼女に耳を貸さなかった。最初の言葉ののちに、あなたが警戒すべきことがここにある。情欲は、滑りやすいだけでなく、厚かましく、しつこく、不遜であり、姦通する女は恐れるべきものを何も持たない。
Quae dispendia pudoris prima non doluit, insidiatur ut capiat. 24. Denique officii sui et commissi muneris ingressum gratia, remotis arbitris ac domesticis (Ibid., 11) , apprehendit eum dicens: Dormi mecum.
PL 14, 651D最初の慎みの損失を悲しまなかった女は、とらえようと待ち伏せる。24. ついに、彼が自分の職務と託された務めのために入って来たとき、立ち会う者や家の者が遠ざけられていた折(創世記39:11)、女は彼を捕らえて言った。「私と寝よ」。
Excusatur Joseph Scripturae testimonio, quia commissum a Domino nequibat deserere obsequium.
PL 14, 651Dヨセフは、聖書の証言によって弁護される。主人から〔底本は「Domino」。「主人」と取ったが、「主」とも読める〕託された務めを、捨てることができなかったからである。
Non enim satis est quod securus sui, domus interiora, quasi qui capi non posset, ingressus est: justus debuit providere ne furenti copiam daret, et ejus illa peccato periret: sed qui adversari sibi domini sui videbat uxorem, neglecti officii etiam a domino cavere debebat offensam: simul adhuc sermonis, non comprehensionis putabat audaciam.
PL 14, 651D彼が自分については安心して、とらえられるはずのない者のように家の奥に入ったことは、〔弁護として〕それだけでは十分ではない。義人は、狂った女に機会を与えて、彼女が彼の罪によって滅びることのないよう、配慮すべきであった。だが、主人の妻が自分に逆らっているのを見ていた彼は、務めを怠ったことで主人からも咎めを受けないよう、警戒せざるをえなかった。それに、彼はそれまで女の大胆さは言葉にとどまり、捕らえることにまでは及ばないと考えていたのである。
25. Excusatur quod ingressus est: praedicatur quod elapsus est, nec pluris fecit vestimenta corporis, quam animi castimoniam. Reliquit tamquam non sua, quae adultera suis manibus detinebat: et aliena judicavit, quae tactu impudicae potuerant comprehendi.
PL 14, 652A25. 彼が入ったことは弁護される。逃れ出たことは称えられる。彼は、体の衣を心の貞潔より重んじはしなかった。姦通する女が自分の手で押さえていたものを、自分のものでないかのように残し、恥知らずな女の手に取られうるものを、他人のものと見なしたのである。
Magnus tamen vir, qui venditus servile nescivit ingenium, adamatus non redamavit, rogatus non acquievit, comprehensus aufugit.
PL 14, 652Aそれにしても偉大な人である。売られても奴隷の気質を知らず、恋慕されても恋慕し返さず、求められても従わず、捕らえられても逃げ去った。
Qui cum ab uxore domini conveniretur, teneri veste potuit, animo capi non potuit: ac ne ipsa quidem verba diu passus, contagium judicavit si diutius moraretur; ne per manus adulterae libidinis incentiva transirent.
PL 14, 652A主人の妻に言い寄られたとき、彼は衣はつかまれえたが、心はとらえられえなかった。言葉さえ長くは耐えず、さらに長くとどまれば感染すると判断した。姦通する女の手を通して、情欲の火種が乗り移らないようにである。
Itaque vestem exuit, crimen excussit, et relictis quibus tenebatur, exuviis, spoliatus quidem, sed non nudus aufugit, qui erat tectior indumento pudoris. Non est enim nudus, nisi quem culpa nudaverit.
PL 14, 652Bこうして彼は衣を脱ぎ、罪を振り払い、つかまれていた脱け殻を残して、剥ぎ取られはしたが裸ではなく、逃げ去った。慎みという衣にいっそう覆われていたからである。咎に裸にされた者でなければ、裸ではないのである。
Denique in superioribus habemus quod Adam, posteaquam Dei mandata praevaricatione deseruit, et peccati gravis aera contraxit, nudus erat. Unde et ipse ait: Vocem tuam audivi in Paradiso, et timui, quia nudus sum, et abscondi me (Gen. III, 10) .
PL 14, 652B先の箇所で我々は、アダムが、神の戒めを背反によって捨て、重い罪の借財を負ったのち、裸であったことを見た。それで彼自身も言う。「私は楽園で汝の声を聞いて、恐れた。私は裸だからである。そして身を隠した」(創世記3:10)。
Intellexit enim se esse nudum, qui infulas divinae protectionis amiserat. Et ideo latebat, quia vestem fidei non habebat, quam utique praevaricando deposuit. Magnam rem vides.
PL 14, 652B神の保護の飾り帯を失っていたので、自分が裸だと悟ったのである。それゆえ隠れていたのは、信仰の衣を持たなかったからで、その衣を彼は背反によって脱ぎ捨てたのである。あなたは大きなことを見ている。
Ille nudus erat qui tunicam non amisit: iste nudus non erat, qui vestimentis se exuit, quae in manibus adulterae dereliquit. Eadem Scriptura illum nudum asseruit, hunc abnuit.
PL 14, 652Cあの者は、衣を失わなかったのに裸であった。この者は、姦通する女の手に残した衣を脱いだが、裸ではなかった。同じ聖書が、あの者を裸と断じ、この者を裸と認めない。
Et ideo iste exspoliavit se potius quam nudavit, qui incorrupta virtutum vestimenta servabat, exspolians se veterem hominem cum actibus ejus; ut indueret novum, qui secundum imaginem creatoris in agnitione renovatur.
PL 14, 652Cそれゆえこの者は、裸になったのではなく、むしろ自らを脱ぎ捨てたのである。徳の損なわれていない衣を保ち、古い人をその行いとともに脱ぎ捨てて、新しい人を着るためである。その人は、創造者の像に従い、認識において新たにされる。
Ille autem nudus remansit, qui se iterum vestire non potuit, singulari spolio virtutis exutus. Unde pelliceam accepit tunicam; quia peccator habere non poterat spiritalem.
PL 14, 652Cあの者は裸のままとどまった。再び自らを着ることができず、徳の比類なき剥奪によって脱がされていたからである。それで皮の衣を受けた。罪人は霊的な衣を持つことができなかったからである。
Reliquit igitur vestimenta Joseph, et nudavit adulterae inverecundiam, quae postea latere non potuit. 26. Denique exivit foras, et ipsa adulterii sui tentamenta vulgavit, exaltans vocem suam; eo quod relictis vestibus, Hebraeus aufugerat.
PL 14, 652Cこうしてヨセフは衣を残し、姦通する女の恥知らずをあらわにした。それはのちに隠れていることができなかった。26. ついに女は外に出て、自らの姦通の企てを自ら言いふらし、声を張り上げた。衣を残して、ヘブライ人が逃げ去ったからである。
Ipsa igitur quod celare debuerat, prodebat; ut composito crimine laederet innocentem. Justus autem accusare non novit; et ideo impune hoc impudica faciebat.
PL 14, 652Dこうして女自身が、隠すべきことをあらわにしていた。作り上げた罪状で、罪なき者を傷つけるためである。しかし義人は訴えることを知らず、それゆえ恥知らずの女は、罰を受けずにそうしていた。
Illam igitur vere exutam dixerim, etiam aliena vestimenta servantem, quae omnia amiserat velamina castitatis: illum satis ornatum, satis defensum, cujus vox non audiebatur, et innocentia loquebatur.
PL 14, 652D私は、他人の衣を持ち続けているその女こそ、真に脱がされた者と言おう。彼女は貞潔の覆いをすべて失っていた。あの者は十分に飾られ、十分に守られている。その声は聞かれなかったが、無垢が語っていた。
Sic Susanna postea dum tacet in judicio, melius locuta est oraculo; et ideo prophetae meruit defensionem, quae propriae vocis non quaesivit auxilium. Illum ergo beatiorem dixerim, cum in carcerem mitteretur; quia subibat pro castitate martyrium.
PL 14, 653A同じようにスザンナも、のちに裁きの場で黙していたとき、託宣によって、よりよく語った。それゆえ、自分の声の助けを求めなかった彼女は、預言者による弁護を受けるにふさわしかった。したがって私は、彼が獄に入れられるとき、いっそう幸いであったと言おう。貞潔のために殉教を引き受けていたからである。
Bonum enim munus pudicitia; sed minoris meriti cum periculum non habet: ubi vero etiam salutis periculo defenditur, ibi plenius coronatur.
PL 14, 653A貞潔は善い賜物であるが、危険を伴わなければ功績は小さい。しかし命の危険を冒してまで守られるとき、そこでいっそう満ちて冠を受ける。
27. In audita causa, inexplorata fide veri, tamquam reus criminis in carcerem Joseph mittitur: sed eum Dominus nec in carcere deserebat. Non turbentur innocentes, cum falsis criminibus appetuntur; cum oppressa justitia truduntur in carcerem.
PL 14, 653A27. 弁明も聞かれず〔底本は「In audita causa」。Inaudita causa と読む〕、真実の確かさも調べられないまま、ヨセフは罪人として獄に入れられる。しかし主は、獄でも彼を見捨てなかった。無辜の者は、偽りの罪状で攻められるときも、正義が踏みにじられて獄に押し込められるときも、動揺してはならない。
Visitat Deus et in carcere suos; et ideo ibi est plus auxilii, ubi est plus periculi. Sed quid mirum si visitat Christus in carcere positos, qui se ipsum in suis in carcere inclusum esse memoravit, sicut habes scriptum: In carcere eram, et non venistis ad me (Matth. XXV, 43) ?
PL 14, 653A神は獄にいる自分の者たちをも訪れる。それゆえ、危険の大きいところには、助けも多い。しかし、キリストが獄にいる者たちを訪れるのは、何の不思議があろうか。キリストは、自分が自分に属する者たちにおいて獄に閉じ込められていると述べたのである。あなたが書かれているのを見るとおりである。「私は獄にいたが、汝らは私のもとに来なかった」(マタイ25:43)。
Quo non penetrat divina misericordia? Invenit Joseph hujusmodi gratiam, ut qui fuerat clausus in carcere, ipse potius carceris claustra servaret, concederet munere clavicularius, inclusos omnes potestati ejus committeret.
PL 14, 653B神の慈しみの届かぬ所があろうか。ヨセフはこのような恩寵を見いだした。獄に閉じ込められていた者が、むしろ自ら獄の錠を守り、獄の鍵番が務めを彼に譲って、閉じ込められた者たち全員を彼の権限に委ねたのである。
Itaque Joseph non solum carcerem non sentiebat, sed etiam alios quoque carceris levabat aerumna.
PL 14, 653Bこうしてヨセフは、自分が獄にいることを感じないばかりか、ほかの者たちをも獄の苦難から軽くした。
Caput VI
第VI章PL 14, 653BPost brevem invectivam in mulierem, ad spadones hujus etiam auctores injuriae transit; et demonstrato quam fragilis sit eorum status, alterius somnium ejusque expositionem refert. Hinc saeculi potentiam somnii similem esse ostendit.
PL 14, 653B女に対する短い非難ののち、この不正の張本人でもある宦官たちへ移る。彼らの境遇がいかにもろいかを示したうえで、もう一人の夢とその解き明かしを述べる。ここから、世の権勢が夢に似ていることを示す。
Deinde mystice laudato Hebraeo interprete, invehitur in eunuchum beneficii immemorem. Demum tacite Calligonum perstringens, pauca de regiorum ministrorum statu ac fragilitate subjungit.
PL 14, 653B次いで、ヘブライ人の解き手を奥義の意味において称えたのち、恩を忘れた宦官を非難する。最後に、名を挙げずにカリゴヌス〔ウァレンティニアヌス2世の宮廷の侍従長で宦官。アンブロシウスと対立した〕を突きつつ、王の従者たちの身分ともろさについて、少し付け加える。
28. Hujus igitur injuriae auctor mulier et spadones sunt; sed mulier Aegyptiorum, quae procaces cum viris solita miscere sermones, lacessere verecundos, refugientes insequi, pudentes perurgere, cum vitia sua non posset defendere, innoxios criminabatur, perfidiam admiscens perfidiae, aliena tenens, et alios ipsa condemnans, modum nullum ponens furori.
PL 14, 653C28. この不正の張本人は、女と宦官たちである。しかし女はエジプト人の女で、男たちと厚かましい言葉を交わすことに慣れ、慎み深い者を挑発し、逃げる者を追い、恥じる者に強いて迫っていた。自分の悪徳を弁護できないので、害のない者を告発し、不実に不実を重ね、他人のものを握りしめ、自らは他人を断罪して、狂気に限りを置かなかった。
Quae enim causa crudelitatis, nisi quod cupiditatibus suis obsisti videbat, et desideria sua vetita assensione fraudari?
PL 14, 654Aその残酷さの原因は何か。自分の欲望が妨げられ、自分の願いが、同意を拒まれて欺かれると見たからにほかならない。
En propter quod aperiatur carcer, ut suscipiat innocentes: solvantur catenae reis, ut imponantur fidelibus: dimittantur veritatis adulteri, ut includatur qui fidei adulterium recusavit.
PL 14, 654A見よ、これゆえに獄は開かれて、無辜の者を受け入れる。鎖は罪人から解かれて、信仰ある者に課される。真実に対する姦通者たちは放免され、信仰に対する姦通を拒んだ者が閉じ込められる。
29. De istis vero spadonibus quid dicam? qui exemplo debent esse spadonibus caeteris, quod status eorum fragilis ac tenuis, et in voluntate regia spes omnis, quibus levis offensa summum periculum sit: secundae autem res vile ministerium.
PL 14, 654A29. では、この宦官たちについて、私は何を言おうか。彼らは、ほかの宦官たちの手本となるべきである。彼らの身分はもろく乏しく、望みのすべては王の意志にかかり、軽い不興が最大の危険となるのだから。しかもその順境も、卑しい奉仕にすぎない。
Gloriabatur alter quod esset vini praepositus, alter quod esset pistorum. Uterque offendit, missique in carcerem, et commendati sancto Joseph ab ipso carceris claviculario, cum essent illic dies complures, viderunt somnium; et cum reviseret eos Joseph, tristes turbatosque animi offendit; quia turbabantur somnio, cujus interpretem non invenirent: Nonne per Deum, inquit, interpretatio somnii est?
PL 14, 654A一人は酒の頭であることを、もう一人はパン焼きの頭であることを誇っていた。二人とも不興を買って獄に入れられ、獄の鍵番自身から聖ヨセフに託され、そこに幾日かいるうちに、夢を見た。ヨセフが再び彼らを見舞うと、悲しみ、心乱れている二人に出会った。夢の解き手を見いだせず、夢に心を乱されていたのである。「夢の解き明かしは、神によるのではないか」と彼は言う。
Narrate ergo mihi. Et narravit praepositus vini somnium suum. Erat vitis in conspectu meo: in vite autem tres radices; et ipsa flores ferens germinavit maturos botryones uvarum: et calix Pharao in manu mea.
PL 14, 654B「では私に語れ」。そこで酒の頭は自分の夢を語った。「私の目の前に一本のブドウの木があった。その木には三つの根があり、花を咲かせて、熟したブドウの房が芽生えた。ファラオの杯が私の手にあった」。
Et sumpsi eam, et expressi eam in calicem, et dedi calicem in manus Pharao. Et dixit illi Joseph: Haec interpretatio ejus: Tres radices, tres dies sunt.
PL 14, 654B「私はそれを取り、杯に搾り、杯をファラオの手に渡した」。ヨセフは彼に言った。「その解き明かしはこうである。三つの根は三日である」。
Adhuc triduo, et in mentem habebit Pharao principatum tuum, et restituet te super officium tuum pristinum, et dabis calicem in manus Pharao.
PL 14, 654B「あと三日で、ファラオは汝の地位を思い出し、汝を以前の職に戻し、汝はファラオの手に杯を渡すであろう」。
Sed memor esto per temetipsum, cum tibi bene erit, et facies in me misericordiam, et memor eris mei ad Pharaonem, et educes me de carcere isto; quia furto involatus sum de terra Hebraeorum, et hic nihil male feci, sed miserunt me in lacum carceris hujus.
PL 14, 654B「しかし、汝に良いことが起こるとき、汝自身で思い出せ。そして私に慈しみを施し、ファラオに私のことを思い出させ、この獄から私を連れ出せ。私はヘブライ人の地から盗まれて連れ去られ、ここでも悪いことは何もしていないのに、彼らは私をこの獄の水溜めに入れたのである」。
30. Alterius somnium non libet dicere. Meministis certe verborum meorum, quod etiam tunc refugerim ejus interpretationem in eo, cujus exitum refugio, mortem perhorresco.
PL 14, 654C30. もう一人の夢は語りたくない。諸君は、私の言葉を確かに覚えている。私はあのときにも、その解き明かしを避けた〔in eo cujus … の係りは定かでない。その者について、と取った〕。その者の結末を私は避け、その死を私は恐れるのである。
De isto prius dicamus, qui si beatus videbatur, cum esset vini praepositus; et hunc summum credebat apicem omnis potentiae, quod regi calicem dabat. Haec gloria illius, haec magnificentia in hoc saeculo: hac defraudatus dolebat; huic redditus gratulabatur.
PL 14, 654Cまずこの者について語ろう。彼は酒の頭であったとき、自分では〔底本は「si」。sibi と読む〕幸いに見えていた。また、王に杯を渡すことを、あらゆる権勢の頂点と信じていた。これが彼の栄光であり、この世における壮麗である。これを奪われて苦しみ、これを返されて喜んだ。
Sed hoc somnium est, et omnis potentia saeculi somnium, non veritas est. Denique per somnium vidit reddi sibi principatum suum.
PL 14, 655Aしかしこれは夢であり、この世のあらゆる権勢は夢であって、真実ではない。ついに彼は夢によって、自分の地位が返されるのを見た。
Et Esaias dicit ita esse hujusmodi homines, qui in hoc saeculo delectantur secundis rebus, sicut qui in somnis manducat et bibit, videtur sibi cibo aut potu, dum dormit, repleri: sed cum evigilaverit, incipit esurire amplius; et tunc intelligit quam inanis ille cibus et potus fuerit somniantis: sic qui dormit in hoc saeculo, nec oculos aperit ad mysteria divina, quamdiu somno gravatur corporis, putat alicujus momenti esse hanc saecularem potentiam, quasi in somnis eam videt: ubi evigilaverit, deprehendit quam inanis hujus saeculi voluptas sit (Esai. XXIX, 8) .
PL 14, 655Aイザヤは、この世で順境を喜ぶこの種の人々は、夢の中で食べ飲みする者のようだと言う。その者は眠っているあいだ、食べ物や飲み物で満たされると思うが、目覚めるとさらに飢え始め、そのとき、夢見る者の食べ物と飲み物がいかにむなしかったかを悟る。同じように、この世で眠り、神の奥義に目を開かない者は、体の眠りに押さえられているあいだは、この世の権勢に何がしかの重みがあると思う。夢の中で見るように、それを見ているのである。目覚めたとき、この世の快楽がいかにむなしいかを悟る(イザヤ29:8)。
31. Considera nunc illum verum Hebraeum, illum non somnii, sed veritatis et praeclarae visionis interpretem, qui de divinitatis illa plenitudine, a libertate coelestis gratiae in hunc corporeum carcerem venerit, quem non potuit saeculi hujus illecebra mutare, non ulla corruptela mundanae voluptatis evertere, qui tentatus non decidit, appetitus non appetivit, postremo adulterina quadam Synagogae manu veste corporis apprehensus, carnem exuit, liber mortis ascendit.
PL 14, 655A31. 今、あの真のヘブライ人を考えよ。夢ではなく、真理と輝かしい幻の解き手を。神性のあの充満から、天の恩寵の自由から、この体の獄へと来た者を。この世の誘惑も彼を変えられず、世界の快楽のいかなる腐敗も彼を覆せなかった。試みられても堕ちず、言い寄られても言い寄らず、ついに、シナゴーグの姦通の女のような手に体の衣をつかまれて、肉を脱ぎ、死に支配されない者として昇った。
Calumniata est meretrix, ubi eum tenere non potuit, quem carcer non terruit, non inferna tenuerunt: quin etiam quo veluti puniendus descenderat, inde alios liberavit: ubi ipsi stringebantur mortis vincula, ibi laxavit ipse vincula mortuorum.
PL 14, 655B娼婦は、彼をつかまえておけなかったとき、彼を中傷した。獄も彼を脅かさず、冥界も彼を捕らえなかった。それどころか、罰せられるべき者であるかのように降った所から、ほかの者たちを解き放った。彼自身に死の鎖がかけられたその所で、彼自身が死者たちの鎖をゆるめたのである。
32. Considera ergo istum Hebraeum dicentem illi praeposito spadonum, qui contraxerat offensam regiam, quem restituerat muneri suo: Memor esto per temetipsum, cum tibi bene erit: et facies in me misericordiam, et memor eris mei.
PL 14, 655B32. では、このヘブライ人が、あの宦官の頭に、王の不興を買った者に、自分の務めへ復帰させてやった者に、こう言うのを考えよ。「汝に良いことが起こるとき、汝自身で思い出せ。そして私に慈しみを施し、私を思い出せ」。
Ideo secundo repetivit, quia sciebat non recordaturum quid evasisset injuriae, cum potentiam recepisset.
PL 14, 655C二度繰り返したのは、権勢を取り戻したとき、自分がどんな不当から逃れたかを彼が思い出さないだろうと知っていたからである。
Ideo secundo admonuit, quia secundo liberavit; ut si prioris beneficii eum memoria non teneret, vel posterioris subiret, non despiceret auctorem salutis suae, non perfida praevaricatione violaret. Sed quod pejus est, cito beneficii irrepit oblivio secundis rebus.
PL 14, 655C二度警告したのは、二度解き放ったからである。先の恩の記憶が彼をとらえなくとも、あとの恩の記憶は心に浮かび、自らの救いの創始者を軽んじず、不実な背反によって傷つけることもないようにと考えたのである。しかも、さらに悪いことに、順境のなかでは、恩の忘却がすぐに忍び込む。
Redditus officio suo non est memor factus interpretis, sed oblitus est eum. Sed etsi ille obliviscebatur, Christus non obliviscebatur: sed loquebatur ei, et per servulum loquebatur dicens ad eum: Memor esto per temetipsum, hoc est, vel officii tui contemplatione quid audieris recordare.
PL 14, 655C自分の職に戻されると、彼は解き手を思い出す者とはならず、忘れた。しかし彼が忘れても、キリストは忘れず、彼に語りかけていた。奴隷を通して語り、彼にこう言ったのである。「汝自身で思い出せ」。すなわち、せめて自分の職務を顧みて、何を聞いたかを思い出せ、ということである。
Sed etsi nunc oblitus es, memor eris mei; ut evadas periculum, qui oblitus es beneficium. Tamen elatus potentia non recordabatur. Et quanta haec potentia, ubi vini ministerium!
PL 14, 655D「しかし、汝は今は忘れていても、私を思い出すであろう。恩を忘れた汝が、危険を免れるために」。それでも彼は、権勢に思い上がって、思い出さなかった。そして、その権勢とはどれほどのものか。酒の給仕にすぎない。
En unde omnis jactantia; quia erat spadonum praepositus, qui vinum poculis regiis ministrabant. 33. Et factum est, inquit, post biennium (Gen. XLI, 1) .
PL 14, 656A見よ、これがすべての自慢のもとである。王の杯に酒を給仕する宦官たちの頭であったからである。33. 「そして二年の後になった」と言う(創世記41:1)。
Mentior de hoc nostri spadonis tempore, nisi et dies convenit; quia post biennium recepit officium, nec recordatus est, sed admonitus.
PL 14, 656A我々の宦官〔同時代の宦官を指すと取った〕のこの時について、日取りまで合わなければ、私は偽りを言っていることになる。二年ののち、彼は職を取り戻したが、思い出したのではなく、思い出させられたのだからである。
Cognovit enim quod etiam regnum ipsum in hoc saeculo esset somnium, qui suo somnio non credidit: didicit etiam regnum esse somnia, nec ipsorum potestates esse perpetuas.
PL 14, 656A自分の夢を信じなかった彼は、王国そのものもこの世では夢であることを知ったのである。王国も夢であり、その権能も永続しないことを学んだ。
Sed cito hunc locum praetereat dolor, ne ipsa commemoratione crudescat: ne ipsius quidem sermonis mei meminisse delectat, quem tunc temporis vel effuderit dolor, vel extorserit Ecclesiae contumelia.
PL 14, 656Aしかし痛みは、この箇所を早く通り過ぎるように。思い起こすことで、痛みがぶり返さないように。そのとき、痛みが注ぎ出したか、教会への侮辱が絞り出したかした私自身の言葉を思い出すことさえ、楽しくない。
34. Admonitus ergo sui per somnium regis ait: Peccatum meum recordor (Ibid., 9) . Sera quidem ista est, sed utinam vera confessio! Post peccatum fateris, quod ante peccatum cavere debueras. Quam cito oblitus fueras: Memor esto mei.
PL 14, 656B34. こうして、王の夢によって自分のことを思い出させられ、彼は言う。「私は自分の罪を思い出す」(創世記41:9)。たしかにそれは遅い告白だが、せめてまことの告白であってほしい。汝は、罪を犯す前に警戒すべきであったことを、罪のあとで告白している。「私を思い出せ」を、汝はどれほど早く忘れていたことか。
Scis nempe tunc temporis hunc fuisse sermonem: sed obtusas aures habebas fastu potentiae, et vini ebrius non audiebas verba sobrietatis. Vel nunc memento mei, qui peccatum sero fateris. Qui rogas servulum Christi, cur Dominum negas?
PL 14, 656B汝は、その当時この言葉が語られたことを確かに知っている。しかし汝は、権勢の驕りで耳が鈍り、酒に酔って、節度の言葉を聞かなかった。せめて今、私を思い出せ、遅くなって罪を告白する汝よ。キリストの奴隷に請いながら、なぜ主を否むのか。
Inebriare jam non vino, sed Spiritu sancto. Recordare quid passus sit, cum quo dormisti somnum tuum, et somniasti somnium. Et ipse praepositus erat, et praepositus epularum regis, quae ad opus pistorium pertinebant.
PL 14, 656Bもはや酒ではなく、聖なる霊に酔え。汝が夢を眠り、夢を見たとき、ともにいた者がどんな目に遭ったかを思い出せ。彼もまた頭であり、王の食事のうち、パン焼きの仕事に属するものの頭であった。
Sublimem se esse credebat, quia in potestate habebat panem regium: nesciebat multos anfractus esse hujus potentiae.
PL 14, 656C彼は、王のパンを自らの権能のうちに持っていたので、自分は高い者だと信じていた。この権勢に多くの曲がりくねりがあることを知らなかったのである。
Minabatur aliis, ipse mox supplicio dedendus extremo; nec audivit eum, qui licet servulus Domini, tamen loquebatur oraculum: quod ipsius jussu regis, de quo sibi plurimum blandiebatur, caput amissurus esset, esca avibus derelinquendus.
PL 14, 656C彼は他の者たちを脅していたが、自分自身はまもなく極刑に引き渡されるはずであった。そして、主の僕でありながら託宣を語っていた者の言葉を聞かなかった。すなわち、彼が大いに取り入っていた王その人の命令によって、頭を失い、鳥の餌として捨て置かれることになるという言葉を。
Vel hoc te exemplum revocare debebat, ut perfidiae non crederes. 35. Sunt et alia exempla de fastu et fragilitate ministrorum regalium, quae posterioris temporis historia habet.
PL 14, 656Cせめてこの例が汝を引き戻し、不実を信頼しないようにさせるべきであった。35. 王の従者たちの驕りともろさについては、さらに後の時代の歴史が伝えるほかの例もある。
Et Doech praepositus erat, et praepositus regis animalium ad disciplinam mulorum, hoc est, spadonum animalium. Hic quoque sacerdotem Domini detulit, et fraude regem commovit in sacerdotis periculum, et hic Syrus erat.
PL 14, 656Cドエグも頭であり、王の動物の頭、すなわちラバの調教を担う者、つまり宦官にあたる動物の頭であった。彼もまた主の祭司を告発し、欺きによって王を動かして、祭司を危うくした。そして彼もシリア人であった。
Num mentior, quando et patria, et facta conveniunt? Aman quoque cubiculo regis et ipse praepositus, dum invadere ecclesias Domini improba temeritate contendit, populumque fidelem spoliare ac persequi, gravibus sacrilegia suppliciis expendit.
PL 14, 656D私が偽りを言っているだろうか。出身も行いも合致するのだから。ハマンも王の寝室の頭であり、主の諸教会を邪悪な無謀さで襲い、信仰ある民から奪い、迫害しようと努めて、冒瀆の罪を重い刑罰で償った。
Caput VII
第VII章PL 14, 657AEducto Joseph de carcere regis somnium proponitur, a quo et explicatur. Hoc Ambrosius tum rebus sui temporis, tum praesenti et futuro saeculo accommodat.
PL 14, 657Aヨセフが王の獄から連れ出され、王の夢が彼に示され、彼がそれを解き明かす。アンブロシウスはこれを、自らの時代の事柄にも、現在と将来の世にも当てはめる。
Postea Josephi praemia, conjugium, liberos, frumenti distributionem mystice de Christo interpretatur; ac tandem nos ad emendum spiritalia alimenta hortatur.
PL 14, 657A次いで、ヨセフの報い、結婚、子ら、穀物の分配を、キリストについて奥義の意味で解釈する。そして最後に、我々に霊の糧を買うよう勧める。
36. Sed revertamur ad istum vini praepositum, qui quasi multo ebrius mero beneficii auctorem oblitus est diu: aliquando tamen, ut regi provideret interpretem, non quasi gratus, sed quasi callidus intimavit seriem rei gestae.
PL 14, 657A36. さて、かの酒の頭のもとへ戻ろう。彼は大いに生のぶどう酒に酔った者のように、恩恵を施した者をながく忘れていた。それでも、王に解き明かす者を備えるために、感謝する者としてではなく抜け目のない者として、ことの経緯をいつか告げたのである。
Quo cognito, rex quoque eum jussit accersiri, erutumque de carcere interrogavit, si posset interpretari sibi somnium. Cujus explanatione delectatus, removit injuriam, honorem detulit. Itaque videte si non praesentibus et ista conveniunt.
PL 14, 657Bこれを知って、王もまた彼を呼び寄せるよう命じ、獄から引き出して、夢を自分のために解き明かせるかと尋ねた。その解き明かしに喜んで、不当な扱いを取り除き、栄誉を授けた。諸君、見よ、これらのことも現在に当てはまらないだろうか。
Injuria illata est prius quam cognosceretur a rege: gratia relata, ubi regi est cognitus. Ita rex vacat culpa; quia et id quod excepit vir sanctus injuriae, alienum fuit: et id quod recepit gratiae, regis est proprium.
PL 14, 657B不当な扱いが加えられたのは、王に知られる前であった。好意が返されたのは、王に知られてからである。こうして王に咎はない。聖なる人が被った不当な扱いは王とは無縁であり、受けた好意は王自身のものだからである。
37. Somnium autem ejus, et interpretatio hujusmodi est: Quaecumque, inquit, facit Deus, ostendit Pharao. Septem vaccae bonae, septem anni sunt; et septem spicae bonae, septem anni sunt. Somnium Pharao unum est.
PL 14, 657B37. その夢とその解き明かしは次のとおりである。「神が行うことを、ファラオに示している」と彼は言う。「良い七頭の雌牛は七年であり、良い七つの穂も七年である。ファラオの夢は一つである」。
Et septem vaccae macrae, quae post illas ascendebant, septem anni sunt; et septem spicae macrae, et a vento corruptae, septem anni sunt. Erit septem annis fames. Verbum autem quod dixi: Quaecumque facit Deus, ostendit Pharao.
PL 14, 657C「また、その後から上ってきた痩せた七頭の雌牛は七年であり、痩せて風に害われた七つの穂も七年である。七年のあいだ飢饉があろう。私が言った言葉は、『神が行うことを、ファラオに示している』というものである」。
Ecce septem anni veniunt ubertatis magnae in totam terram Aegypti. Veniet autem septem annis fames post haec, et obliviscentur ubertatem in tota Aegypto: et consumet fames totam terram, et non agnoscetur urbertas terrae a fame quae futura est post haec.
PL 14, 657C「見よ、エジプトの全土に大いなる豊作の七年が来る。しかしその後、七年のあいだ飢饉が来て、エジプト全土で人々は豊作を忘れ、飢饉が全土を食い尽くし、この後に来る飢饉のために、地の豊作は見分けられなくなる〔底本は urbertas。ubertas と読む〕」。
Valida enim nimium. Quod autem iteravit somnium Pharao bis; quia verum erit verbum a Deo, et festinabit Deus facere illud. (Gen. XLI, 25 et seq.) 38. Vetus somnium, res recentes.
PL 14, 657C「それはきわめて激しいからである。ファラオが夢を二度繰り返したのは、その言葉が神から出て真実となり、神がそれを急いで行うからである」(創世記41:25以下)。38. 夢は古く、事柄は新しい。
Posterioribus priora consumpta sunt: et ubi erat ante ubertatis copia, ibi rerum omnium facta est indigentia.
PL 14, 657C後の年々に先の年々は食い尽くされ、かつて豊作のあふれていたところに、あらゆる物の欠乏が生じた。
Quod si quis hujusmodi regi consilium dedisset, ut aliquid de superiori ubertate posteriori principatus sui servaret aetati, reliquo quoque tempori larga donandi affluentia redundasset.
PL 14, 657Dもし誰かがこのような王に、先の豊かさの一部を、自らの統治の後の時代のために取っておくよう進言していたなら、残りの時にも、惜しみなく与えるあふれる富が満ちていたであろう。
Sed immodica aevi superioris effusio etiam posteriora destituit, et homines diripientes universa, aliquem Joseph adhibere nolebant.
PL 14, 657Dしかし先の時代の度を越した浪費は、後の時代までも見放し、人々はすべてを奪い取って、ヨセフのような者を用いようとはしなかった。
Etsi non ego Joseph (quis enim istud) clamabam tamen vaccas illas pingues non solum lasciviam, sed etiam incuriam divinae significare reverentiae (de perfidis enim dictum est: Tauri pingues obsederunt me (Ps. XXI, 13) : et de Judaeorum populo scriptum est (Deut. XXXII, 15) : Impinguatus, et obesus factus, et dilatatus est, et dereliquit eum qui fecit eum ), et ideo somnium illud redundantiae saecularis perpetuum esse non posse: fore tempus quo his fames dura succederet.
PL 14, 657Dたとえ私はヨセフではないにしても(実際、誰がそのような者でありえようか〔「quis enim istud」は語を省いた言い方で、こう取った〕)、それでも私は叫んでいた。あの肥えた雌牛たちは、放縦だけでなく、神への畏敬に対する無関心をも表すのであり(不信仰な者たちについて「肥えた雄牛が私を取り囲んだ」と言われ(詩篇21:13)、ユダヤ人の民についても「肥え太り、膨れ上がり、広がって、自らを造った者を捨てた」と書かれている(申命記32:15))、したがってあの世俗のあふれは永続しえない、彼らに厳しい飢饉が続く時が来るであろう、と。
39. Nec tamen hoc somnium uni aut duobus demonstratum arbitror, sed omnibus propositum; eo quod septem anni istius mundi pingues, et saeculari ubertate opimi, absorbeantur ab illis saeculis quae futura sunt, in quibus perpetua quies, et legis observantia spiritalis, quam Ephraem illa tribus patrum Deo fructuosa custodit.
PL 14, 658A39. だが私は、この夢が一人か二人に示されたのではなく、すべての者に差し出されたのだと考える。この世の肥えた七年、世俗の豊かさに満ちた七年は、来たるべき諸世に飲み込まれるからである。その諸世には永遠の安息があり、また、父祖たちのあの部族であるエフライムが、神のために実りをもたらしつつ守る、霊的な律法の遵守がある。
Bona vacca, non illa corporeo distenta ubere, sed abundans spiritalis lactis et gratiae, super cujus decorem cervicis Deus sedere se dicit, ut scriptum est: Ephraem vacca docta diligere victoriam. Ego autem transivi super decorem cervicis ejus (Ose. X, 11) .
PL 14, 658B良い雌牛とは、体の乳房で張りつめたものではなく、霊の乳と恩寵に満ちあふれたものである。その首の美しさの上に神は座ると自ら言う。書かれているとおりである。「エフライムは、勝利を愛することを教えられた雌牛。しかし私は、その首の美しさの上を通り過ぎた」(ホセア10:11)。
Non ergo impinguet caput nostrum oleum peccatoris, nec falsi fructus delectare nos debent, ne dicatur et de nobis: Seminastis impietatem, et iniquitates ejus vindemiastis. Manducasti fructum falsum, quia sperasti in curribus tuis (Ibid., 13) .
PL 14, 658Bそれゆえ、罪人の油が我々の頭を肥やしてはならず、偽りの実が我々を喜ばせてもならない。我々についても、こう言われることのないようにである。「汝らは不敬を種まきし、その不正を収穫した。汝は偽りの実を食べた。汝の戦車に望みを置いたからである」(ホセア10:13)。
Nec me movet quod habet spicas macras, et vento corruptas; quia et David tunc melior erat, quando sicut aranea tabescebat: et spiritus contribulatus sacrificium Dei est; et illi praestantiores evadunt, quos in hoc saeculo gravibus injuriis spiritus malignus exercuit.
PL 14, 658B痩せた、風に害われた穂があることも、私を動揺させない。ダビデもまた、クモのようにやつれていたときのほうが優れていたのであり、砕かれた霊は神への犠牲であり、この世で悪しき霊から重い不当な扱いによって試された者たちのほうが、いっそう優れた者となるからである。
40. Unde magis mystica meruisse praemia Joseph arbitror, quia de mysticis est locutus. Quid enim sibi vult annulus digito ejus insertus, nisi ut intelligamus pontificatum ei fidei esse delatum, ut alios ipse signaret?
PL 14, 658C40. ゆえに私は、ヨセフがむしろ奥義的な報いを受けたのは、奥義について語ったからだと考える。彼の指にはめられた指輪は、何を意味するのか。信仰の祭司職が彼に委ねられ、彼自身が他の人々に印を押すようになったことを、我々が悟るためでなくて何であろう。
Quid stola, quae amictus est sapientiae, nisi tributum ei ab illo rege coelesti, prudentiae principatum? Torques aureus intellectum bonum videtur exprimere. Currus quoque significat fastigium sublime meritorum.
PL 14, 658C知恵の衣である長衣は、あの天の王から彼に授けられた、思慮の首位でなくて何であろう。金の首飾りは、良き理解を表すと見える。戦車もまた、功績の崇高な頂を意味する。
Quis autem est qui ex gentibus accepit uxorem, nisi qui Ecclesiam ex nationibus sibi congregavit, et suscepit ex ea filium Manassen, per quem oblitus est omnes dolores suos quos habuit de sacrilegiis Judaeorum?
PL 14, 658Cところで、諸国民から妻を迎えた者とは、諸国民から教会を自らのもとに集め、教会から息子マナセをもうけた者でなくて誰であろうか。そのマナセによって、ユダヤ人たちの瀆聖から受けたすべての苦しみを忘れたのである。
Suscepit alium quoque filium Ephraem, per cujus profectum claruit quod suscepta in carne humilitas et divinitatem non humiliavit, et gloriam cumulavit. 41. Denique quicumque famem patiebantur, ad Joseph mittebantur.
PL 14, 658C彼はもう一人の息子エフライムをももうけた。その進展によって、肉において受けた謙卑が神性を卑しめず、むしろ栄光を増し加えたことが明らかになった。41. さて、飢えに苦しむ者はみな、ヨセフのもとへ遣わされた。
Qui sunt isti, nisi de quibus dictum est: Convertentur ad vesperam, et famem patientur ut canes (Psal. LVIII, 7) ? Erat autem fames non unius loci, sed totius terrae; quia non erat qui faceret bonitatem.
PL 14, 658Dそれは誰か。「彼らは夕べに帰り、犬のように飢えるであろう」(詩篇58:7)と言われた者たちでなくて誰であろう。飢饉は一つの場所のものではなく、全地のものであった。善を行う者がいなかったからである。
Ideo Dominus Jesus jejunia mundana miseratus aperuit horrea sua, et mysteriorum coelestium thesauros scientiae sapientiaeque patefecit absconditos; ut nulli alimenta deessent. Dixit enim Sapientia: Venite, edite panes meos (Prov. IX, 5) .
PL 14, 659Aそれゆえ主イエスは、世の飢えを憐れんで自らの倉を開き、天の奥義の宝を、すなわち隠されていた知識と知恵の宝を明らかにした。誰にも食べ物が欠けることのないようにである。知恵は言ったのである。「来て、私のパンを食べよ」(箴言9:5)。
Et ideo ab illo solo dicitur: Dominus pascit me, et nihil mihi deerit (Psal. XXII, 1) , qui saturatur a Christo. Aperuit ergo horrea sua Christus, et vendebat, non aera pecuniae, sed fidei pretium, et devotionis stipendium quaerens.
PL 14, 659Aだから、キリストに満たされた者だけが、こう言う。「主は私を養う。私には何も欠けない」(詩篇22:1)。こうしてキリストは自らの倉を開き、売った。金銭の硬貨ではなく、信仰の代価と献身の報酬を求めてである。
Vendebat autem non paucis in Judaea: sed vendebat omnibus, ut ab universis nationibus crederetur. 42. Et omnes regiones venerunt in Aegyptum ad Joseph emere (Gen. XLI, 5 et 7) ; obtinuerat enim fames. Omnes enim esuriunt, quos non paverit Christus.
PL 14, 659Aしかも彼は、ユダヤの少数の者にではなく、すべての者に売った。あらゆる国民から信じられるためである。42. 「すべての地方がエジプトのヨセフのもとへ買いに来た」(創世記41:5,7〔引照の数字は底本のまま。41:57の誤りか〕)。飢饉が覆っていたからである。キリストが養わなかった者は、みな飢えているのである。
Emamus ergo alimenta, quibus famem possimus repellere. Nemo paupertatis suae contemplatione revocetur, nemo vereatur qui argentum non habet. Non quaerit Christus argentum, sed fidem quae argento pretiosior est. Denique emit eam Petrus, qui non habebat argentum.
PL 14, 659Bゆえに、飢えを退けることのできる食べ物を買おう。誰も自らの貧しさを思って引き返してはならず、銀を持たない者も恐れてはならない。キリストが求めるのは銀ではなく、銀より尊い信仰である。事実ペトロは、銀を持たなかったのに、これを買い取った。
Argentum, inquit, et aurum non habeo: sed quod habeo, do tibi. In nomine Jesu Christi surge, et ambula (Act. III, 6) .
PL 14, 659B「銀も金も私にはない。だが私にあるものを、汝に与える。イエス・キリストの名によって、立って歩け」(使徒言行録3:6)。
Et propheta Esaias dicit: Qui sititis, ite ad aquam; et quicumque non habetis argentum, ite, emite, et bibite, et manducate: emite sine argento et pretio vinum, et adipem (Esai. LV, 1) .
PL 14, 659B預言者イザヤも言う。「渇く者たちよ、水に来よ。銀を持たぬ汝らすべても、来て買い、飲み、食べよ。銀なく、代価なく、ぶどう酒と脂を買え」(イザヤ55:1)。
Neque enim pretium quaesivit a nobis, qui pro nobis sanguinis sui pretium solvit; quia non auro et argento, sed pretioso nos redemit sanguine. Ergo id pretium debes quo emptus es; et si ille non semper exigat, tu tamen debes.
PL 14, 659B実際、我々のために自らの血の代価を支払った者は、我々から代価を求めはしなかった。金や銀ではなく、尊い血によって我々を贖ったからである。ゆえにあなたは、それによって買い取られた代価を負っている。たとえ彼がいつも取り立てるのでなくとも、あなたは負っているのである。
Eme igitur tibi Christum non eo quod pauci habent, sed eo quod omnes habent. Omnes habent per naturam, pauci offerunt per timorem. Suum est quod a te Christus reposcit. Ipse vitam omnibus dedit, ipse pro omnibus mortem suam obtulit.
PL 14, 659Cそれゆえ、少数の者が持つものではなく、すべての者が持つものによって、キリストを自分のために買え。すべての者は本性によってそれを持ち、少数の者だけが畏れによってそれを捧げる。キリストがあなたから取り戻そうとするのは、彼自身のものである。彼はすべての者に生命を与え、すべての者のために自らの死を捧げた。
Solve pro auctore, quod soluturus es lege. Non mediocris iste contractus est. Non omnes eum facile vident. Denique illae virgines in Evangelio (Matth. XXV, 9 et seq.) quas veniens sponsus exclusit, ideo foris relictae sunt, quia venale oleum non emerunt.
PL 14, 659C創始者のために、あなたが〔自然の〕定めによっていずれ支払うことになるものを支払え〔lex は死すべき定めを言うと取った。誰もが本性によって持ち、いずれ返す生命・死を、キリストのために差し出せということらしい〕。この取引は並のものではない。誰もがたやすくこれを見てとるわけではない。福音書のあの処女たち(マタイ25:9以下)は、来た花婿に閉め出された者たちである。彼女らが外に残されたのは、売られている油を買わなかったからである。
Unde dicitur eis: Ite potius ad vendentes, et emite vobis. Et negotiator non immerito praedicatur, qui vendidit omnia sua, et emit margaritam (Matth. XIII, 46) .
PL 14, 659Cだから彼女らは言われる。「むしろ売る者たちのところへ行って、自分のために買え」。また、持てるものすべてを売って真珠を買った商人が、当然のこととして称えられる(マタイ13:46)。
Caput VIII
第VIII章PL 14, 659CExhortatio Jacob ad filios, ut in Aegyptum ad escas coemendas sese conferant, quid significet; quid item decem eorum, relicto domi Benjamin, profectio? 43. Et Jacob dixit filiis suis: Quare pigri estis?
PL 14, 659Cヤコブが息子たちに、食べ物を買い求めにエジプトへ出かけるよう促したことは何を意味するか。また、ベニヤミンを家に残した十人の出立は何を意味するか。43. ヤコブは息子たちに言った。「なぜ汝らは怠けているのか。」
Ecce audivi quia frumentum est in Aegypto: descendite illo, et emite nobis escas (Gen. XLII, 1 et 2) : Non semel hoc Jacob dixit, quotidie omnibus filiis suis dicit, qui serius veniunt ad gratiam Christi: Quare pigri estis?
PL 14, 659D「見よ、エジプトに穀物があると私は聞いた。そこへ下って行き、我々のために食べ物を買え」(創世記42:1-2)。ヤコブがこれを言ったのは一度だけではない。キリストの恩寵のもとへ遅れてやって来るすべての息子たちに、毎日こう言うのである。「なぜ汝らは怠けているのか。」
Ecce audivi quia frumentum est in Aegypto. Ex hoc frumento granum est quod resurgit. Qui igitur famem sustinet, suae segnitiae debet ascribere. Ecce audivi, inquit, quia frumentum est in Aegypto.
PL 14, 660A「見よ、エジプトに穀物があると私は聞いた。」この穀物のうちに、よみがえる粒がある。ゆえに、飢えに耐えている者は、それを自らの怠惰のせいにせねばならない。「見よ、エジプトに穀物があると私は聞いた」と彼は言う。
Citius utique juniores aliquid quam seniores consuerunt audire, dum foris positi multa circumeunt. Sed hanc negotiationem prius senex audit, sed ille senex in quo est fidei longaeva canities.
PL 14, 660A若い者のほうが年長の者より早く、何かを聞き慣れている。外に身を置いて多くのところを巡り歩くからである。だがこの商いを最初に聞くのは老人である。ただしその老人とは、信仰の年経た白髪をもつ者のことである。
Prior senex intelligit, sed ille senex in quo est venerabilis senectus, et aetas senectutis vita immaculata. 44. Nec omnes hanc negotiationem suscipiunt, nisi filii Jacob, et ipsi prevectioris aetatis. Ideo decem pergunt, non pergit junior.
PL 14, 660A先に悟るのは老人である。ただしその老人とは、尊ぶべき老年をもち、その老いの歳月が汚れなき生である者のことである。44. この商いを引き受けるのは、ヤコブの息子たちだけであり、しかも彼らは年かさの者たちである。それゆえ十人が出かけ、年下の者は出かけない。
Non misit eum pater: Ne contingat, inquit, eum infirmitas (Ibid., 3 et 4) . Adhuc obnoxius erat infirmitati Benjamin junior. Patriarcha quidem legitur Benjamin, sed ille ex tribu Benjamin Paulus praefigurabatur. Merito Jacob de ejus infirmitate dubitabat.
PL 14, 660A父は彼を遣わさなかった。「彼に病弱が降りかかることのないように」と言ったのである(創世記42:3-4)。年下のベニヤミンは、なお病弱に陥りやすかった。ベニヤミンは族長と読まれるが、ベニヤミン族のあのパウロが、そこであらかじめ象られていたのである。ヤコブがその病弱を案じたのも当然である。
Denique infirmatus est, ut sanaretur: caecitatem passus est, sed haec infirmitas ad salutem. Denique illa caecitas lucem attulit. 45. Accepimus historiam, cognoscamus mysterium. Sine Benjamin patriarchae primo perrexerunt: sine Paulo apostoli.
PL 14, 660Bついに彼は病んだ。癒されるためであった。盲目を被ったが、この病は救いのためであった。ついに、あの盲目が光をもたらした。45. 我々は歴史を受け取った。奥義を知ろう。族長たちはベニヤミンなしに先に出かけた。使徒たちはパウロなしに〔先に出かけた〕。
Uterque non primus advenit, sed accersitus a primis uberiorem mercedem priorum suo fecit adventu. Est, inquit, frumentum in Aegypto, hoc est, ubi major fames, ibi major ubertas est. Magnum frumentum in Aegypto.
PL 14, 660Bどちらも最初に着いたのではなく、先に着いた者たちから呼び寄せられて、その到来によって、先の者たちの報いをいっそう豊かにした。「エジプトに穀物がある」と彼は言う。すなわち、飢えのより大きいところに、豊かさもより大きいのである。エジプトには大いなる穀物がある。
Denique et Deus Pater dicit: Ex Aegypto vocavi Filium meum (Ose., XI, 1) . Ex isto grano illa fecunditas. Neque enim messis esse potuisset, nisi Aegyptii granum ante sevissent.
PL 14, 660Bそれゆえ父なる神も言う。「私は私の子をエジプトから呼んだ」(ホセア11:1)。この穀物から、あの豊かな実りが生じた。実際、エジプト人が先に粒を蒔いていなかったなら、収穫はありえなかったであろう。
Est ergo frumentum quod nemo ante esse credebat. in hoc frumento negotiantur patriarchae. Et illi quidem argentum detulerunt: sed bonus Joseph frumentum dedit, argentum reddidit. Non enim pecunia emitur Christus, sed gratia. Pretium tuum fides est.
PL 14, 660Cゆえに、誰も前には存在すると信じなかった穀物がある。この穀物で族長たちは商いをする。彼らは確かに銀を持参したが、善良なヨセフは穀物を与え、銀を返した。キリストは金銭によってではなく、恩寵によって買われるからである。あなたの代価は信仰である。
Haec emuntur divina mysteria. Portat autem frumentum hoc asinus ille ante immundus in lege; sed jam mundus in gratia.
PL 14, 660C神の奥義はこうして買われる。ところで、この穀物を運ぶのは、律法においてはかつて汚れていたが、今や恩寵において清められた、あのろばである。
Caput IX
第IX章PL 14, 660CInvalescente fame filii Jacob redeunt in Aegyptum, ducto secum Benjamin ac muneribus delatis. Joseph comiter fratres alloquitur, qui ad convivium invitati, suspicantur sibi parari calumniam. Iidem a Majore domus confirmantur.
PL 14, 660C飢饉が募り、ヤコブの息子たちはベニヤミンを伴い、贈り物を携えて再びエジプトへ戻る。ヨセフは兄弟たちに親しく語りかけ、宴に招かれた彼らは、自分たちに言いがかりが仕掛けられているのではないかと疑う。同じ者たちが、家の長によって励まされる。
Quae omnia de Pauli vocatione ac praedicatione, nec non Judaeorum infidelitate exponuntur. 46. Tenebatur tamen Benjamin junior, et patrio adhuc adhaerebat affectu. Tenebant eum legis vincula, mos paternus. Fames invalescebat, quia sero veniebat.
PL 14, 660Cこれらすべては、パウロの召命と宣教、またユダヤ人の不信仰について説かれる。46. ところで年下のベニヤミンは引き留められ、なお父の情愛に結びついていた。律法の絆、父祖の習いが彼を引き留めていた。飢えは募った。来るのが遅かったからである。
Intercedunt pro eo duo, Ruben et Judas (Gen., XLIII, 1 et seq.) , hoc est, humilitas atque confessio. His vadibus apud patrem utitur, his committitur, quorum unus primitivus, alius resuscitatus. Lex primitivi, Evangelium resuscitati.
PL 14, 660D彼のために二人が執り成す。ルベンとユダである(創世記43:1以下)。すなわち、謙遜と告白である。この保証人たちを彼は父のもとで用い、彼らに委ねられる。その一人は初子であり、もう一人はよみがえらされた者である。初子は律法、よみがえらされた者は福音である。
His deducitur Benjamin junior, et bonis odoribus comitatus advenit portans secum resinam, qua lapides marmorum connectuntur; eo quod praedicatione propria tamquam spiritali resina vivos lapides etiam ipse connecteret: portans etiam mel, quo noxia vulneris interius exeduntur sine aliqua acerbitate sectionis.
PL 14, 661A彼らによって年下のベニヤミンは連れ出され、よい香りに伴われてやって来る。大理石の石を接合する樹脂を携えている。これは、彼自身もまた自らの宣教によって、霊的な樹脂のように生ける石を接合するだろうからである。また蜜をも携えている。それによって傷の有害なものが、切開の苦痛なしに内側から取り除かれる。
Talis enim Pauli praedicatio, ut putrem aboleret affectum, corruptumque evacuaret humorem disputationis suae aculeo, urere magis aegrae mentis viscera cupiens, quam secare.
PL 14, 661Aパウロの宣教はまさにそのようなものであった。腐った情動を滅ぼし、病んだ精神の内臓を切開するよりむしろ焼くことを望みつつ、自らの議論の刺によって、腐敗した体液を空にするのである。
Incensum orationis, et casiam, et guttam sepulturae insignia esse David propheta nos docuit dicens: Myrrha et gutta et casia a vestimentis tuis (Ps. XLIV, 9) .
PL 14, 661A祈りの香とカシアと滴〔gutta。没薬などの樹脂の滴を言う〕が〔底本は incensum, casiam, guttam。「埋葬のしるし」がどこまでかかるかは定かでない。三つすべてにかかると取った〕、埋葬のしるしであることを、預言者ダビデは我々に教えた。「没薬と滴とカシアが、汝の衣から〔香る〕」と言って(詩篇44:9)。
Venit enim Paulus crucem Domini praedicare, ilicem semper virentem, et nuces quarum testa durior, fructus tenerior: meritoque virga sacerdotalis Aaron nucina, et Hieremiae baculus hujusmodi.
PL 14, 661Bパウロは主の十字架を宣べ伝えに来たからである。それは常緑のカシであり、殻はより硬く実はより柔らかい堅果である。だからアロンの祭司の杖は堅果の木のものであり、エレミヤの杖もこのようなものであった。
Argentum quoque duplex, non otiosa munera esse quis dubitet; cum et Patriarchae vita, et Apostoli sermo semper virescat in pectoribus singulorum; et eloquium sanctorum, sicut argentum igne examinatum, praecepti salubris fulgore resplendeat?
PL 14, 661Bまた二倍の銀が無益な贈り物でないことを、誰が疑おうか。族長の生と使徒の言葉は、つねにそれぞれの胸の中で青々と茂り、聖なる者たちの言葉は、火で試された銀のように、救いをもたらす戒めの輝きをもって光り輝くのだからである。
Nec immerito duplex argentum referunt in quibus Pauli praefigurabatur adventus, qui laborantes presbyteros in verbo atque doctrina duplici honore donabat. 47. Vidit autem illos Joseph, et Benjamin fratrem suum ex eadem matre (Genes. XLIII, 29) .
PL 14, 661Bパウロの到来が予め象られていた者たちが二倍の銀を持ち帰るのも、当然である。パウロは、言葉と教えのうちに労する司祭たちに、二倍の栄誉を授けたのだから。47. 「ヨセフは彼らを見、同じ母から生まれた自らの兄弟ベニヤミンを見た」(創世記43:29)。
Jam videntur Hebraei, et videntur a Christo qui verus Joseph est, quando cum Pauli veniunt typo: et loquitur illis mitia atque mansueta, ut pariter cibum sumant.
PL 14, 661Cいまやヘブライ人たちは見られている。真のヨセフであるキリストによって、パウロの予型とともに来るとき、見られている。そして彼は、ともに食事を取らせようと、彼らに穏やかで柔和なことを語る。
Supra autem quia sine Benjamin venerunt, agnoscebat quidem eos: sed ab his se avertebat, ut scriptum est: Et loquebatur his dura (Gen. XLII, 7) , quia ipsi non agnoscebant eum, a quo agnoscebantur.
PL 14, 661Cしかし先には、ベニヤミンなしに来たので、彼は彼らを認めてはいたが、彼らから身を背けた。書かれているとおりである。「彼は彼らに厳しいことを語った」(創世記42:7)。彼らは、自分たちを認めている者を、認めなかったからである。
Pauli igitur merito profecerunt, quem Dominus Jesus tamquam juniorem fratrem ex eadem matre generatum amplius caeteris fratribus diligebat.
PL 14, 661Cゆえに彼らはパウロの功績によって進んだ。主イエスは、同じ母から生まれた年下の兄弟のように彼を、ほかの兄弟たち以上に愛した。
Advertant Judaei quem Dominum negaverunt, qui etiam crucifixus, ex synagoga tamen eorum tamquam ex eadem ortus parente plus eos diligit, si vel sero cognoscant suae salutis auctorem.
PL 14, 661Cユダヤ人たちは、自分たちが主と否んだ者が誰であるかを悟れ。彼は十字架につけられたのちも、同じ親から生まれた者のように彼らの会堂から出た者であり、せめて遅れてでも自らの救いの創始者を知るなら、彼らをいっそう愛する。
Sed propriorum conscii delictorum, non credunt tantam Christi esse misericordiam, ut donet peccatum, remittat injuriam. Ideoque praefigurabantur in patriarchis quales essent futuri.
PL 14, 661Cだが彼らは、自分たちの罪を自覚して、キリストの慈しみが、罪を赦し、不当な扱いを免ずるほど大きいとは信じない。だからこそ族長たちのうちに、彼らがどのような者となるかが予め象られていたのである。
Invitabantur ad gratiam, ad salutaris mensae vocabantur convivium; et calumniam sibi parari, insidias fieri suspicabantur. 48. Et coeperunt ad hominem, qui erat supra domum in janua domus causam suam agere velle (Gen. XLIII, 19) .
PL 14, 661D彼らは恩寵へと招かれ、救いの食卓の宴へ呼ばれていた。だが自分たちに言いがかりが仕掛けられ、罠が設けられていると疑った。48. 「彼らは、家の上に立つ人に、家の戸口で自分たちの申し立てをしようとし始めた」(創世記43:19)。
Adhuc dubitant introire, et ex operibus suis malunt justificari, qui causam suam volunt astruere, quam gratiam accipere, et ideo in portis redarguuntur.
PL 14, 662A彼らはなお中へ入ることをためらい、恩寵を受けるよりも、自分の申し立てを立証しようとする。自らの行いによって義とされることを望む者たちであり、だから門のところで咎められるのである。
Qui autem fructum uteri virginalis exspectat, et haereditatem Domini, filii mercem negotiatur, non erubescet in porta: sed in exitu vitae hujus repellit inimicum; ne ad altiora properanti conscius culpae gravioris obsistat.
PL 14, 662Aだが、おとめ〔Virgo(マリア)を本サイトでは「おとめ」と訳す〕の胎の実と主の相続を待ち望み、子の報いを商う者は、門で恥じることはない。むしろこの生の出口で敵を撃退する。より高いところへ急ぐ彼の前に、敵が、より重い咎を知る者として立ちふさがることのないようにである。
49. Unde mystice illis respondit major domus. Et is qui sit intellige, cum legeris Moysen fidelem in tota domo ejus. Majores enim domus, Moyses, Petrus et Paulus, et caeteri sancti sunt: Christus autem solus est dominus.
PL 14, 662A49. それゆえ家の長は、奥義の意味で彼らに答えた。その者が誰かを、あなたは、モーセが「その家全体において忠実」であると読むときに悟れ。実際、家の長たちとは、モーセ、ペトロ、パウロ、その他の聖徒たちであり、家の主人はキリストただ一人である。
Scriptum est: quia Moyses fidelis in tota domo ejus tamquam famulus in testimonium eorum quae dicta essent (Hebr. III, 5) : Christus autem tamquam filius in domo sua, quae domus nos sumus, si libertatem et gloriam spei tenuerimus (Ibid., 6) .
PL 14, 662B書かれている。「モーセは、語られるべきことの証しのため、僕として、その家全体において忠実であった」(ヘブライ3:5)。「だがキリストは、子として自らの家において〔忠実であり〕、その家とは、もし我々が希望の自由と栄光を保つなら、我々のことである」(ヘブライ3:6)。
50. Hic ergo major domus respondit illis: Propitius sit vobis Deus, nolite timere; Deus enim vester, et Deus patrum vestrorum dedit vobis thesauros in sacculis vestris: at argentum vestrum probum, acceptum habeo (Gen. XLIII, 23) .
PL 14, 662B50. そこでこの家の長は彼らに答えた。「神が汝らに情け深くあるように。恐れるな。汝らの神、汝らの父祖たちの神が、汝らの袋の中に宝を与えたのである。汝らの銀は良質のものとして、私は受け取った」(創世記43:23)。
Illi enim dixerant: Argentum uniuscujusque in sacculis nostris invenimus, ad pondus argentum nostrum retulimus (Ibid., 21) . O magna mysteria, et evidenter expressa! Hoc est dicere: Cur inflamini? Cur argentum vos habere vestrum in sacculis saepius usurpatis?
PL 14, 662B彼らはこう言っていたからである。「それぞれの銀は我々の袋の中に見つかった。我々は我々の銀を、重さのとおり持ち帰った」(創世記43:21)。おお、大いなる奥義、明白に示されたことよ。これはこう言うに等しい。なぜ諸君は思い上がるのか。なぜ諸君は、自分の銀が袋にあるとたびたび言い立てるのか。
Quid enim habetis quod non accepistis? Si autem accepistis, quid gloriamini, quasi non acceperitis? Jam saturati estis, divites facti estis, quia argentum habere vos creditis: sed argentum vobis Deus patrum vestrorum dedit.
PL 14, 662C実際、諸君は、受けなかったどんなものを持っているのか。受けたのなら、なぜ受けなかったかのように誇るのか。もはや諸君は満ち足り、富む者となった。自分が銀を持つと信じているからである。だが諸君の銀は、諸君の父祖たちの神が諸君に与えたのである。
Ille Deus vester, ille patrum vestrorum Deus est, quem negastis. Sed ignoscit, sed indulget, sed recipit si revertamini. Ipse est qui vestrum non quaerit argentum, suum donat. Ipse vobis dedit argentum in sacculis vestris.
PL 14, 662C諸君が否んだその神こそ、諸君の神、諸君の父祖たちの神である。しかし彼は赦し、寛大に扱い、諸君が立ち返るなら迎え入れる。彼こそは、諸君の銀を求めず、自らのものを与える者である。彼自身が、諸君の袋の中に銀を与えたのである。
Jam sacculi vestri argentum habent, qui lutum habebant; et ideo vester est qui dicit: Conscidisti saccum meum, et induisti me laetitia (Ps. XXIX, 12) . Laetitiae munus est Christus, ipse est argentum vestrum, ipse pretium vestrum.
PL 14, 662Cいまや、泥を持っていた諸君の袋が、銀を持つ。だからこそ、こう言う者は諸君のものである。「汝は私の袋を切り裂き、私に喜びをまとわせた」(詩篇29:12)。喜びの賜物はキリストであり、彼こそ諸君の銀、彼こそ諸君の代価である。
Non exigit a vobis Dominus Jesus frumenti sui pretium, non quaerit vestri pondus argenti. Argentum vestrum reprobum est, argentum sacculi non est bonum. 51. Argentum vestrum probum, acceptum habeo Gen.
PL 14, 662C主イエスは諸君から、自らの穀物の代価を取り立てず、諸君の銀の重さを求めない。諸君の銀は不合格であり、袋の銀は良くない。51. 「汝らの銀は良質のものとして、私は受け取った」(創世記43:23〔引照は底本で欄をまたぎ、章節は次の節の頭に刷られている〕)。
XLIII, 23); hoc est, non est illud materiale argentum vestrum: sed spiritale argentum vestrum, hoc est probum, quod fida devotione quasi Jacob filii detulistis, quod sine damno datur, et sine ullo dispendio annumeratur: quandoquidem tali pretio detrimentum mortis excluditur, lucrum vitae acquiritur.
PL 14, 662Dすなわち、諸君の銀は、あの物質の銀ではなく、霊の銀であり、それが良質ということである。それを諸君は、ヤコブの子らのように、忠実な献身をもって携えてきた。それは損失なしに与えられ、いかなる出費もなしに数え渡される。そのような代価によって、死の損失は締め出され、生命の利得が獲得されるからである。
Caput X
第X章PL 14, 663APaucis de meridie praemissis, paratorum munerum illatio, convivii instauratio et humanissimus Josephi cum fratribus congressus referuntur.
PL 14, 663A正午についていくらか前置きしたのち、用意された贈り物を持ち込むこと、宴の再開、ヨセフと兄弟たちのきわめて親しい出会いが語られる。
Hic fratrem Benjamin videns, deque eo sciscitatus, illi benedixit, atque ad occultandas lacrymas cum recessisset, mox lota facie revertitur. Quibus adjungitur moralis et mystica interpretatio.
PL 14, 663Aここでヨセフは弟ベニヤミンを見て、彼について尋ね、彼を祝福し、涙を隠すために退いたが、顔を洗ってすぐに戻る。これに、道徳的な解釈と奥義の解釈が付される。
52. Paraverunt autem munera, donec introiret Joseph meridie (Ibid., 25) . Acceleravit meridie fides Pauli.
PL 14, 663B52. 「彼らは、ヨセフが正午に入ってくるまで、贈り物を用意した」(創世記43:25)。正午に、パウロの信仰は急いだ。
Ante caecus erat, postea coepit videre lumen justitiae; quoniam qui revelat ad Dominum viam suam, et sperat in eum, Dominus quoque educet tamquam lumen justitiam ejus, et judicium ejus sicut meridiem.
PL 14, 663B彼は先には盲目であったが、のちに正義の光を見はじめた。自らの道を主に明らかにして彼に望みを置く者に、主もまた、その者の正義を光のように、その裁きを正午のように導き出すからである。
Et Abrahae quando Deus apparuit ad ilicem Mambre, meridies erat, cui de praesentia Domini lux aeterna fulgebat. Meridies est quando Joseph verus in domum suam intrat, ut prandeat. Tunc enim plus dies lucet, quando sacramenta celebramus.
PL 14, 663Bアブラハムにも、神がマンブレのカシのもとに現れたとき、正午であった。主の臨在によって、永遠の光が彼に輝いていた。真のヨセフが昼食のために自らの家に入るのは、正午である。我々が秘跡を祝うときにこそ、昼はいっそう明るく輝くからである。
53. Et intulerunt ei, inquit, munera (Ibid., 26 et seq.) . Nos munera inferimus, ille instaurat convivium. Ille dicit: Apponite panes, quos soli Hebraei sumunt, Aegyptii manducare non possunt. Sed ante convivium quanta dignatio!
PL 14, 663B53. 「彼らは彼に贈り物を持ち込んだ」と彼は言う(創世記43:26以下)。我々は贈り物を持ち込み、彼は宴を整える。彼は言う。「パンを並べよ」。それを食べるのはヘブライ人だけで、エジプト人は食べることができない。だが宴の前に、何という親しみ深い配慮か。
Quam usus istius et sedulitatis et gratiae morale magisterium! Adhuc de calumnia quam sibi a Joseph fieri putabant, fratres suspecti erant: ille invitabat ad prandium, horum nutabat affectus: illius perseverat gratia: primus appellat, primus interrogat: Quomodo habetis?
PL 14, 663Cこの振る舞いと、気配りと、好意の、なんと道徳の教えとなることか。兄弟たちはなお、ヨセフから自分たちに仕掛けられていると思った言いがかりのために、疑いを抱いていた。彼は昼食に招いたが、彼らの情はためらっていた。彼の好意は変わらない。先に呼びかけ、先に尋ねる。「汝らは息災か」。
54. Et iterum ait: Recte est pater vester senior? Superioris est inferiorem ad colloquium provocare, dare sermonis fiduciam, quaerere non solum de ipsis, sed etiam de parentibus. 55. Respondent illi: Recte est puer tuus, pater noster.
PL 14, 663C54. そしてさらに言う。「汝らの老いた父は息災か」。目下の者を語らいへ促し、話す安心を与え、彼ら自身についてだけでなく、親についても尋ねるのは、目上の者のすることである。55. 彼らは彼に答える。「汝の僕、我々の父は息災である」。
Ille seniorem dixit, ut honoraret: illi puerum nominaverunt, ut deferrent humilitatis obsequium; quod senectus honoratae sit dignitatis, pueritia autem subjecta videatur, et propior verecundiae, quam superbiae.
PL 14, 663C彼は「老いた」と言って敬い、彼らは「僕」〔puer。「子供」の意もあり、続く「若さ」はこれを受ける〕と呼んで、謙遜の従順を示した。老年は敬われるべき威厳をもち、若さは従う者と見え、傲慢よりも恥じらいに近いからである。
56. Respiciens autem oculis vidit Benjamin fratrem suum ex eadem matre (Ibid., 29) . Morale est, ut quos diligimus, eos videamus prae caeteris; et quos animi intentio tenet priores, eos obtutus offendat oculorum.
PL 14, 664A56. 「目を上げて、同じ母から生まれた自らの弟ベニヤミンを見た」(創世記43:29)。愛する者をほかの者たちより先に目にし、心の関心がまず捉えている者たちに、目の視線が行き当たるのは、道徳にかなうことである。
Siquidem plerumque circa alia mentis occupatione districti, quos habemus ante oculos, non videmus: ita duce animo dirigitur noster aspectus.
PL 14, 664A実際、ほかのことに精神を奪われているとき、目の前にいる者たちを我々はしばしば見ない。こうして、心に導かれて我々の視線は向けられる。
Vidit igitur Benjamin fratrem suum sanctus Joseph, quem tenebat animo, quem oculis requirebat: quo absente, fratres pene non viderat, quia videre nihil proderat: nec solum vidisse contentus, quasi nesciret interrogavit: Hic frater vester est adolescentior?
PL 14, 664Aそれゆえ聖なるヨセフは、心に抱き、目で探し求めていた弟ベニヤミンを見た。彼がいないあいだは、ほかの兄弟たちをほとんど見ていなかった。見ても何の益もなかったからである。そして見ただけでは満足せず、知らぬかのように尋ねた。「この者が、汝らのいっそう若い兄弟か」。
Consuetudo et gratia charitatis est, ut dilectos nobis non solum oculis, sed etiam sermone teneamus. Agnoverat Joseph dilectum suum: sed ideo interrogabat, ut quem tenebat animus, vox sonaret.
PL 14, 664A愛する者を目だけでなく、言葉でも自分のもとに留めるのは、愛の習いであり麗しさである。ヨセフは自分の愛する者を見分けていた。だが、心が捉えているその者を、声に響かせるために尋ねたのである。
57. Denique non exspectavit ut responderetur: sed continuo benedixit eum, et turbatus est desiderii sui fructu. Torquebantur autem viscera ejus (Ibid., 30) ; quia complectendi ejus quem desideraverat, libertas differebatur.
PL 14, 664B57. こうして彼は、答えられるのを待たず、すぐさま彼を祝福し、自らの望みの実りに心を乱された。「彼のはらわたは悶えた」(創世記43:30)。抱擁したいと望んでいた者を抱く自由が、延ばされていたからである。
Denique, Ingressus in promptuarium ploravit, et lavit faciem suam, et continuit se (Ibid., 30) . Grandis amoris aculei cito corda compungunt, nisi desiderii frena laxentur. Vincebatur affectu Joseph, differebatur consilio: ratio cum amore certabat.
PL 14, 664Bついに、「奥の部屋に入って泣き、顔を洗い、自らを抑えた」(創世記43:30)。大きな愛の刺は、欲求の手綱が緩められなければ、すぐに心を刺す。ヨセフは情愛に打ち負かされつつ、思案によって先延ばしにされた。理性が愛と争っていた。
Flevit, ut amoris pii aestus lacrymis temperaret. Haec moraliter. 58. Mystice autem. Vidit Dominus Jesus Paulum, oculi enim Domini super justos, et dixit: Hic frater vester est adolescentior (Ibid., 29) ?
PL 14, 664B彼が泣いたのは、敬虔な愛の高ぶりを涙で和らげるためであった。以上は道徳の意味でのことである。58. 奥義の意味では次のとおり。主イエスはパウロを見た。「主の目は義人の上にある」からである。そして言った。「この者が、汝らのいっそう若い兄弟か」(創世記43:29)。
Adhuc adolescentior dicitur, qui nondum maturam canae fidei gerebat aetatem, nondum in virum perfectum excreverat, in illam, sicut ipse ait, mensuram aetatis plenitudinis Christi (Ephes. IV, 13) .
PL 14, 664C彼がなおいっそう若い者と言われるのは、白髪の信仰の成熟した年齢をまだ備えておらず、まだ完全な人へと成長していなかったからである。彼自身が言うように、「キリストの充満の年齢の尺度」へ〔至っていなかった〕(エフェソ4:13)。
Denique adolescens legitur tantum ibi (Act. VII, 57) , ubi lapidantium Stephanum vestimenta servabat. Et ideo Philemonem non adolescentiae suae, sed senectutis similem esse cupiebat, ut scripsit: Magis obsecro, cum sis talis ut Paulus senex (Philem. 9) .
PL 14, 664C実際、「若者」と読まれるのは、ステファノを石で打つ者たちの衣を彼が預かっていた、そこだけである(使徒言行録7:57)。またパウロは、フィレモンが自らの若さにではなく、老年に似ることを望んだ。こう書いている。「私はむしろ願う。汝が、老人パウロのような者であるのだから」(フィレモン9)。
Ideo adolescentiores viduas praedicat declinandas (I Tim. V, 11) , non propter aetatem, sed propter quamdam pubescentium delictorum lasciviam, immaturitatemque virtutis. Caeterum major in juvene, quam in sene laus castitatis est.
PL 14, 664Cまた、いっそう若い寡婦たちを避けるべきだと説くのも(一テモテ5:11)、年齢のゆえではなく、思春期の罪の放縦と、徳の未熟のゆえである。それにしても、貞潔の称賛は、老人よりも若者においていっそう大きい。
Puto autem quod a vero non sit alienum illud, si intelligamus quia cum hoc Paulus haberet, et horreret correptus, quod caecitas accidisset ei, inciperet tamen appropinquare dicendo: Domine, quid me vis facere (Act. IX, 6) ; ideo adolescentior dicebatur a Christo, ut qui vocabatur a gratia, excusaretur a culpa, quod ea lubricae fuisset aetatis.
PL 14, 664Cだが私は、次のように解するのも真理から外れていないと思う。パウロは、盲目が自分に降りかかったというこのこと〔hoc は後の quod caecitas accidisset ei を先取りすると取った〕を抱え、打たれて恐れおののいたが、それでも「主よ、汝は私に何をさせようとするのか」と言って近づき始めた(使徒言行録9:6)。それゆえキリストから「いっそう若い者」と呼ばれたのである。恩寵によって召された者が、その年齢が滑りやすかったことを理由に、咎を免じられるためである。
Denique vidit eum Christus, ubi lux circumfulsit eum. Et quia adolescentes magis metu, quam ratione revocantur a vitio, adhibuit stimulum, et miseratus admonuit, ne adversus stimulum calcitraret.
PL 14, 665A実際、光が彼を照らしたとき、キリストは彼を見た。そして若者は理性よりも恐れによって悪徳から呼び戻されるので、突き棒を用い、憐れんで、突き棒に逆らって蹴ることのないよう戒めた。
59. Turbatus est autem, sicut habes in Evangelio (Joan. XI, 33) , quia turbavit se spiritu, cum Lazarum resuscitaret; et ibi flevit, ut prius lacrymis suis mortui delicta lavaret. Sed intra se flevit, et lavit faciem suam.
PL 14, 665A59. 福音書にあなたが見いだすとおり、彼は心が乱れた(ヨハネ11:33)。ラザロをよみがえらせるとき、霊において自らを乱したからである。そしてそこで泣いたのは、死者の罪をまず自らの涙で洗うためであった。しかし彼は自らのうちで泣き、顔を洗った。
Caecitas Pauli, fletus est Christi: lavat faciem suam, ubi lumen ei reparatur amissum. Lavat faciem suam Christus, ubi baptizatus est Paulus, per quem Dominus Jesus a pluribus videretur.
PL 14, 665Aパウロの盲目は、キリストの涙である。失われた光がパウロに取り戻されるとき、彼は自らの顔を洗う。パウロが洗礼を受けたとき、キリストは自らの顔を洗う。パウロによって主イエスはより多くの者に見られることになるからである。
Et ideo in convivio pars ejus quintupliciter major effecta est, quod haberet superioribus anteferri, non solum mentis prudentia, sed etiam militia corporis, et gratia castitatis.
PL 14, 665Bそれゆえ宴において、彼の分は五倍大きくされた。彼が先の者たちより重んじられるべき理由は、精神の思慮だけでなく、体の戦いと貞潔の恩寵にもあったからである。
Caput XI
第XI章PL 14, 665BInebriantur omnes fratres cum sancto Joseph; at solius Benjamini sacco inseritur scyphus. Inspiciuntur ordine omnium sacci, et tandem vas illud invenitur, atque istorum mysteria eruuntur; ubi praecipue de donis divinis, ac de Pauli vocatione disputatur.
PL 14, 665B兄弟たちはみな聖なるヨセフとともに酔う。だがベニヤミンだけの袋に杯が入れられる。順に全員の袋が調べられ、ついにあの器が見つかる。そしてこれらの出来事の奥義が掘り起こされる。そこでは特に、神の賜物とパウロの召命が論じられる。
60. Biberunt autem, et inebriati sunt pariter cum eo (Gen., XLIII, 34) . A principio fidei major Paulo praerogativa defertur, de quo dictum est ad Ananiam: Vade quoniam vas electionis est mihi, ad sufferendum nomen meum coram gentibus (Act., IX, 15) .
PL 14, 665B60. 「彼らは飲み、彼とともに酔った」(創世記43:34)。信仰の初めからパウロには、より大きな特権が与えられる。彼についてはアナニアにこう語られている。「行け。彼は私のために選ばれた器であり、諸国民の前で私の名を担うためである」(使徒言行録9:15)。
A principio inebriatur ebrietate, sed sobria; ut et ipse cum sanctis diceret: Et poculum tuum inebrians, quam praeclarum est (Psal. XXII, 5) ! 61. Et scyphus argenteus soli ejus sacco inseritur (Gen. XLIV, 2) .
PL 14, 665C初めから彼は酔う。ただし節度ある酔いによってである。彼自身も聖徒たちとともにこう言うためである。「汝の酔わせる杯の、なんと麗しいことか」(詩篇22:5)。61. 「そして銀の杯が、彼の袋にだけ入れられる」(創世記44:2)。
Nesciebat hoc Benjamin: fallebatur Paulus, sed vocabatur. Mittitur post eum mane. Nox enim praecesserat caecitatis, dies fidei appropinquabat. 62. Per ordinem singulorum prius inspiciuntur sacculi (Ibid. 12 et seq.) . Docet te moralitatem Scriptura divina.
PL 14, 665Cベニヤミンはこれを知らなかった。パウロは欺かれたが、呼ばれたのである。朝、彼のあとに人が遣わされる。盲目の夜が過ぎ去り、信仰の昼が近づいていたからである。62. 「順に一人ひとりの袋がまず調べられる」(創世記44:12以下)。神の聖書があなたに道徳を教える。
Per ordinem ante discubuerunt in convivio contra eum, primitivus secundum aetatem (Gen. XLIII, 33) . Vides quod seniori locus ille sit deferendus. Per ordinem iterum requiruntur sacculi singulorum, ut scias electum Paulum coelesti esse judicio.
PL 14, 665C「彼らは順に、彼に向かって宴席に着いた。初子は年の順に」(創世記43:33)。年長者にはあの席が与えられるべきだと、あなたは見る。再び順に、一人ひとりの袋が調べられる。パウロが天の裁きによって選ばれたことを、あなたが知るためである。
Discussit caeteros, hunc praetulit. In nullius alterius sacco scyphus argenteus inventus est, nisi istius. Quid sibi vult quod insertus est sacculo?
PL 14, 665D彼は他の者たちを調べ、この者を優先した。ほかの誰の袋にも銀の杯は見つからず、この者の袋だけにあった。袋に入れられたことは、何を意味するのか。
Joseph quidem inebriavit ut falleret: scyphum misit ut fratrem quem diligebat, pia fraude revocaret: sed refulgent mysteria divina. 63. Hoc invenit in nobis Christus argentum, quod ipse donaverit. Habemus naturae argentum, habemus et gratiae.
PL 14, 665Dヨセフは確かに欺くために酔わせ、愛する弟を、敬虔な欺きによって呼び戻すために杯を送り込んだ。しかし神の奥義が輝き出る。63. キリストが我々のうちに見いだしたこの銀は、彼自身が与えたものである。我々は本性の銀をもち、恩寵の銀をももつ。
Natura opus est creatoris: gratia munus est redemptoris. Et si non possumus videre dona Christi; ille tamen donat, et operatur occulte, et donat omnibus: sed servare paucorum est, et non amittere. Non omnibus tamen donat omnia.
PL 14, 666A本性は創造主の業であり、恩寵は贖い主の賜物である。我々にキリストの賜物が見えなくとも、彼は与え、ひそかに働き、すべての者に与える。だが守り、失わずにいるのは少数の者のことである。それでも、すべての者にすべてを与えるわけではない。
Triticum multis datur, scyphus uni, qui prophetico et sacerdotali donatur munere. Non enim omnes, sed Propheta dicit: Calicem salutaris accipiam, et nomen Domini invocabo (Ps. CXV, 13) .
PL 14, 666A小麦は多くの者に与えられ、杯は一人に、すなわち預言者と祭司の務めを授けられる者に与えられる。実際、すべての者ではなく預言者が言う。「私は救いの杯を取り、主の名を呼び求める」(詩篇115:13)。
64. In corpore igitur Pauli jam doctrinae coelestis alloquium refulgebat, cum esset eruditus in lege. Sed quia adhuc justitiae Dei subjectus non erat, intra saccum erat scyphus, doctrina intra legem, lucerna intra modium.
PL 14, 666A64. ゆえに、パウロの体のうちに、天の教えの言葉はすでに輝いていた。彼は律法に通じていたからである。しかし彼はなお神の正義に服していなかったので、杯は袋の中にあった。教えは律法の中に、灯火は升の下にあったのである。
Missus tamen est Ananias, qui benedictionem daret, manum imponeret, saccum solveret: sacco soluto, reluxit argentum, et decidentibus squammis velut quibusdam sacci vinculis, statim vidit (Act. IX, 17) . Vinculum ejus perfidia erat: absolutio ejus fides facta est.
PL 14, 666Bしかしアナニアが遣わされ、祝福を与え、手を置き、袋を解いた。袋が解かれると銀が輝き、袋のある種の縛りのような鱗が落ちて、彼はたちまち見えた(使徒言行録9:17)。彼の縛りは不信仰であり、彼の解放は信仰となった。
Et ideo tamquam solutus sacco, hoc est, deposito legis velamine quod positum est supra cor Judaeorum, conversus ad Dominum, liber a nexu, adeptus gratiam libertatis ait: Nos itaque revelata facie gloriam Dei speculantes, ad eamdem imaginem reformamur (II Cor. III, 18) .
PL 14, 666Bそしてこのように、袋を解かれた者のように、すなわちユダヤ人の心の上に置かれた律法のおおいを脱ぎ、主へ向き直り、縛りから自由になって、自由の恩寵を得た者として、彼は言う。「我々は覆いのない顔で神の栄光を仰ぎ見つつ、同じ姿に造り変えられていく」(二コリント3:18)。
Soluto enim calceamento legis, nudo vestigio liberi sermonis Evangelium praedicabat. Tenebant eum Judaei, et impedire cupiebant: sed ubi in ejus sacco argentum resplenduit, sciderunt vestimenta sua, et reversi sunt retro.
PL 14, 666B律法の履き物を脱いで、彼は裸足で、自由な言葉をもって福音を宣べ伝えた。ユダヤ人は彼を引き留め、妨げようとした。だが彼の袋の中に銀が輝き出たとき、彼らは自らの衣を裂き、後ろへ退いた。
Libera enim pro Christo Pauli praedicatio nudavit populum Judaeorum, et omnem eorum rescidit gratiam. 65. Ideoque retro regressi sunt, qui ante se videre non poterant (Gen. XLIV, 13) . Retro redeunt, qui Christum amittunt.
PL 14, 666C実際、キリストのためのパウロの自由な宣教は、ユダヤ人の民をあらわにし、その恩寵をことごとく切り裂いた。65. こうして、目の前を見ることのできなかった者たち〔ante se は「先には」とも「自分の前を」とも取れる。後者と解した〕が、後ろへ退いた(創世記44:13)。キリストを失う者は後ろへ戻る。
Denique et in Evangelio (Joan. XVIII, 6) cum corriperent ad mortem Dominum Jesum, redeuntes retro ceciderunt in terram. Merito retro revertebantur, qui in terrenam labem ab illa coelesti gratia recidebant.
PL 14, 666C実際、福音書でも(ヨハネ18:6)、彼らが主イエスを死に引き渡そうと捕らえたとき、後ろへ退いて地に倒れた。天の恩寵から地上の汚れへ落ち戻る者たちが、後ろへ戻るのは当然である。
Nolebant igitur moraliter redire sine fratre, mystice sine Paulo reverti: quo amisso, asserebant in moerorem deducendam parentis populi senectutem.
PL 14, 666Cだから彼らは、道徳の意味では兄弟なしに帰ろうとせず、奥義の意味ではパウロなしに戻ろうとしなかった。彼を失えば、親である民の老年を悲しみへ導くことになると主張したのである。
66. Et ideo Judas apud Joseph remanere cupiebat (Gen. XLIV, 18 et seq.) , ne videret mala quae invenirent patrem suum, hoc est, jam praevidebat, et cavere cupiebat mala quae ventura erant populo Judaeorum.
PL 14, 666C66. そしてユダがヨセフのもとにとどまりたがったのは(創世記44:18以下)、父に降りかかる災いを見ずにすむためである。すなわち、彼はすでに予見し、ユダヤ人の民に来ようとする災いを避けようとしたのである。
Sed cum adhuc haec ipsa non esset in typo illo principum populi Judaeorum libera praedicatio, flevit Joseph, hoc est, in illo ploravit Jesus.
PL 14, 666Dだがユダヤ人の民の長たちのあの予型には、この自由な宣教がまだなかったので、ヨセフは泣いた。すなわち、彼においてイエスが泣いたのである。
Caput XII
第XII章PL 14, 666DJoseph fratribus se ipse manifestans, ac eos ad accedendum invitans, atque etiam excusans, quem adversus Judaeos adhibiturus erat Christus agendi modum exprimit.
PL 14, 666Dヨセフは自らを兄弟たちに現し、彼らに近づくよう招き、さらに彼らを弁護しもして、キリストがユダヤ人に対して取ろうとしていた行い方を表す。
Ibi elegantissima verborum utriusque instituitur comparatio; et post illam Benjamini complexus a Joseph de Paulo obiter explicatur. 67. Et jussit omnes recedere, ut cognosceretur a fratribus.
PL 14, 666Dそこでは、両者〔ヨセフとキリスト〕の言葉のきわめて優雅な比較が行われ、そのあと、ヨセフによるベニヤミンの抱擁が、パウロについてついでに説き明かされる。67. そして彼はすべての者を退出させた。兄弟たちに知られるためである。
Non venerat enim, sicut ipse ait, nisi ad oves quae perierunt domus Israel. Et emittens vocem cum fletu, ego sum, inquit, Joseph; adhuc pater meus vivit (Gen. XLV, 2 et 3) ?
PL 14, 667A実際彼は、自ら言うように、イスラエルの家の失われた羊のもとにしか来なかった。そして声を上げて泣きつつ、彼は言う。「私はヨセフである。私の父はなお生きているか」(創世記45:2-3)。
Hoc est, expandit manus suas ad populum non credentem et contradicentem: non legatum neque nuntium quaerens, sed ipse Dominus salvum facere volens populum suum: Ipse qui loquebar, ecce adsum, inquit (Esai. LII, 6) .
PL 14, 667Aすなわち、彼は信じず逆らう民に向かって手を広げたのである。使節も使者も求めず、自ら主として、自らの民を救おうとしてである。「語っていた私自身が、見よ、ここにいる」と彼は言う(イザヤ52:6)。
Et: Palam factus non quaerentibus me, appareo iis qui me non interrogabant (Esai. LXV, 1) .
PL 14, 667Aまた、「私は、私を求めない者たちにあらわにされ、私に問わなかった者たちに現れた」(イザヤ65:1)。
Quid igitur aliud tunc clamavit, nisi: Ego sum Jesus (Joan. XVIII, 5) , cum principibus Judaeorum interrogantibus: Tu es filius Dei? responderet: Vos dicitis quia ego sum; cum Pilato diceret: Tu dicis quia rex sum; ego in hoc natus sum, ut testimonium perhibeam veritati (Ibid., 37) ; cum principi sacerdotum dicenti: Adjuro te per Deum vivum, ut dicas nobis si tu es Christus filius Dei, referret: Tu dixisti.
PL 14, 667Aでは、「私はイエスである」(ヨハネ18:5)と、そのとき叫んだのでなければ、何を叫んだのか。ユダヤ人の長たちが「汝は神の子か」と問うたとき、「汝らは、私がそうだと言う」と答え、ピラトに「汝は、私が王だと言う。私はこのために生まれた、真理に証しをするために」(ヨハネ18:37)と言い、大祭司が「生ける神によって汝に誓わせる、汝が神の子キリストであるかどうか、我々に言え」と言ったとき、「汝が言った」と返したときに。
Amen dico vobis, amodo videbitis filium hominis sedentem ad dexteram virtutis Dei, et venientem cum nubibus coeli (Matth. XXVI, 63 et 64) . Hoc est ergo quod ait: Ego sum Joseph, ego sum divinae potentiae. Adhuc pater meus vivit?
PL 14, 667B「よく言っておく。今から後、人の子が、神の力の右に座し、天の雲に乗って来るのを、汝らは見るであろう」(マタイ26:63-64)。これこそ、彼が「私はヨセフである、私は神の力に属する者である。私の父はなお生きているか」と言うことである。
Hoc est, ego patrem non nego, ego fratres agnosco, si aut vos fratrem, aut pater filium recognoscat. Adhuc ergo populus meus vivit, de cujus populi familia fratrem mihi elegi?
PL 14, 667Bすなわち、私は父を否まず、兄弟を認める。もし諸君が兄弟を、あるいは父が子を認めるなら、ということである〔動詞 recognoscat は近いほうの主語 pater に合わせた単数で、vos にも係ると取った〕。では、その民の一族から私が自分のために兄弟を選んだ私の民は、なお生きているのか。
68. Accedite ad me (Gen. XLV, 4) ; quia ego ad vos appropinquavi, et eo usque appropinquavi, ut per carnis susceptionem facerem me vestrae consortem naturae. Nolite vel participem fugere vestrae societatis, si non agnoscitis auctorem salutis.
PL 14, 667C68. 「私に近づけ」(創世記45:4)。私は諸君に近づいたからである。そして肉を受けることによって、諸君の本性にあずかる者となるまで近づいたのである。たとえ救いの創始者を認めないとしても、せめて諸君の交わりにあずかる者から逃げるな。
69. Et accesserunt, inquit, ad illum, et dixit: Ego sum Joseph frater vester, quem vos tradidistis in Aegyptum. Nunc ergo nolite moesti esse, neque vobis durum videatur, quoniam huc me vendidistis. Ad vitam enim vestram misit me Deus ante vos (Ibid., 4 et 5) .
PL 14, 667C69. 彼は言う。「彼らは彼に近づいた。彼は言った。『私は汝らの兄弟ヨセフである。汝らが私をエジプトに引き渡したのである。だから今、悲しむな。私をここへ売ったことを辛く思うな。汝らの命のために、神が私を汝らに先立って遣わしたのだから』」(創世記45:4-5)。
Quam fraterna pietas, quam dulcis germanitas! ut etiam parricidale excusaret admissum, dicens divinae illud providentiae fuisse, non impietatis humanae: quandoquidem non ab hominibus oblatus ad mortem, sed a Domino missus sit ad vitam.
PL 14, 667Cなんと兄弟にふさわしい敬虔、なんと甘美な兄弟の情であろう。彼は近親殺しにも等しい所業さえ弁護し、それは神の摂理によるのであって人間の不敬によるのではないと言う。人々によって死へ差し出されたのではなく、主によって生へ遣わされたからである。
Quid aliud habet illa Domini nostri Jesu Christi, qui fratres omnes pietate superavit, in cruce positi intercessio pro plebe dicentis: Pater, dimitte illis; non enim sciunt quid faciunt (Luc. XXIII, 34) ?
PL 14, 667D兄弟たちのすべてを敬虔において凌いだ我々の主イエス・キリストの、十字架に置かれて民のために行ったあの執り成しは、これと別のものであろうか。彼は言う。「父よ、彼らを赦せ。彼らは自分が何をしているのか知らないのだから」(ルカ23:34)。
Quid aliud illa appellatio sanctitatis in medio discipulorum dicentis: Pax vobis: ego sum, nolite timere (Luc. XXIV, 36) ?
PL 14, 667D弟子たちの真ん中に立った者が呼びかけた、あの聖なる呼びかけも、これと別のものであろうか。彼は言う。「汝らに平和があるように。私である。恐れるな」(ルカ24:36)。
Et cum conturbati et conterriti existimarent se spiritum videre, iterum dixit ad illos: Quid turbati estis, et quare cogitationes ascendunt in corda vestra? Videte, ecce manus meas, et pedes meos, quia ego sum ipse.
PL 14, 667Dそして、彼らが取り乱し恐れて、霊を見ていると思ったとき、彼は再び彼らに言った。「なぜ汝らは取り乱し、なぜ汝らの心に思いが湧くのか。見よ、私の手と私の足を。私自身である。」
Palpate, et videte, quia spiritus carnem et ossa non habet, sicut me videtis habere (Ibid., 38 et 39) . Haec ergo jam tunc futura posterioribus temporibus mysteria revelata sunt.
PL 14, 667D「触って見よ。霊には、私が持っているのを汝らが見るような肉と骨はない」(ルカ24:38-39)。こうしてこれらの奥義は、のちの時代に起こることとして、すでにそのとき啓示されていたのである。
70. Denique haec ipsis exprimuntur sermonibus; ut ipsum esse intelligamus, et qui ante in Joseph, et postea in suo locutus est corpore; quandoquidem nec verba mutavit. Ait enim tunc: Nolite moesti esse.
PL 14, 668A70. 実際、これらは同じ言葉によって表される。かつてヨセフにおいて、のちには自らの体において語った者が、まさにその同じ者だと我々が悟るためである。言葉さえ変えなかったのだから。彼はそのとき言う。「悲しむな」。
Et infra: Ascendite ad patrem meum, et dicite illi: Haec dicit filius tuus Joseph: Fecit me Deus dominum totius terrae Aegypti. Et in Evangelio ait: Nolite timere. Ite, nuntiate fratribus meis ut eant in Galilaeam, et ibi me videbunt (Matth. XXVIII, 10) .
PL 14, 668Aそしてのちに言う。「私の父のもとへ上り、彼に言え。『汝の子ヨセフはこう言う。神は私を、エジプト全土の主とした』」。そして福音書では言う。「恐れるな。行って、私の兄弟たちに、ガリラヤへ行くよう告げよ。そこで彼らは私を見るであろう」(マタイ28:10)。
Et infra ait: Data est mihi omnis potestas in coelo et in terra (Ibid., 18) , hoc est dicere: divinae hoc fuit dispositionis ut acciperem potestatem, non acerbitatis humanae. Non objicit scelus, qui enumerat praemium.
PL 14, 668Aそしてのちに言う。「天と地における一切の権能が私に与えられた」(マタイ28:18)。つまり、私が権能を受けたのは神の配剤によるのであって、人間の苛酷さによるのではない、ということである。報いを数え上げる者は、罪を責めてはいない。
71. Quod autem habetur in Genesi: Ad vitam enim vestram misit me Deus ante vos, reddit in Evanlio dicens: Docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris, et Filii, et Spiritus sancti (Ibid., 19) .
PL 14, 668B71. 創世記にある「汝らの命のために、神が私を汝らに先立って遣わした」を、彼は福音書〔底本は Evanlio。Evangelio と読む〕で言い直して言う。「諸国民すべてに教えよ。父と子と聖なる霊の名によって彼らに洗礼を授けよ」(マタイ28:19)。
Haec enim est merces et vita sanctorum, quod etiam alios redemerunt. 72. Illud quoque adverte, non otiose scriptum in Genesi: Et eris prope me, tu et filii tui, et filii filiorum tuorum (Gen. XLV, 10) .
PL 14, 668B聖徒たちの報いと生命は、他の者たちをも贖ったことにあるからである。72. また次のことにも気づけ。創世記に無意味に書かれているのではない。「汝は私の近くにいる。汝も汝の子らも、汝の子らの子らも」(創世記45:10)。
Hoc est enim quod dixit in Evangelio: Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII, 20) .
PL 14, 668B福音書で彼が言ったのは、まさにこのことだからである。「見よ、私は世の終わりまで、すべての日々、汝らとともにいる」(マタイ28:20)。
73. Quam evidens quoque illud mysterium, quod veluti completo omni mandato, fratrem suum Benjamin complectitur Joseph, et cecidit super collum ejus (Gen. XLV, 14) , sicut etiam completo Evangelio Christus Paulum amplectitur quibusdam misericordiae suae brachiis (Act. IX, 4 et seq.) ; ut interna opinione curvatum, velut a collo in coelum erigat.
PL 14, 668B73. また、すべての命令がなし終えられたかのように、ヨセフが弟ベニヤミンを抱き、「その首に倒れかかった」(創世記45:14)という奥義の、なんと明らかなことか。それは、福音がなし終えられたのち、キリストがパウロを、自らの慈しみの腕のようなもので抱くのと同じである(使徒言行録9:4以下)。内なる思い込み〔opinione の意は定かでない。「思い込み」と取った〕に屈していた者を、首のあたりから天へと起こすためである。
Unde et ille erectus a Christo ait: Nostra autem conversatio in coelis est (Philip. III, 20) .
PL 14, 668Cだからこそ、キリストに起こされた彼は言う。「我々の暮らしは天にある」(フィリピ3:20)。
Caput XIII
第XIII章PL 14, 668CInventos a Joseph fratres gaudet Pharao, cujus erga eosdem humanitas explicatur. Quid munera, quae Joseph fratribus et praecipue Benjamin confert, atque ad patrem destinat, significent? Quid etiam quod illos discedentes ad pacem exhortatur?
PL 14, 668Cヨセフに見いだされた兄弟たちのことをファラオは喜び、その人情が彼らに対して示される。ヨセフが兄弟たちに、とくにベニヤミンに与え、また父のもとへ送る贈り物は何を意味するのか。また、立ち去る彼らに平和を勧めたことは何を意味するのか。
Quae reditus ipsorum in terram Chanaam, et patris ubi audivit filium vivere, admiratio consequitur. 74. Et gavisus est Pharao, quod Joseph agnovisset fratres suos (Gen. XLV, 16 et seq.) . Unde et vulgata est vox in domo Pharao.
PL 14, 668C彼らのカナンの地への帰還と、父が息子の生きていることを聞いたときの驚きが、これに続く。74. 「ファラオは、ヨセフが自分の兄弟たちを見いだしたことを喜んだ」(創世記45:16以下)。「それゆえ、ファラオの家に知らせが広まった」。
Et hortatus est sanctum Joseph, ut fratres suos invitet, ut veniant cum patre: et mandat impleri eorum sarcinas tritico, et vehicula dari.
PL 14, 668Dそして彼は聖なるヨセフに、兄弟たちを招き、父とともに来させるよう勧め、彼らの荷袋を小麦で満たし、車を与えるよう命じる。
Unde haec humanitas barbaro, nisi illud ostenderetur magnum mysterium, quod jam non invidet Ecclesia, cum redimuntur Judaei, et populus Christianus hac adjunctione laetatur, et quibus potest subsidiis juvat, et mittit evangelizantes regnum Dei, quo maturius evocentur?
PL 14, 668Dこの人情が異邦人〔ファラオ〕にあるのは、いったいどこからか。次の大いなる奥義が示されているのでなければ説明がつかない。すなわち、ユダヤ人が贖われるとき、教会はもはやねたまず、キリスト教徒の民はこの加わりを喜び、できる限りの援助で彼らを助け、神の国を宣べ伝える者たちを遣わす、それは彼らがいっそう早く呼び出されるためである、という奥義である。
Quibus dantur binae stolae (Gen., XLV, 22) . 75. Et allegat Paulum, cum ejus dicta depromit, cui trecenti aurei, et quinque stolae (Ibid., 23) diversi coloris conferuntur a Christo. Trecentos aureos habet, qui crucem praedicat Christi.
PL 14, 669A彼らには二着ずつの長衣が与えられる(創世記45:22)。75. そして〔聖書は〕、パウロの言葉を取り出すとき、パウロを引き合いに出している〔allegat の主語は定かでない。聖書の語り手と取った。ejus dicta はパウロの言葉と取った〕。キリストから三百枚の金貨と、色の異なる五着の長衣(創世記45:23)を授けられるのは、このパウロである。キリストの十字架を宣べ伝える者は、三百枚の金貨を持つ。
Ideoque ait: Neque enim judicavi me scire aliquid inter vos, nisi Christum Jesum, et hunc crucifixum (I Cor. II, 2) . Et bene aureos accipit, quia non in suasoriis humanae sapientiae verbis, sed in ostensione spiritus praedicabat.
PL 14, 669Aそれゆえ彼は言う。「実際、私は、汝らの間で、キリスト・イエス、しかも十字架につけられた彼のほかには、何も知るまいと決めたからである」(一コリント2:2)。そして彼が金貨を受けるのは当然である。彼は人間の知恵の説得的な言葉によってではなく、霊の証明によって宣べ伝えたからである。
Quinque autem stolas accipit, vel sapientiae multiplices disciplinas, vel quod nullis sensuum corporalium captus illecebris, ubi aliis periculum, illic teneret victoriam; qui omnes voluptates carnis singulari continentia et virtute superaret, cujus ingenium studiumque nulla corporis hebetaret infirmitas, qui cum esset in corpore, corpus se habere nesciret.
PL 14, 669Aまた彼が五着の長衣を受けるのは、知恵の多様な教えのためか、あるいは、体の感覚の誘惑に少しも囚われず、他の人々にとって危険のある所でこそ勝利を保ったためである。彼は肉のすべての快楽を、比類なき節制と徳によって克服し、その才知と熱意を、体のいかなる弱さも鈍らせず、体の中にありながら、体を持っていることを知らなかった者である。
Denique raptus in paradisum, sive in corpore, sive extra corpus nesciens, audivit verba ineffabilia, quae loqui homini non liceret: qui postremo nihil terrenum oleret in terris, sicut ipse docet dicens: Quia Christi bonus odor sumus Deo in iis qui salvi fiunt (II Cor. II, 15) .
PL 14, 669Bさらに、楽園に引き上げられたときには、体のうちにあったのか体の外にあったのか知らないまま、人が語ることの許されない言い表しがたい言葉を聞いた。ついには、地上にあって、地上のものの匂いを何も帯びなかった者であり、彼自身が教えて「我々は、救われる者たちにおいて、神にとってキリストの良き香りである」(二コリント2:15)と言っているとおりである。
76. Praecellit igitur Paulus, et ejus exuberat portio: sed tamen habent et alii praedicatores gratiam suam. Binas stolas accipiunt. Quas illas? Utique de quibus dubitare non debes, quia legisti de Sapientia dictum: Binas vestes fecit viro suo (Prov. XXXI, 22) .
PL 14, 669B76. こうして、パウロは抜きん出ており、その取り分は溢れている。しかしそれでも、ほかの宣教者たちにもそれぞれの恩寵がある。彼らは二着ずつの長衣を受ける。それはどのような衣か。もちろん、あなたが疑ってはならないものである。あなたは知恵について、「彼女は夫のために二着の衣を作った」(箴言31:22)と言われているのを読んだからである。
Una est mystica, moralis altera. Sed non omnes apostoli, non omnes prophetae, non omnes pastores, non omnes virtutes, non omnes habent gratiam curationum, non omnes linguis loquuntur. Ubi diversa merita, praemia diversa.
PL 14, 669B一つは奥義的な衣、もう一つは道徳的な衣である。しかしすべての者が使徒なのではなく、すべての者が預言者なのではなく、すべての者が牧者なのではなく、すべての者が力ある業を行うのではなく、すべての者が癒しの恩寵を持つのではなく、すべての者が異言を語るのではない。功績が異なるところでは、報いも異なる。
77. Et praemittuntur patri munera (Gen. XLV, 23) . Filius honorat patrem. Christus populum suum invitat promissis, invitat muneribus.
PL 14, 669C77. 「そして贈り物が父のもとへ先に送られる」(創世記45:23)。子は父を敬う。キリストは自分の民を、約束によって招き、贈り物によって招く。
Portant haec munera asini illi inutiles, et laboriosi ante, nunc utiles: portant in typo Christi munera, portaturi in Evangelio munerum largitorem. 78. Dimisit autem fratres suos, et abierunt. Et dixit illis Joseph: Nolite irasci in via (Ib., 24) .
PL 14, 669Cこれらの贈り物を運ぶのは、あの役に立たなかったろばたちである。以前は労苦するだけだったが、今は役に立つ。彼らは予型としてキリストの贈り物を運んでいるが、のちには福音書において、贈り物を授ける者その人を運ぶことになる。78. 「ヨセフは兄弟たちを送り出し、彼らは出発した。そしてヨセフは彼らに言った。『道中で怒ってはならない』」(創世記45:24)。
Quam bene docet ab iracundia praecavendum, quod ea possit etiam amantes sui separare germanos: et maxime in via fugiendam esse discordiam, ubi ipse viandi comitatus debet inviolabilis gratiae habere consortium.
PL 14, 669C彼は、怒りっぽさを避けるべきことを、なんと見事に教えていることか。怒りは、互いに愛し合う兄弟たちをさえ引き離しうるからである。とりわけ道中では不和を避けねばならない。旅の道連れは、損なわれることのない好意の交わりを持つべきだからである。
Quid autem aliud ait Dominus noster Jesus ex hoc corpore recessurus, cum discipulos dimitteret suos, nisi ne irascerentur in via, dicens: Pacem relinquo vobis, pacem meam do vobis (Joan. XIV, 27) ?
PL 14, 669Cでは、我々の主イエスは、この体から去ろうとし、弟子たちを送り出すとき、「道中で怒ってはならない」ということのほかに何を言ったのか。彼は言った。「平和を汝らに残し、私の平和を汝らに与える」(ヨハネ14:27)。
Ubi enim pax est, iracundia locum non habet, ablegatur discordia, fugatur dissensio. Hoc est ergo quod ait: Pacem meam do vobis; id est, Nolite irasci in via.
PL 14, 669D平和のあるところに、怒りの場はなく、不和は追い払われ、対立は逃げ去るからである。したがって、「私の平和を汝らに与える」と彼が言ったのは、すなわち「道中で怒ってはならない」ということである。
Et vide ne in hac via dicat, hoc est, in hoc cursu totius vitae indignationem cavendam, quod ira saepe (11, quaest. 3, Ira saepe) etiam innocentes in crimen adducat: quia dum justo amplius irascimur, et volumus alienum coercere peccatum, graviora peccata committimus.
PL 14, 669Dそして考えよ。彼が「この道で」と言ったのは、この道すなわち全生涯の歩みにおいて、憤りを避けねばならないという意味ではないか。怒りは、しばしば(『教令集』第2部第11事例第3問題「Ira saepe」法文)〔グラティアヌス『教令集』の箇所を示す引照で、ミーニュが本文に刷ったまま写す〕、無実の者をさえ罪へ引き込むからである。正当な度を越えて怒り、他人の罪を抑え込もうとするとき、我々はいっそう重い罪を犯す。
Ideo Apostolus: Non vos ipsos, inquit, vindicantes, charissimi: sed date locum irae (Rom. XII, 19) , hoc est, declinemus eam, ne nos illa corripiat.
PL 14, 670Aそれゆえ使徒は言う。「愛する者たちよ、汝ら自身で復讐せず、怒りに場を譲れ」(ローマ12:19)。すなわち、怒りが我々を捕えないように、これを避けるべきだということである。
Unde Dominus Jesus dimittens ad evangelizandum discipulos, misit eos sine auro, sine argento, sine pecunia, sine pera, sine virga, id est, ut et incentiva litis, et instrumenta eriperet ultionis.
PL 14, 670Aそれゆえ主イエスは、弟子たちを福音を告げに送り出すとき、金も銀も銭も袋も杖も持たせずに遣わした。争いのそそのかしと、復讐の道具とを取り上げるためである。
79. Et ascenderunt, inquit, de Aegypto, et venerunt in terram Chanaam ad Jacob patrem suum; et nuntiaverunt illi dicentes: Quia Joseph filius tuus vivit et ipse est princeps totius terrae Aegypti (Gen. XLV, 25) . Quae est terra Chanaam? Quae nutabat.
PL 14, 670A79. 「彼らはエジプトから上って、カナンの地の父ヤコブのもとへ来た。そして彼に告げて言った。『汝の子ヨセフは生きており、エジプトの全地の支配者である』」(創世記45:25)と彼は言う。カナンの地とは何か。揺れ動いていた地である。
Quid igitur tam evidens, quam apostolorum tempora designari? Qui ingressi Judaeorum synagogas nutantes, Domini Jesu potentiam praedicabant, sicut habemus in Actibus apostolorum, dicente Petro: Hunc ergo Jesum resuscitavit Deus, cujus nos testes sumus.
PL 14, 670Bでは、使徒たちの時代が指し示されていることほど明白なことがあろうか。彼らは揺らいでいるユダヤ人の会堂に入って、主イエスの力を宣べ伝えた。我々が使徒言行録に読むとおりで、ペトロはこう言っている。「このイエスを、神はよみがえらせた。我々はその証人である。」
Dextera igitur Dei exaltatus, repromissione Spiritus sancti accepta a Patre, effudit hoc donum quod vos videtis (Act.II, 32 et 33) .
PL 14, 670B「こうして彼は神の右手によって高く上げられ、父から聖なる霊の約束を受けて、汝らが見ているこの賜物を注いだ」(使徒言行録2:32–33)。
Advertimus certe quomodo et vivere eum, et terrae totius principem dicat, qui aperiens horrea sua, spiritalis gratiae donet omnibus ubertatem.
PL 14, 670B我々は確かに気づく。使徒がどのように、彼が生きていること、また全地の支配者であることを語っているかを。その者は自分の倉を開いて、霊の恩寵の豊かさをすべての人に与える。
Haec dicebant apostoli (Act. V, 18) , sed Judaei non credebant: sed injiciebant manus in eos, sed trudebant in custodiam praedicatores salutis. 80. Unde et de Jacob scriptum est: Expavit mente (Gen. XLV, 26) ; non enim credebat eis.
PL 14, 670B使徒たちはこう語ったが(使徒言行録5:18)、ユダヤ人は信じなかった。かえって彼らに手をかけ、救いの宣教者たちを牢に押し込んだ。80. ヤコブについてもこう書かれている。「心で驚き恐れた」(創世記45:26)。彼らを信じなかったからである。
Expavit affectu plebis incredulae, sed posteaquam Christi gesta cognovit, tantis beneficiis et operibus delinitus resumpsit spiritum dicens: Magnum mihi est, si adhuc filius meus Joseph vivit: ibo, et videbo illum prius quam moriar (Ibid., 28) .
PL 14, 670C彼は信じない民の心情をもって恐れたが、のちにキリストの事績を知ると、これほどの恩恵と業に心を和らげられ、気力を取り戻して言った。「私にとって大きなことだ。もし私の子ヨセフがなお生きているなら。私は行って、死ぬ前に彼に会おう」(創世記45:28)。
Primum et maximum fidei fundamentum, in resurrectionem Christi credere. Quicumque enim crediderit resuscitatum, festinus requirit, devotus accedit, et intima Deum mente veneratur. Credit enim quod ipse non moriatur, si credat in resurrectionis auctorem.
PL 14, 670C信仰の第一にして最大の土台は、キリストの復活を信じることである。キリストがよみがえらされたと信じる者は、急いで彼を探し求め、敬虔に近づき、心の奥底で神を崇めるからである。復活の創始者を信じるなら、自分自身も死なないと信じているのである。
Caput XIV
第XIV章PL 14, 670CIsrael elevans se venit ad puteum juramenti, ubi et sacrificat. Hunc Deus promissis consolatur, eique spondet fore ut ejus oculi manu Josephi claudantur.
PL 14, 670Cイスラエルは身を起こして誓いの井戸に来て、そこで犠牲を捧げる。神は約束によって彼を慰め、彼の目がヨセフの手によって閉じられるであろうと請け合う。
Ingrediuntur in Aegyptum septuaginta quinque animae, ac demum filios ad se convocat Israel: et horum omnium quae mysteria? 81. Et elevans se Israel, venit ad puteum juramenti, immolavitque hostiam Deo patris sui Isaac (Gen. XLVI, 1) .
PL 14, 670C七十五の魂がエジプトに入り、そしてついにイスラエルが子らを自分のもとに呼び集める。これらすべてには、どのような奥義があるのか。81. 「イスラエルは身を起こして、誓いの井戸に来て、自分の父イサクの神に犠牲を捧げた」(創世記46:1)。
Merito elevatur qui festinat ad Christum. Fides praecedit devotionem. Prius se elevavit, postea immolavit. Ille enim bene immolat, qui cognitionem divinitatis investigaverit. 82. Dixit autem Deus ad Israel in visu nocte dicens: Jacob, Jacob. Qui dixit: Quid est?
PL 14, 670Dキリストへ急ぐ者が身を起こすのは当然である。信仰は神への献身に先立つ。彼はまず身を起こし、そののちに捧げた。神性の認識を探究した者こそ、よく捧げるからである。82. 「神は、夜の幻のうちにイスラエルに言った。『ヤコブ、ヤコブ』。彼は言った。『何ですか』。」
Et Dominus ait: Ego sum Deus patrum tuorum, noli timere, descende in Aegyptum; in gentem enim magnam faciam te ibi. Ego descendam tecum in Aegyptum, et ego deducam te in perpetuum (Gen., XLVI, 2 et seq.) .
PL 14, 671A「そして主は言った。『私は汝の父祖たちの神である。恐れるな。エジプトへ下れ。そこで私は汝を大いなる国民とするからである。私は汝とともにエジプトへ下り、私は汝を永遠に導き出す』」(創世記46:2以下)。
Quemadmodum quae ipsi legunt, non intelligunt; et Moysen quem laudant, abnegant, cum ejus scriptis credere nolunt.
PL 14, 671A彼ら自身が読んでいるものを理解しないとは、また自分たちが称賛するモーセを、その書を信じようとしないことによって否認するとは、なんということか。
Quid evidentius quam quod hoc loco invitantur, ut ad sanctam Ecclesiam Dei transeant, et qui ante intra Judeae terminos coarctabantur angustos, ad populum Dei migrent, qui ex toto orbe, ex omnibus nationibus et populis congregatus in magnam factus est gentem?
PL 14, 671Aこの箇所で彼らが、神の聖なる教会へ移るよう招かれていること、以前はユダヤの狭い境界の内に閉じ込められていた者たちが、全世界から、あらゆる国民と民から集められて大いなる国民となった神の民のもとへ移るよう招かれていることほど、明白なことがあろうか。
Denique in omnem terram exivit sonus eorum. Vocatur ergo a filiis suis Jacob, id est, a Petro, Paulo, Johanne, populus Judaeorum invitatur ad gratiam.
PL 14, 671Bまことに、「彼らの響きは全地に出て行った」。こうしてヤコブは自分の子らによって、すなわちペトロ、パウロ、ヨハネによって呼ばれる。ユダヤ人の民が恩寵へ招かれるのである。
83. Ipse quoque Deus noster proprio eum hortatur oraculo, spondet ei profectum fidei muneris sui fructum dicens ei: Joseph mittet manum super oculos tuos (Gen. XLVI, 4) .
PL 14, 671B83. 我々の神自身も、固有の託宣によって彼を励まし、信仰の進歩を自らの賜物の実りとして彼に約束し〔profectum fidei の係りは定かでない。「信仰の進歩」を約束の内容と取った〕、彼にこう言う。「ヨセフが汝の目の上に手を置く」(創世記46:4)。
Non utique sanctus Patriarcha sollicitus erat a quo ei oculi clauderentur; licet etiam intellectu simplici moralis exprimatur affectus.
PL 14, 671B聖なる族長が、誰によって自分の目が閉じられるかを気にかけていたわけでは、もちろんない。ただし素朴な理解によっても、道徳的な情愛が表されてはいる。
Nam si eos quos diligimus, cupimus frequenter amplecti, quanto magis recessuri ex hoc corpore, ipso charorum pignorum tactu delectamur extremo, et hoc mulcemur viatico? Tamen mystice licet nobis intelligere quod postea cogniturus Deum sit populus Judaeorum.
PL 14, 671Bというのも、我々は愛する者たちを、しばしば抱きしめたいと願う。まして、この体から去ろうとする者は、愛しい子らに触れる最後の接触そのものを喜び、これを旅の糧として心を和らげられるではないか。しかし奥義的には、のちに神を知ることになるのはユダヤ人の民であると、我々は理解してよい。
Hoc est enim mysterium, quod verus Joseph immittet manus super oculos ejus; ut qui non videbat ante, jam videat. Veni ad Evangelium (Joan. IX, 6) , lege quemadmodum caecus ille sanatus sit, cui Jesus manum imposuit, et ejus abstulit caecitatem.
PL 14, 671B真のヨセフが彼の目の上に手を置き、以前は見えなかった者がもう見えるようになる。これが奥義だからである。福音書に来て(ヨハネ9:6)、あの盲人がどのように癒されたかを読め。イエスは彼に手を置いて、その盲目を取り去った。
Non enim morituris Christus manum imponit, sed victuris: aut si morituris, recte; quia prius morimur, ut reviviscamus. Non enim possumus Deo vivere, nisi peccato ante moriamur.
PL 14, 672Aキリストが手を置くのは、死のうとする者にではなく、生きようとする者にだからである。あるいは死のうとする者に置くとしても、それは正しい。我々は再び生きるために、まず死ぬのである。我々は、まず罪に対して死ななければ、神に対して生きることができないからである。
84. Descendunt igitur in Aegyptum septuaginta quinque animae, sicut scriptum est, et hoc mysticae numero remissionis; quia post tantam duritiam, post tanta peccata haberentur indigni, nisi donaretur his remissio peccatorum.
PL 14, 672A84. こうして、書かれているとおり、七十五の魂がエジプトへ下る。これもまた、赦しの奥義的な数である。これほどの頑なさ、これほどの罪のあとでは、罪の赦しが彼らに与えられなければ、彼らは値しない者とみなされるからである。
Occurrit illi Judas, hoc est, confessio erroris. Hunc sui venturus Judaeorum populus praenuntium mittit. Ideo et Joseph verus, id est, arbiter et interpres divinitatis occurrit; quia praecedit jam confessio, quos antea perfidia possidebat.
PL 14, 672Aユダが彼を迎えに出る。ユダとは、すなわち誤りの告白である。来ようとするユダヤ人の民は、先触れとしてこの者を自分に先立てて遣わす。それゆえ真のヨセフ、すなわち神性の裁定者にして解き明かす者も迎えに出る。かつて不信が占めていた者たちには、いまや告白が先立っているからである。
Interpres enim divinitatis est Christus; quia Deum nemo vidit umquam; nisi unigenitus Filius qui est in sinu Patris, ipse enarravit.
PL 14, 672Aキリストは神性を解き明かす者である。「神を見た者はいまだかつていない。父のふところにいる独り子である子自身が、これを解き明かした」からである。
Hic senilis jam aetatis, et fessum suscipiet ultimis temporibus populum Judaeorum, non secundum illius merita, sed secundum electionem gratiae: et imponet manus super oculos ejus, ut caecitatem auferat.
PL 14, 672Bこの者〔キリスト〕は、終わりの時に、すでに老いの年齢にあって疲れたユダヤ人の民を迎え入れる〔senilis jam aetatis は et で fessum と並び、「民」に係ると取った〕。それは彼らの功績によるのではなく、恩寵の選びによる。そして彼の目の上に手を置き、盲目を取り去る。
Cujus ideo distulit sanitatem, ut postremus crederet, qui ante non putavit esse credendum, et praerogativam superioris electionis amitteret.
PL 14, 672B彼がその民の癒しを延ばしたのは、以前は信じるべきだと考えなかった者が最後に信じ、先の選びの特権を失うためである。
Unde et Apostolus ait: Quia caecitas ex parte contigit in Israel, donec plenitudo gentium intraret, et sic omnis Israel salvus fieret (Rom. XI, 25) . 85. Gesta igitur patriarcharum, futurorum mysteria sunt.
PL 14, 672Bそれゆえ使徒も言う。「イスラエルには、諸国民の満ちる数が入るまで、一部の盲目が生じた。こうして全イスラエルが救われるであろう」(ローマ11:25)。85. したがって、族長たちの事績は、来るべきことの奥義である。
Denique ipse Jacob sic ait ad filios suos: Congregamini, ut annuntiem vobis quae occursura sunt vobis in novissimis diebus. Congregamini, et audite Israel patrem vestrum (Gen. XLIX, 1 et 2) .
PL 14, 672Bついにヤコブ自身が、自分の子らにこう言う。「集まれ。終わりの日々に汝らに起こることを、私が汝らに告げよう。集まって、汝らの父イスラエルに聞け」(創世記49:1–2)。