Caput I
第I章PL 14, 501A[0501] Commendatur sanctus Isaac tam ex paterna origine et gratia, quam ex Dominicae generationis et passionis praefiguratione, ac mysterium inter Christum per Isaac designatum, et animam repraesentatam per Rebeccam aperitur.
PL 14, 501A聖なるイサクは、父方の出自と恩寵によって、また主の誕生と受難の予型によって称えられ、さらにイサクによって示されるキリストと、リベカによって表される魂との間の奥義が開かれる。
1. In patre nobis sancti Isaac vel origo satis est expressa, vel gratia: cui ad omnem redundat gloriam, quod tanto et tam imitabili viro natus Abrahae patri praemium fuit. Neque vero illud mirabile, cum in eo Dominicae generationis et passionis figura praecesserit.
PL 14, 501A1. 聖なるイサクの父において、我々には、その出自も恩寵も十分に表されている。これほどの、これほど倣うべき人の子として生まれ、父アブラハムへの報いとなったことは、彼にとってあらゆる栄光にあふれている。また、彼において主の誕生と受難の象りが先立っていたのだから、これは驚くべきことでもない。
Siquidem et sterilis anus ex promissione Dei peperit eum; ut crederemus quod potens est Deus facere, ut posset et virgo generare, et oblatus unicus ad immolandum, qui et patri non periret, et impleret sacrificium.
PL 14, 501Bというのも、年老いた不妊の女が神の約束によって彼を産んだのであり、それは、おとめ〔Virgo(マリア)を本サイトでは「おとめ」と訳す〕もまた産むことができ、また屠るために献げられた独り子が父にとって滅びることなく、しかも生贄を成し遂げる、ということを神はなしうると我々が信じるためであった。
Itaque ipso nomine figuram et gratiam signat, Isaac etenim risus Latine significatur, risus autem insigne laetitiae est.
PL 14, 502Aこうして、イサクはその名そのものによって象りと恩寵を示している。イサクとはラテン語で「笑い」を意味し、笑いは喜びの印だからである。
Quis autem ignorat quod is universorum laetitia sit, qui mortis formidolosae vel pavore compresso, vel moerore sublato, factus omnibus est remissio peccatorum? Itaque ille nominabatur, et iste designabatur: ille exprimebatur, et iste annuntiabatur.
PL 14, 502A恐るべき死の恐怖を抑え、あるいは悲しみを取り去って、すべての人にとって罪の赦しとなった者が万人の喜びであることを、誰が知らないだろうか。こうして、あの者〔イサク〕は名で呼ばれ、この者〔キリスト〕は指し示された。あの者は象られ、この者は告げ知らされた。
Ipse est quem jam tunc persequebatur ancilla: ipse est propter quem jam tunc dicebatur: Expelle ancillam; non enim haeres erit filius ancillae cum filio meo Isaac (Gen. XXI, 10) . Ipse est cui pater alienigenam acquisivit sponsam.
PL 14, 502Aすでにあの時、女奴隷が迫害したのはこの者であり、すでにあの時、「女奴隷を追い出せ。女奴隷の子は、私の子イサクとともに相続人とはならないからである」と言われたのも、この者のゆえである(創世記21:10)。父が異国の花嫁を迎えたのも、この者のためである。
Ipse est mitis, humilis, atque mansuetus, qui veniente Rebecca, hoc est, patientia, exivit in campum abalienare. Sapientis enim est segregare se a voluptatibus carnis, elevare animam, atque a corpore abducere; hoc est enim se hominem agnoscere.
PL 14, 502B柔和で、謙遜で、穏やかなのはこの者であり、リベカ、すなわち忍耐が来たとき、野に出て〔世から〕離れた者である〔底本は abalienare。ミーニュの脚注は、これをすべての写本と古い版の読みとし(ローマ版のみ se exercere「身を鍛える」)、七十人訳の「思いを巡らす」にあたる語を訳したものとする。本来は心を重い思いから離して休ませる意であるが、アンブロシウスはこれを霊的に、世の煩いから天のことの黙想へと心を転じる意に取る、とする〕。賢者のなすべきは、肉の快楽から身を離し、魂を高く挙げ、体から引き離すことである。これこそ自らを人間と認めることだからである。
Qui Chaldaeorum sermone Enos dicitur, latine homo. Enos autem qui assumpsit et speravit invocare Deum; et ideo creditur esse translatus. Non videtur itaque homo esse, nisi qui in Deum sperat.
PL 14, 503A人間は、カルデア人の言葉ではエノスと言い、ラテン語ではホモ〔人〕と言う。エノスとは、神を呼ぶことを引き受け、望んだ者であり、それゆえ移されたと信じられている〔天に移されたと言われるのはエノク(創世記5:24)であるが、ここではエノスについて言われている〕。したがって、神に望みを置く者でなければ、人間とは見えない。
Qui autem sperat in Deum, non degere in terris, sed quasi translatus adhaerere Deo, manifesta veri interpretatione signatur. 2. Bonus igitur Isaac verus, utpote plenus gratiae, et fons laetitiae. Ad quem fontem veniebat Rebecca, ut impleret hydriam aqua.
PL 14, 503Aそして、神に望みを置く者は、地上に暮らすのではなく、いわば移された者として神に結びつくのだと、真実の明白な解釈によって示されている。2. それゆえ、真のイサクは善き者であり、恩寵に満ち、喜びの泉である。リベカはこの泉に、水がめを水で満たすために来ていた。
Dicit enim Scriptura, quia descendens ad fontem, implevit hydriam, et ascendit (Gen. XXIV, 16) .
PL 14, 503A「泉に降りて水がめを満たし、上った」と聖書は言うからである(創世記24:16)。
Descendit itaque ad sapientiae fontem vel Ecclesia, vel anima, ut totum vas impleret suum, et hauriret purae sapientiae disciplinas, quas haurire Judaei de fonte profluo noluerunt.
PL 14, 503Aそれゆえ、教会か魂かが知恵の泉に降りたのは、自分の器をすべて満たし、純粋な知恵の教えを汲むためであった。ユダヤ人たちは、流れ出る泉からそれを汲むことを望まなかった。
Quis iste fons sit, audi dicentem: Me dereliquerunt fontem aquae vivae (Hier. II, 13) . Ad hunc fontem currebat sitiens anima prophetarum, sicut et David dicit: Sitivit anima mea ad Deum vivum (Ps. XLI, 3) ; ut sitim suam ubertate divinae cognitionis expleret, et insipientiae sanguinem spiritualium rigatu dilueret fluentorum.
PL 14, 503Bこの泉が何であるかは、語る者に聞け。「彼らは、生ける水の泉である私を捨てた」(エレミヤ2:13)。この泉に、預言者たちの渇いた魂は走った。ダビデもこう言う。「私の魂は生ける神を渇き求めた」(詩篇41:3)。神的な認識の豊かさによって自らの渇きを満たし、愚かさの血を霊の流れの灌水で洗い流すためであった。
Hic est enim fluxus sanguinis, sicut significat lex (Levit. XX, 18) , qui deoperitur, quando vir sedenti in diebus sanguinis sui mulieri miscetur. Mulier est delectatio corporis et illecebrae.
PL 14, 503Bこれこそ、律法が示す血の流れである(レビ記20:18)。男が血の日々に座している女と交わるとき、それが露わにされる。女とは、体の悦楽と誘惑である。
Itaque cave ne vigor mentis tuae coitu quodam corporeae voluptatis inflexus emolliatur, atque in ejus amplexus omnis resolvatur, et fontem ejus aperiat, qui debet esse clausus et septus intentionis studio, et consideratione rationis; Hortus enim clausus, fons signatus (Cant. IV, 12) .
PL 14, 503Bそれゆえ、あなたの精神の活力が、体の快楽のある種の交わりによって曲げられて軟弱になり、そのすべてが快楽の抱擁のうちに解けて、その泉を開くことのないよう警戒せよ。その泉は、志の熱意と理性の考察によって閉ざされ、囲われていなければならない。「閉ざされた園、封じられた泉」とあるとおりである(雅歌4:12)。
Namque mentis vigore resoluto, sensus se corporalis delectationis effundunt, perniciosi nimis, et in appetentiam plenam gravis periculi proruentes: quos, si mentis vividae considerata mansisset custodia, refrenasset.
PL 14, 503C精神の活力が解けると、感覚は体の悦楽へとあふれ出て、あまりに有害であり、大きな危険に満ちた欲求へと突き進む。生き生きとした精神の注意深い見張りが続いていたなら、それらを抑えていたであろうに。
Caput II
第II章PL 14, 503CQuid sit homo, et in qua potissimum parte consistat; qualisve sit anima ejus tam secundum sui naturam, quam per irrationabilem sui partem, qua obnoxia fit corruptioni. 3. Intuere igitur, o homo, qui sis, quo salutem tuam, vitamque tuearis. Quid est itaque homo?
PL 14, 503C人間とは何か、またその最も主要な部分はどこにあるか。また、魂は、その本性においても、その理性なき部分によっても、どのようなものか。その部分によって魂は腐敗に服する。3. それゆえ、人よ、あなたが何者であるかを見よ、また何によってあなたの救いと命を守るかを見よ。それでは、人間とは何か。
Utrum anima, an caro, an utriusque copula? Aliud enim nos sumus, aliud nostrum: alius qui induitur, et aliud vestimentum. Legimus in Veteri Testamento: Omnes animae quae descenderunt in Aegyptum (Gen. XLVI, 26) , de hominibus dictum.
PL 14, 503C魂か、肉か、それとも両者の結合か。我々自身と我々のものとは別のものだからである。衣をまとう者と衣とは別である。我々は旧約聖書に読む。「エジプトに下ったすべての魂」(創世記46:26)。これは人間について言われている。
Et alibi dictum est: Non permanebit spiritus meus in hominibus istis, quoniam carnes sunt (Gen. VI, 3) . De alterutro ergo legitur, quia homo dicitur et de anima et de carne.
PL 14, 504Aまた別の箇所では言われている。「私の霊は、この人間たちのうちに留まらない。彼らは肉だからである」(創世記6:3)。それゆえ、人間は魂についても肉についても言われるのだから、どちらについても読まれる。
Sed illa discretio est, quod ubi anima pro homine ponitur, Hebraeus significatur Deo adhaerens, non corpori, ut est illud: Anima benedicta omnis simplex (Prov. XI, 20) .
PL 14, 504Aしかし、そこには区別がある。魂が人間の代わりに置かれるときは、体ではなく神に結びつくヘブライ人が意味されている。「単純な魂はみな祝福される」(箴言11:20)とあるとおりである。
Ubi autem caro pro homine nuncupatur, peccator exprimitur, ut est illud: Ego autem carnalis sum, venumdatus sub peccato; quod enim operor, non cognosco. Non enim quod volo, ago: sed quod odi, illud facio (Rom. VII, 14 et 15) . Hoc jam posterius et de utroque.
PL 14, 504Aしかし、肉が人間の代わりに呼ばれるときは、罪人が表される。「しかし私は肉的であり、罪の下に売られている。私は、自分の行っていることを知らない。私は欲することを行うのではなく、憎むことを行っているからである」(ローマ7:14, 15)とあるとおりである。これはすでに後のことであり、両者について言われる〔後の箇所で、魂と肉の両方について言われている、の意か〕。
Alius est enim qui vult, alius qui odit, alius qui facit. Denique addidit: Si ergo quod odi, hoc facio, consentio legi, quoniam bona est. Nunc autem jam non ego illud operor, sed quod habitat in me peccatum (Ibid., 16 et 17) .
PL 14, 504A欲する者と、憎む者と、行う者とは別だからである。さらに、こう加えた。「それゆえ、私が憎むことを行うなら、私は律法に同意している。それは善いものだからである。しかし今は、それを行うのはもはや私ではなく、私のうちに住む罪である」(ローマ7:16, 17)。
Illud quoque expressius: Video legem carnis meae repugnantem legi mentis meae, et captivantem me in lege peccati. (Ibid., 23) .
PL 14, 504Bさらに、いっそう明確な言葉がある。「私は、私の肉の法が、私の精神の法に逆らい、私を罪の法のうちに捕らえているのを見る」(ローマ7:23)。
Et tamen cum utrumque in se concertantem hominem declarasset, hoc est, interiorem et exteriorem, in animae magis quam in corporis parte se maluit constituere, quod anima sua traheretur captiva ad peccatum, in qua esse se mallet, et esse confirmat dicens: Infelix ego homo! quis me liberabit de corpore mortis hujus (Ibid., 24) ?
PL 14, 504Bそれでもパウロは、内なる者と外なる者、すなわち両者が自分のうちで争っていると宣言しながら、体の側よりも魂の側に自分を置くことを望んだ。自分の魂が罪へと捕らわれて引かれていても、そのうちにこそ自分はいたいと望んだのであり、そのうちにいることを、こう言って確かにしている。「私は何と惨めな人間か。この死の体から、誰が私を解放するだろうか」(ローマ7:24)。
Tamquam ab extraneo hoste, ita se desiderat liberari a carne. 4. Non ergo sanguis anima, quia carnis est sanguis: neque harmonia anima, quia et hujusmodi harmonia carnis est: neque aer anima, quia aliud est flatilis spiritus, aliud anima: neque ignis est anima, neque ἐντελέχεια: anima sed anima est vivens; quia factus est Adam in animam viventem (Gen. II, 7) ; eo quod insensibile atque exanime corpus anima vivificet et gubernet.
PL 14, 504B外の敵から解放されるように、肉から解放されることを彼は願う。4. それゆえ、血は魂ではない。血は肉のものだからである。調和も魂ではない。この種の調和も肉のものだからである。空気も魂ではない。吹く息と魂とは別だからである。火も魂ではなく、エンテレケイア(完成態)でもない。魂とは〔底本の句読は不自然だが、「魂はほかならぬ生きている魂である」と解した〕生きている魂である。「アダムは生きる魂となった」(創世記2:7)とあるとおりである。それは、感覚も息もない体を、魂が生かし、導くからである。
Est et praestantior homo, de quo dicitur: Spiritalis autem dijudicat omnia: ipse autem a nemine judicatur (I Cor. II, 15) . Hic est praestantior caeteris.
PL 14, 504Cさらに優れた人間もいる。その人について言われている。「霊的な者はすべてを判断するが、自分は誰からも判断されない」(一コリント2:15)。これがほかの者よりも優れた者である。
Unde et David dicit: Quid est homo quod memor es ejus, aut filius hominis, nisi quod visitas eum (Psal. VIII, 5) ? . . . Homo vanitati similis factus est (Ps. CXLIII, 4) .
PL 14, 504Cそれゆえ、ダビデも言う。「人間とは何か。汝が彼を覚えているとは。人の子とは、汝が彼を訪れる、ということのほかに何であろうか」(詩篇8:5)。……「人間は空しさに似たものとなった」(詩篇143:4)。
Non ille secundum imaginem Dei homo vanitatis est: sed qui illud amisit, et in peccatum decidit, et in materialia ista dilapsus est, iste homo est vanitatis.
PL 14, 504C神の像に従う人間は、空しさの人間ではない。それを失い、罪に落ち、これらの物質的なものへと滑り落ちた者、これが空しさの人間である。
5. Anima igitur secundum sui naturam optima est: sed plerumque per irrationabile sui obnoxia fit corruptioni, ut inclinetur ad voluptates corporis, et ad petulantiam, dum mensuram rerum non tenet, aut fallitur opinione, atque inclinata ad materiam agglutinatur corpori.
PL 14, 504C5. それゆえ魂は、その本性においては最善である。しかし多くの場合、その理性なき部分によって腐敗に服し、体の快楽や放縦へと傾き、物事の尺度を守らず、あるいは思い込みに欺かれ、物質へと傾いて体に貼りつく。
Sic invisibile ejus impeditur, et malitia repletur; quia dum intendit malitiae, ejus se vitiis replet, et fit defectu bonitatis intemperantior.
PL 14, 505Aこうして、その見えざるものは妨げられ、悪意で満たされる。悪意に向かうあまり、その悪徳で自らを満たし、善の欠如のために、いっそう節制を欠くようになる。
Caput III
第III章PL 14, 505APerfecta anima terrenis abdicatis, vitiisque domitis Verbum osculari desiderat: cui se Deus Verbum totus infundit. Hoc illa delectata ab eo petit ut attrahatur; quae omnia etiam Ecclesiae vir sanctus accommodat.
PL 14, 505A完全な魂は、地上のものを捨て、悪徳を制すると、言葉に口づけすることを望む。神なる言葉は、その魂に全身を注ぐ。これを喜んで、魂は、自分が引き寄せられることを彼に求める。聖なる人〔アンブロシウスのこと〕は、これらすべてを教会にも当てはめる。
6. Perfecta autem anima aversatur materiam: omne immoderatum, mobile, malignum refugit ac respuit; nec videt, nec appropinquat ad ullius terrenae labis corruptionem: divinis intendit, terrenam autem materiam fugit.
PL 14, 505A6. 完全な魂は物質を避ける。度を越したもの、移ろうもの、悪しきものはすべて遠ざけて退け、いかなる地上の汚れの腐敗も、見ず、近づかない。神的なものに心を向け、地上の物質からは逃れる。
Fuga autem est, non terras relinquere, sed esse in terris, justitiam et sobrietatem tenere, renuntiare vitiis, non usibus elementorum. Fugiebat (De Poenit. dist. 2, cap. Ut cognoverunt, § Fugerat) .
PL 14, 505B逃れるとは、地上を去ることではなく、地上にありながら、正義と節度を保ち、悪徳を捨て、諸元素の用は捨てないことである。逃れていたのは(『教令集』第2部『悔悛について』第2区分「Ut cognoverunt」法文「Fugerat」項)〔グラティアヌス『教令集』の箇所を示す引照で、ミーニュが本文に刷ったまま写す〕、
David sanctus a facie Saul; non utique, ut terras relinqueret, sed ut immitis, et inobservantis, et perfidi declinaret contagium. Fugiebat autem adhaerens Deo, sicut et ipse ait: Adhaesit anima mea post te (Ps. LXII, 9) .
PL 14, 505B聖なるダビデであり、サウルの面前からであった。それは、もとより地上を去るためではなく、非情で、〔掟を〕顧みず、不実な者の害毒を避けるためであった。ダビデは神に結びついて逃れていたのである。彼自身も言う。「私の魂は、汝のあとに付き従って離れなかった」(詩篇62:9)。
Abducebat se, et ablevabat vitiis saeculi hujus, elevabat animam suam sicut Isaac in campo, vel abalienabat, vel (ut alii habent) deambulabat.
PL 14, 505B彼は身を引き離し、この世の悪徳から自らを軽くし、イサクが野でしたように自らの魂を高く挙げていた。イサクは野で、離れていた、あるいは(ほかの写本では)散策していた。
Nam hoc quoque ostendit cum virtutibus familiare habere consortium, ut deambulet unusquisque in innocentia cordis sui, nullo usu terrenis vitiis misceatur, atque irreprehensibilem viam inoffenso mentis carpat vestigio, nec ullum locum in se aperiat corruptioni.
PL 14, 505Bこれもまた、徳と親しい交わりを持つこと、すなわち、各人が自分の心の無垢のうちに歩み、地上の悪徳といかなる交わりにも混じらず、精神の足取りにつまずくことなく非の打ちどころのない道をたどり、自らのうちに腐敗に場所を一つも開かないことを示すからである。
7. Talis erat Isaac cum Rebeccam advenientem exspectaret, praeparans se copulae spiritali. Veniebat enim jam coelestibus dotata mysteriis: veniebat magna secum ornamenta aurium et manuum ferens; eo quod auditu et operibus emineat Ecclesiae pulchritudo, cui recte dictum advertimus: Esto in millia millium, et semen tuum possideat adversariorum civitates.
PL 14, 505C7. イサクは、リベカが到来するのを待ちながら、霊的な結合に備えていたとき、このようであった。リベカはすでに天上の奥義を嫁資として与えられて来たのであり、耳と手の大きな飾りを携えて来た。教会の美しさは聴くことと業によって際立つからであり、教会には正しくこう言われていることに我々は気づく。「汝は千の千倍となれ。汝の子孫は、敵対する者たちの町々を所有せよ」。
Decora igitur Ecclesia, quae ex inimicis gentibus filios acquisivit. Sed potest hoc etiam ad animam deputari, quae passiones corporis subigit, et ad virtutum officia convertit, repugnantesque motus sibi obedientes efficit.
PL 14, 505Cそれゆえ、敵であった諸国民から子らを得た教会は麗しい。しかしこれは魂にも当てはめることができる。魂は、体の情念を従わせ、徳の務めへと向け変え、逆らう動きを自らに従順なものにする。
Ergo vel anima Patriarchae videns mysterium Christi, videns Rebeccam venientem cum vasis aureis et argenteis, tamquam Ecclesiam cum populo nationum, mirata pulchritudinem Verbi, et sacramentorum ejus dicit: Osculetur me ab osculis oris sui (Cant. I, 1) .
PL 14, 505Dあるいは族長の魂が、キリストの奥義を見、リベカが金と銀の器を携えて来るのを、すなわち諸国民の民をともなう教会を見て、言葉の美しさとその秘義に驚嘆して言う。「その口の口づけで、私に口づけしてほしい」(雅歌1:1)。
Vel Rebecca videns verum Isaac, verum illud gaudium, veram laetitiam, desiderat osculari. 8. Primus animae processus. Quid est igitur: Osculetur me ab osculis oris sui?
PL 14, 505Dあるいは、リベカが真のイサクを、真の歓びを、真の喜びを見て、口づけを望む。8. 魂の第一の進み。それでは、「その口の口づけで、私に口づけしてほしい」とは何か。
Considera vel Ecclesiam jamdiu promisso sibi per Prophetas Dominico adventu, per tempora multa suspensam, vel animam, quae elevans se a corpore, abdicatis luxuria, atque deliciis, voluptatibusque carnalibus, exuta quoque sollicitudine saecularium vanitatum, jam dudum infusionem sibi divinae praesentiae, et gratiam Verbi salutaris exoptet, commacerari quod sero veniat, et affligi; ideoque quasi vulneratam charitate, cum moras ejus ferre non possit, conversam ad Patrem rogare, ut mittat sibi Deum Verbum; et causam qua sit ita impatiens declarare, dicentem: Osculetur me ab osculis oris sui.
PL 14, 506A考えよ。預言者たちによって主の到来がとうに約束され、長い時代にわたって宙づりにされている教会を。あるいは、体から自らを高く挙げ、放蕩と享楽と肉の快楽を捨て、世の空しさへの気遣いも脱いで、神の臨在の注ぎと救いの言葉の恩寵をとうに切に願い、それが遅れて来ることにやつれ、苦しんでいる魂を。それゆえ、魂は愛に傷つけられたようになり、その遅れに耐えられず、父に向き直って、神なる言葉を自分に遣わしてくれるよう求め、これほど耐えかねている理由を、こう言って明らかにする。「その口の口づけで、私に口づけしてほしい」。
Non unum osculum quaerit, sed plura oscula; ut desiderium suum possit explere. Quae enim diligit, non est unius osculi parcitate contenta: sed plura exigit, plura vindicat; et ita se amplius dilecto commendare consuevit.
PL 14, 506A魂は一つの口づけではなく、多くの口づけを求める。それは、自らの望みを満たしうるためである。愛する女は、一つの口づけのわずかさに満足せず、多くを求め、多くを要求し、そうしていっそう愛する者に身を寄せることを常とするからである。
Denique illa in Evangelio sic probata est: quia non cessavit, inquit, osculari pedes meos . . . . et ideo remissa sunt ei peccata multa, quia dilexit multum (Luc. VII, 45 et 47) .
PL 14, 506B実際、福音書のあの女は、こう認められた。「彼女は、と彼は言う、私の足に口づけすることをやめなかった。……それゆえ、彼女の多くの罪は赦された。多く愛したからである」(ルカ7:45, 47)。
Ergo et haec anima oscula Verbi multa desiderat, ut illuminetur divinae cognitionis lumine. Hoc est enim osculum Verbi, lumen scilicet cognitionis sacrae.
PL 14, 506Bそれゆえ、この魂もまた、神的な認識の光に照らされるために、言葉の口づけを多く望む。言葉の口づけとは、すなわち聖なる認識の光である。
Osculatur enim nos Deus Verbum, quando cor nostrum, et ipsum principale hominis spiritu divinae cognitionis illuminat, quo anima donata charitatis pignore nuptiali, laeta atque ovans dicit: Os meum aperui, et duxi spiritum (Ps. CXVIII, 131) .
PL 14, 506B神なる言葉が我々に口づけするのは、我々の心、すなわち人間の中枢そのものを、神的な認識の霊で照らすときである。それによって魂は、愛の婚姻の証を与えられ、喜び歓んで言う。「私は口を開き、息を吸い込んだ」(詩篇118:131)。
Osculum est enim quo invicem amantes sibi adhaerent, et velut gratiae interioris suavitate potiuntur.
PL 14, 506B口づけとは、愛し合う者たちが互いに結びつき、いわば内なる恩寵の甘美さを味わうものだからである。
Per hoc osculum adhaeret anima Deo Verbo, per quod sibi transfunditur spiritus osculantis: sicut etiam ii qui se osculantur, non sunt labiorum praelibatione contenti, sed spiritum suum sibi invicem videntur infundere.
PL 14, 506Bこの口づけによって、魂は神なる言葉に結びつく。この口づけによって、口づけする者の息が魂に注ぎ込まれるのである。口づけを交わす者たちが、唇を味わうだけでは満足せず、自分の息を互いに注ぎ込むように見えるのと同じである。
9. Ostendens itaque non solam speciem Verbi, et vultum quemdam, sed omnia ejus interiora diligere, adjungit ad osculorum gratiam: Quia bona, inquit, ubera tua super vinum, et odor unguentorum tuorum super omnia aromata (Cant. I, 2) .
PL 14, 506C9. こうして彼女は、言葉の姿や、ある種の顔かたちだけでなく、その内にあるものすべてを愛することを示して、口づけの恩寵にこう加える。「汝の乳房は、と彼女は言う、酒にまさって善く、汝の香油の香りは、あらゆる香料にまさる」(雅歌1:2)。
Illa osculum poposcit: Deus Verbum se ei totus infudit, et nudavit ei ubera sua, hoc est, dogmata sua, et interioris sapientiae disciplinas, et unguentorum suorum dulci odore fragravit.
PL 14, 506C彼女は口づけを求めた。神なる言葉は、全身を彼女に注ぎ、彼女に自らの乳房を、すなわち自らの教義と内なる知恵の教えを露わにし、自らの香油の甘い香りを漂わせた。
Quibus capta, dicit uberiorem esse jucunditatem divinae cognitionis, quam laetitiam omnis corporeae voluptatis.
PL 14, 506Cこれに捕らえられて彼女は言う、神的な認識の快さは、あらゆる体の快楽の喜びにまさって豊かである、と。
Aspirat enim in Verbo odor gratiae, et remissio peccatorum, quae in totum diffusa mundum, omnia tamquam exinanito replevit unguento; quia per universos gravis vitiorum colluvies detersa est. 10. Propterea, inquit, adolescentulae dilexerunt te.
PL 14, 506C言葉のうちには、恩寵の香りと罪の赦しが吹きかけている。それは全世界に広がり、注ぎ出された香油のようにすべてを満たした。すべての人において、悪徳の重い汚泥が拭い去られたからである。10. 「それゆえ、乙女たちは汝を愛した」と彼女は言う。
Attrahe nos, ut post odorem unguentorum tuorum curramus (Ibid., 2 et 3) . Bona quidem prudentia, sed dulcis misericordia. Illam enim pauci adsequuntur, haec ad omnes pervenit. Propter hanc, inquit, indulgentiam tuam diligunt te animae renovatae spiritu.
PL 14, 506D「我々を引き寄せよ。汝の香油の香りのあとを我々が走れるように」(雅歌1:2, 3)。思慮は善いが、慈しみは甘美である。思慮に至る者は少なく、慈しみはすべての人に及ぶ。この汝の寛恕のゆえに、と彼女は言う、霊によって新たにされた魂たちは汝を愛する。
Unde et ad animam dicitur: Renovabitur sicut aquilae juventus tua (Ps. CII, 5) . Ad animam enim loquebatur, dicens: Benedic anima mea Dominum (Ibid., 1) .
PL 14, 507Aそれゆえ、魂にもこう言われる。「汝の若さは、ワシのように新しくなる」(詩篇102:5)。彼は魂に語って、こう言っていたのである。「私の魂よ、主をほめたたえよ」(詩篇102:1)。
Et ideo festinat ad Verbum, et rogat ut adtrahatur, ne forte derelinquatur; quia currit Dei Verbum, et non est alligatum. Denique exsultat tamquam gigas ad currendam viam.
PL 14, 507Aそれゆえ彼女は言葉のもとへ急ぎ、見捨てられることのないよう、引き寄せられることを求める。神の言葉は走り、縛られていないからである。実際、巨人のように、道を走ることを喜ぶ。
Et quia egressus ejus a summo coelo, et occursus ejus usque ad summum ejus, videns se imparem tantae velocitati dicit: Attrahe nos. Bona anima, quae non pro se sola, sed pro omnibus rogat. Attrahe, inquit, nos.
PL 14, 507Aその出で立ちが天の頂からであり、その行き着く先がその頂にまで及ぶので、彼女は、これほどの速さに自分が及ばないのを見て言う。「我々を引き寄せよ」。善き魂は、自分ひとりのためでなく、すべての人のために願う。「我々を引き寄せよ」と彼女は言う。
Habemus enim cupiditatem sequendi, quam unguentorum tuorum inspirat gratia: sed quia cursus tuos aequare non possumus, attrahe nos, ut auxilio tuo fultae, vestigiis tuis possimus insistere.
PL 14, 507A我々には、従いたいという望みがあり、それは汝の香油の恩寵が吹き込む。しかし、汝の走りに及ぶことはできないので、我々を引き寄せよ。汝の助けに支えられて、汝の足跡に立ち続けることができるように。
Si enim tu attraxeris, curremus et nos, et spiritalia velocitatis flabra capiemus. Deponitur enim sarcina quibus manus tua fulcro est, et oleum tuum infunditur, quo curatus est ille qui a latronibus vulneratus est.
PL 14, 507A汝が引き寄せるなら、我々も走り、速さの霊的な息吹を受けるだろう。汝の手が支えである者たちは、重荷を下ろされ、汝の油が注がれる。強盗に傷つけられたあの者は、その油で癒やされた。
Ac ne impudens tibi videatur quod ait: Adtrahe nos, audi dicentem: Venite ad me omnes qui laboratis, et onerati estis, et ego vos reficiam (Matth. XI, 28) . Vides quod libenter nos attrahat, ne remaneamus sequentes.
PL 14, 507B「我々を引き寄せよ」という彼女の言葉が、あなたに厚かましく見えないよう、語る者に耳を傾けよ。「すべて労する者、重荷を負う者は、私のもとに来よ。私が汝らを休ませる」(マタイ11:28)。あなたは、彼が喜んで我々を引き寄せ、従いながら取り残されることのないようにしているのを見る。
Sed qui vult attrahi, currat ut comprehendat: et currat superiora obliviscens, et ea quae sunt priora appetens; sic enim poterit Christum comprehendere. Unde et Apostolus ait: Sic currite, ut omnes comprehendatis (I Cor. IX, 24) .
PL 14, 507Bしかし、引き寄せられることを望む者は、捕らえるために走れ。後ろのものを忘れ、前のものを求めて走れ。そうしてこそキリストを捕らえることができるだろう。それゆえ使徒も言う。「汝らがみな捕らえるように、そのように走れ」(一コリント9:24)。
Vult et ista ad bravium pervenire, quae desiderat comprehendere. Prudenter ergo rogat ut attrahatur: quia non omnes sequi possunt. Denique Petro dicenti: Quo vadis? Respondit Verbum Dei: Non potes me sequi modo, sequeris autem postea (Joan. XIII, 66) .
PL 14, 507B捕らえることを望むこの魂もまた、賞に至ることを願っている。それゆえ、引き寄せられることを求めるのは賢明である。すべての者が従えるわけではないからである。実際、ペトロが「どこへ行くのか」と言ったとき、神の言葉は答えた。「今は私に従えない。しかし、後には従うであろう」(ヨハネ13:66)〔底本は13:66。ヨハネ13:36の誤りか〕。
Claves ei commiserat regni coelorum, et sequendo se imparem judicavit. Hanc tamen animam non distulit; quia non praesumebat, sed rogabat.
PL 14, 507C〔キリストは〕ペトロに天の国の鍵を委ねていたが、それでも彼を、自分に従うには及ばない者と判断した〔sequendo se の se はキリストを指すと取った〕。それでも〔言葉は〕この魂を待たせはしなかった。魂は、思い上がらず、願ったからである。
Caput IV
第IV章PL 14, 507CIntroducitur in cubiculum Regis perfecta anima. Cui corporis se contagione fuscatam querenti, ut se cognoscat, exeat, etc. Christus praecipit. Eadem equae Solomonis comparatur. Ad haec putei quos fodit Isaac, quid significent?
PL 14, 507C完全な魂は王の寝室に導き入れられる。体の汚れによって黒ずんだと嘆くこの魂に、自分を知るようにと、「出よ」などと、キリストは命じる。同じ魂は、ソロモンの雌馬になぞらえられる。これに続いて、イサクが掘った井戸は何を意味するか。
Et quo pacto demum Christus revocatus ab anima, saliens redeat, nec non ipsi adblandiatur? 11. Secundus animae processus. --Denique ait: Introduxit me rex in cubiculum suum (Cant. I, 3) . Beata anima, quae Verbi ingreditur penetralia.
PL 14, 507Cそして、魂に呼び戻されたキリストは、ついにはどのようにして躍りながら戻り、魂に優しく語りかけるのか。11. 魂の第二の進み。――そして彼女は言う。「王は私を自分の寝室に導き入れた」(雅歌1:3)。言葉の奥の間に入る魂は幸いである。
Insurgens namque de corpore ab omnibus fit remotior quae intra semet ipsam divinum illud si quo modo assequi possit, scrutatur et quaerit. Quod cum potuerit comprehendere, ea quae sunt intelligibilia supergressa, in illo confirmatur, atque eo pascitur.
PL 14, 507Dというのも、体から身を起こした魂は、あらゆるものからいっそう遠ざかり、自分自身の内に、あの神的なものを、どうにかして捉えうるなら、と調べ、探し求めるからである。それを捉えることができたときには、知性的なものを越えて、そのうちに堅固にされ、それによって養われる。
Talis erat Paulus qui sciebat se raptum in paradisum: sed sive extra corpus raptum, sive in corpore, nesciebat.
PL 14, 508Aこのような者がパウロであった。彼は、自分が楽園に引き上げられたことを知っていたが、体の外に引き上げられたのか、体の内にいたまま引き上げられたのかは知らなかった。
Assurrexerat enim anima ejus de corpore, et se a visceribus et vinculis carnis abduxerat atque elevaverat; factusque a semetipso alienus, intra semetipsum tenuit verba ineffabilia quae audivit, et vulgare non potuit; quia advertit ea loqui homini non licere.
PL 14, 508A彼の魂は体から立ち上がり、肉の内臓と枷から自らを引き離して高く挙げていたからである。自分自身から離れた者となって、彼は自分の内に、聞いた言い表しがたい言葉を保ち、それを広めることはできなかった。人間がそれを語ることは許されないと気づいたからである。
Anima ergo bona contemnit visibilia et sensibilia, nec consistit in eis, nec in despiciendis his immoratur et residet: sed ascendit ad illa aeterna et invisibilia, et plena miraculis, puro sensu se piae mentis attollens.
PL 14, 508Aそれゆえ、善き魂は、見えるものと感覚されるものを軽んじ、それらのうちにとどまらず、軽んじるべきものにぐずぐずと居座ることもない。かえって、敬虔な精神の純粋な感覚で自らを持ち上げ、あの永遠で見えず、驚異に満ちたものへと上る。
Etenim perfectioni studens, solum illud bonum Divinitatis intendit, nec aliud quidquam requirendum putat; quia tenet quod summum est. Itaque vir hujusmodi, in quo est animae pulchritudo, solus sibi abundat, quia ipse sibi est satis.
PL 14, 508A完全さを求める者は、神性のあの善だけを目指し、ほかに求めるべきものは何もないと考える。最高のものを保持しているからである。それゆえ、魂の美しさのあるこのような人は、自分だけで満ち足りている。自分にとって自分で十分だからである。
Nec solus aliquando est, cui praesul Dominus adest. 12. Denique in illud divini illius introducta secretum: Exsultemus, inquit, et laetemur in te, et diligamus ubera tua super vinum (Cant. I, 3) .
PL 14, 508B主が先に立って傍らにいる者は、決してひとりではない。12. こうして、あの神的な秘密の内に導き入れられて、彼女は言う。「我々は汝のうちで躍り上がり、喜ぼう。汝の乳房を酒にまさって愛そう」(雅歌1:3)。
Non enim in divitiis, et auri argentique thesauris, non in possessionum fructibus, non in potestatibus, non in conviviis, sed in solo Deo justus exsultat.
PL 14, 508B義人は、富や金銀の宝、所有地の実り、権力、宴ではなく、ただ神のうちにのみ躍り上がるからである。
13. Eadem tamen anima cognoscens se corporis societate fuscatam, dicit ad alias animas, vel ad illas coelestes et appositas sacro ministerio potestates: Nolite aspicere me quod obfuscata sum; quoniam non est intuitus me sol.
PL 14, 508B13. それでも、同じ魂は、自分が体との交わりによって黒ずんでいることを知って、ほかの魂たちに、あるいは聖なる奉仕に就くあの天上の力ある者たちに言う。「私が黒ずんでいるのを見るな。太陽が私を見なかったからである」。
Filii matris meae pugnaverunt adversum me (Ibid., 5) , hoc est, impugnaverunt me corporis passiones, carnis illecebrae coloraverunt; ideo mihi sol justitiae non refulsit: quo viduata praesidio, devotionem meam, et observantiam plenam servare non potui; hoc est enim: Vineam meam non custodivi (Ibid.) , quia spinas et non uvam attuli, id est, faciens peccata pro fructibus.
PL 14, 508B「私の母の子らが私に戦いを挑んだ」(雅歌1:5)。すなわち、体の情念が私を攻撃し、肉の誘惑が私を染めた。それゆえ、正義の太陽は私に輝かなかった。その守りを奪われて、私は自分の献身と、満ちた順守を保つことができなかった。「私は私のブドウ畑を守らなかった」(雅歌1:5)とはこのことである。私はブドウではなくイバラをもたらした、すなわち、実りの代わりに罪をなしたからである。
14. Et cum de Verbo loquitur, irradiante sibi Verbi splendore conversa ad ipsum dicit: Ubi pascis? Ubi manes in meridiano (Ibid., 6) ? Recte dicit: Ubi pascis? quia regale est Dei Verbum: Ubi manes, quia morale: In meridiano, quia mysticum.
PL 14, 508C14. 彼女は言葉について語るとき、自分に差し込む言葉の輝きに照らされ、彼に向き直って言う。「どこで養うのか。どこで正午にとどまるのか」(雅歌1:6)。「どこで養うのか」と言うのは正しい。神の言葉は王にふさわしいからである。「どこでとどまるのか」と言うのは、それが道徳に関わるからである。「正午に」と言うのは、それが神秘に関わるからである。
Siquidem meridie Joseph cum fratribus suis in convivio constitutus futurorum temporum mysteria revelabat.
PL 14, 508C実際、ヨセフは正午に、兄弟たちとともに宴席に着いて、来るべき時代の奥義を明らかにしていた。
Sed etiam David ait: Revela ad Dominum viam tuam, et spera in eum, et ipse faciet: et educet sicut lumen justitiam tuam, et judicium tuum tamquam meridiem (Psal. XXXVI, 5) .
PL 14, 508Cダビデもまた言う。「主に汝の道を明らかにし、彼に望みを置け。彼自らが成し遂げる。彼は汝の正義を光のように、汝の裁きを正午のように現す」(詩篇36:5)。
Et ipse Paulus circumfulsisse sibi lumen meridie asseruit (Act. IX, 3) , quando a persecutione est conversus ad gratiam. Queritur ergo quod derelicta sit, quod destituta sit pauper ex divite.
PL 14, 508Dパウロ自身も、正午に光が自分の周りを照らしたと断言した(使徒言行録9:3)。迫害から恩寵へと向き直ったときのことである。それゆえ魂は、見捨てられたこと、富める者から貧しい者となって見放されたことを嘆く。
Abundabat enim munere gratiarum: sed egere coepit, ubi divinae praesentiae sibi copia denegata est; et ideo vel quasi mercenaria haberi postulat, quae ante sibi pretiosioris copulae gratiam vindicabat.
PL 14, 508D恩寵の賜物に富んでいたのに、神の臨在の豊かさが拒まれると、乏しくなり始めたからである。それゆえ、せめて雇い人のように扱ってほしいと求める。それまで、より貴い結びつきの恩寵を自分のものと主張していた魂が。
15. Cui respondit Verbum Dei: Nisi cognoscas te, decora inter mulieres (Cant. I, 7) ; quae quereris quod relicta sis, nisi te cognoscas, nisi te poeniteat lapsus tui, nisi intentionem devotionis approbes, nisi fides tua et sinceritas augeatur, querela nihil proderit.
PL 14, 509A15. 彼女に神の言葉は答えた。「汝が汝自身を知らないなら、女たちのうちで麗しい者よ」(雅歌1:7)。見捨てられたと嘆くあなたよ、あなたが自分自身を知らないなら、自分の堕落を悔いないなら、献身の志を是としないなら、あなたの信仰と誠実が増し加えられないなら、嘆きは何の役にも立たない。
Aut sic: Nisi cognoscas te quia decora es, nisi pulchritudinem naturae tuae serves, et corporis te illecebrae non demergant, nec impedimenta detineant, nihil tibi creaturae melioris nobilitas suffragabitur.
PL 14, 509Aあるいはこう〔読める〕。あなたが麗しいことを知らず、あなたの本性の美しさを保たず、体の誘惑があなたを沈めないようにも、妨げがあなたを引き留めないようにもしないなら、より優れた被造物の気高さも、あなたの助けにならない。
16. Cognosce igitur te, et naturae tuae decorem, et exi quasi exuta vinculis pedem, et nudo exserta vestigio; ut carnalia integumenta non sentias: vestigium mentis tuae corporalia vincula non implicent; ut pes tuus speciosus appareat.
PL 14, 509A16. それゆえ、あなた自身を知り、あなたの本性の麗しさを知れ。そして、枷を脱いだ足のように、素足の歩みで出ていけ。肉の覆いを感じないように。あなたの精神の足跡を、体の枷が絡めとらないように。あなたの足が麗しく現れるように。
Tales enim sunt qui ad regnum coelorum annuntiandum eliguntur a Domino, de quibus dictum est: Quam speciosi pedes evangelizantium pacem (Esai. LII, 7) !
PL 14, 509B天の国を告げ知らせるために主に選ばれるのは、このような者たちであり、彼らについて言われている。「平和を福音として告げる者たちの足は、何と麗しいことか」(イザヤ52:7)。
Talis Moyses, cui dicitur: Solve calceamentum pedum tuorum (Exod. III, 5) ; ut vocaturus populum ad Dei regnum, prius carnis exuvias deponeret, et nudo spiritu, vestigioque mentis incederet.
PL 14, 509Bこのような者がモーセであり、彼に向かってこう言われている。「汝の足の履き物を脱げ」(出エジプト記3:5)。それは、民を神の国へと呼ぼうとして、まず肉の脱け殻を捨て、裸の霊と精神の足跡で進むためであった。
Hoc est ergo quod ait: Exi tu in calcaneis regum, et pasce haedos tuos in tabernaculis pastorum (Cant. I, 7) ; quia per greges regnum intelligimus, eo quod potestatis sit gregibus praesidere.
PL 14, 509Bそれゆえ、こう言うのである。「汝は群れの踵のあとに出て〔底本は regum(王たちの)。続く「群れによって我々は王国を解する」から、gregum(群れの)の誤りらしく、こう読んだ〕、羊飼いたちの天幕で汝の子山羊を養え」(雅歌1:7)。群れによって我々は王国を解するからであり、群れを治めるのは権能のあることだからである。
Praesidet autem unusquisque sibi quadam potestate regali, si coerceat in se corporis luxus, et servituti redigat carnem suam. Ideoque dictum est: Regnum Dei intra vos est (Luc. XVII, 21) .
PL 14, 509B各人は、体の放縦を抑え、自分の肉を隷従に服させるなら、王的な権能によって自分を治める。それゆえ言われている。「神の国は汝らの中にある」(ルカ17:21)。
Unde pulchre ait ad animam: Exi, id est, exi a servitio, exi a carnis imperio atque dominatu: et exi non in carne, sed in spiritu: exi ad regimen potestatis. Ideoque addidit. Pasce haedos tuos.
PL 14, 509Bそれゆえ、魂に向かって美しくこう言う。「出よ」、すなわち、隷従から出よ、肉の支配と主権から出よ。肉においてではなく霊において出よ。統治の権能へと出よ。それゆえこう加えた。「汝の子山羊を養え」。
Rege ea quae in sinistra tua sunt; nam si non regantur, facile labuntur. Coerce petulantiam, lasciviam tui corporis, et luxuriam irrationabilem: edoma leves motus, pasce eos non in corporeis tabernaculis, sed in tabernaculis pastorum, qui regere gregem norunt.
PL 14, 509Cあなたの左にあるものを治めよ。治められなければ、容易に滑り落ちるからである。あなたの体の放縦と淫奔、理性なき放蕩を抑え、軽い動きを調教せよ。それらを体の天幕ではなく、群れを治めることを知る羊飼いたちの天幕で養え。
Sunt enim amabilia tabernacula Israel sicut nemora obumbrantia super flumen, in quibus anima tamquam in procinctu bellico sita bonam exercet militiam, incursus explorat hostiles, virtutis labore quaerit victoriam; ut possit equae illi quae Salomonis est, comparari, velox ad currendum, habilis ad partum (Cant. I, 8) ; quoniam fecunditas animae desideratur et quaeritur.
PL 14, 509Cイスラエルの天幕は愛すべきもので、川の上に陰を落とす森のようである。その中で魂は、戦陣に就いた者のように善き戦いを戦い、敵の襲来を探り、徳の労苦によって勝利を求める。それは、ソロモンのあの雌馬、走るのが速く、産むのに適した雌馬になぞらえられうるためである(雅歌1:8)。魂の豊かな実りが望まれ、求められているからである。
17. Haec ergo equa pretiosa est, et currus Pharao veloces; quod aliqui ad Ecclesiam referunt et ad populum. Sed de hoc mysterio alibi saepius diximus, et maxime in Psalmo centesimo octavo decimo (Serm. 2 in Psal. CXVIII) .
PL 14, 509D17. それゆえ、この雌馬は貴く、ファラオの戦車は速い。これをある者たちは教会と民に当てはめる。しかしこの奥義については、ほかの所で何度も語ってきた。とくに詩篇第118篇について語った(『詩篇118篇講解』第2説教)。
Hoc autem loco de anima dicendum suscepimus. Hujus equae similis aestimatur haec anima, hoc est, propheticae vel apostolicae virtutis, quod in eorum annumeretur grege, qui fecunditate praedicationis suae totius orbis terrarum spatia referserunt; et quamvis in corpore constituti, nulla tamen cursus spiritalis sensere dispendia.
PL 14, 509Dしかし、この箇所では魂について語ることを引き受けた。この雌馬に似ていると見なされるのは、この魂、すなわち預言者や使徒の徳を持つ魂である。それは、説教の実りによって全世界の広がりを満たした人々の群れの中に数えられるからである。そして、体のうちに置かれていながら、霊的な走りの損失を少しも感じなかった。
Ideoque laudatur quod coelesti sibi illuminante praecepto, jam speciosa, jam pulchra sit, quae vultu praeferat castitatis decorem, et redimicula cervicis attollat, in qua sunt patientiae et humilitatis insignia.
PL 14, 510Aそれゆえ、天上の命令に照らされて、すでに端麗で、すでに美しいと称えられる。その顔には貞潔の美しさが現れ、首の飾り帯を高く掲げ、そこには忍耐と謙遜の印がある。
Talis animae diligebat Isaac verus decorem, humilitatem, patientiam; et ideo partus ejus avide requirebat. 18. Concepit autem Rebecca, et patientia sua nodum sterilitatis absolvit.
PL 14, 510A真のイサクは、このような魂の美しさ、謙遜、忍耐を愛した。それゆえ、その産むものを熱心に求めていた。18. リベカは身ごもり、その忍耐によって不妊の結び目を解いた。
Quid autem pariat prophetica atque apostolica anima consideremus, et quomodo pariat: Abiit, inquit, interrogare Dominum (Gen. XXV, 22) , quia exsultabant infantes in utero ejus.
PL 14, 510A預言者的で使徒的な魂が何を産むか、またどのように産むかを考えよう。「彼女は主に尋ねに行った」と言う(創世記25:22)。胎内で子らが躍っていたからである。
Et responsum accepit: Duae gentes in utero tuo sunt (Ibid., 23) ; eo quod nihil sponte praesumat: sed in omnibus summum Deum praesulem poscat suorum consiliorum: simul plena pacis atque pietatis duos populos sua fide et praedicatione connectat, et tamquam utero suo claudat.
PL 14, 510Bそして彼女は答えを得た。「二つの国民が汝の胎内にいる」(創世記25:23)。それは、何ひとつ自分から思い上がって企てず、あらゆることで最高の神を自らの計らいの導き手として求めるからである。同時に、平和と敬虔に満ちた彼女は、二つの民を自らの信仰と宣教で結びつけ、いわば自分の胎内に閉じ込める。
19. Quae non immerito soror magis quam uxor appellatur, eo quod mitis atque pacifica anima communis magis pietatis quam specialis copulae nomen accipiat; et quia universis magis quam uni se existimet obligatam.
PL 14, 510B19. 彼女が妻と呼ばれるよりもむしろ姉妹と呼ばれるのは、理由のないことではない。穏やかで平和を好む魂は、特別な結びつきの名よりも、共通の敬虔の名を受け、また、ひとりに対してよりもすべての人に対して自分が義務を負っていると考えるからである。
20. Fodit autem puteos Isaac; et plurimos quidem, quos foderat pater ejus, et repleverant illos post mortem Abrahae patriis illius, alienigenae.
PL 14, 510B20. イサクは井戸を掘る。それも、彼の父が掘った井戸の非常に多くを〔掘り直す〕。アブラハムの死後、異国の者たちがそれらを塞いでいたのである〔底本は「repleverant illos … patriis illius, alienigenae」。「patriis illius」の語形と係りが定かでない。ミーニュの脚注は、ローマ版が「patris ejus」(彼の父の)と読むとする。創世記26:15に従い、異国の者たちが父の掘った井戸を埋めたと解した〕。
Prae caeteris tamen fodit hos puteos, unum in convalle Gerarum, et invenit ibi puteum aquae vivae: et litem fecerunt pastores Gerarum cum pastoribus Isaac; eo quod aquam sibi ejus putei quasi propriam vindicabant, et vocavit nomen ejus Injustitiam.
PL 14, 510Cしかし、ほかにもまして、次の井戸を掘った。一つはゲラルの谷にあり、彼はそこに生ける水の井戸を見いだした。ゲラルの羊飼いたちはイサクの羊飼いたちと争った。その井戸の水を自分たちのものであるかのように主張したからである。彼はその名を「不正義」と呼んだ。
Et fodit alium puteum, in quo orta est disceptatio; et imposuit illi nomen Inimicitias. Et fodit tertium, in quo lis nulla inter pastores commissa est, et vocavit eum Latitudinem.
PL 14, 510C彼はもう一つの井戸を掘り、その井戸で論争が起こった。彼はそれに「敵意」と名を付けた。さらに第三の井戸を掘り、その井戸については羊飼いたちの間に争いが何も起こらず、彼はそれを「広さ」と呼んだ。
Fodit et puteum Juramenti, et non invenit in eo aquam; et vocavit eum puteum Juramenti.
PL 14, 510Cまた「誓い」の井戸を掘ったが、そこには水を見いださなかった。彼はそれを「誓い」の井戸と呼んだ。
21. Quis haec legens, terrena magis quam spiritalia opera esse arbitretur, quod vel Abraham fodit puteos, vel Isaac, tanti videlicet patriarchae, vel etiam Jacob, sicut et in Evangelio (Joan. IV, 12) reperimus, velut fontes quidam generis humani, et specialiter devotionis ac fidei.
PL 14, 510C21. これを読む者は誰が、アブラハムが、あるいはイサクが――すなわちこれほどの族長たち、いわば人類の、とくに敬虔と信仰の泉である者たちが――、さらにはヤコブも、福音書(ヨハネ4:12)に我々が見いだすとおり、井戸を掘ったことを、霊的な業というより地上的な業と考えるだろうか。
Quid est enim puteus aquae vivae, nisi profundae altitudo doctrinae? Unde et Agar ad puteum angelum vidit, et Jacob ad puteum Rachel sibi invenit uxorem: Moyses quoque secus puteum futuri locavit merita prima conjugii.
PL 14, 510D生ける水の井戸とは、深遠な教えの奥深さでなくて何であろうか。それゆえ、ハガルは井戸のそばで天使を見、ヤコブは井戸のそばでラケルを妻として見いだした。モーセもまた、井戸のかたわらで来るべき結婚の最初の功を据えた。
22. A puteo igitur visionis, aperire Isaac adorsus est puteos, et bono ordine; ut ejus putei aqua primum rationabile animae, oculumque ejus dilueret et foveret, quo visum ejus faceret clariorem. Fodit etiam alios puteos plures.
PL 14, 511A22. それゆえ、イサクは、幻の井戸から井戸を開くことに着手し、それは良い順序であった。その井戸の水がまず魂の理性的な部分とその目を洗い、いたわり、その視力をいっそう明らかにするためである。彼はほかにも多くの井戸を掘った。
Unde et scriptum est: Bibe aquam de tuis vasis, et de puteorum tuorum fontibus (Prov. V, 15) . Quanto plures fuerint, tanto est uberior redundantia gratiarum.
PL 14, 511Aそれゆえ、こう書かれている。「汝の器から水を飲め、汝の井戸の泉から飲め」(箴言5:15)。井戸が多ければ多いほど、恩寵の溢れは豊かである。
Fodit tamen puteum, quem foderat pater ejus Abraham, de quo litem fecerunt pastores Gerarum, hoc est, maceriae. Ubi enim maceria, ibi divisio inter repugnantes, ibi injustitia; et ideo vocavit Injustitiam.
PL 14, 511Aしかし彼は、父アブラハムが掘った井戸を掘った。その井戸をめぐって、ゲラルの羊飼いたち、すなわち石垣の〔羊飼いたち〕が争った。石垣のあるところ、そこには争う者たちの間の分断があり、そこには不正義があるからである。それゆえ彼は「不正義」と呼んだ。
Alium quoque fodit, et orta dissensione, vocavit eum Inimicitias. In quibus videtur elucere doctrina moralis; eo quod sublato pariete maceriae, solutae sint in carne hominis inimicitiae, et facta sint utraque unum in figura per Isaac, in veritate per Christum; meritoque postea pura aqua in eo puteo sit reperta, tamquam doctrina moralis utilis ad hauriendum.
PL 14, 511A彼は別の井戸も掘り、争いが起こったので、それを「敵意」と呼んだ。ここには道徳的な教えが際立つように見える。石垣の壁が取り去られたので、人間の肉において敵意が解かれ、二つのものは、イサクによって象りにおいて、キリストによって真実において一つとなったからである。また、のちにその井戸に清い水が見いだされたのも当然であり、それは汲むのに役立つ道徳的な教えのようである。
Puteus quoque Latitudinis quid aliud significat nisi de naturalibus disciplinam? Qua causa et Latitudo dicitur, quia sine contentione, sine lite, jam quietus atque securus est, qui mundana haec et sensibilia fuerit supergressus.
PL 14, 511B「広さ」の井戸もまた、自然についての教えでなくて何を意味するだろうか。それゆえ「広さ」と言われる。この世の感覚されるものを超えた者は、争いなく、論争なく、すでに安らかで安全だからである。
Unde superatis jam adversantibus et alienigenis cogitationibus (quid enim tam alienum quam omnia saecularia, quae perpetua esse non possunt) potest sapiens dicere: Dilatavit Dominus nobis, et auxit nos super terram (Gen. XXVI, 22) , quia terrena transcendit.
PL 14, 511Bそれゆえ、敵対する異国の思いをすでに打ち破って(世のものはすべて永続しえないのだから、これほど縁遠いものがあるだろうか)、賢者は言うことができる。「主は我々を広げ、地の上に我々を増やした」(創世記26:22)。地上のものを超えたからである。
Ultimus est puteus Juramenti, in quo ei visus est Deus, et ait ei: Noli timere, tecum enim sum (Ibid., 24) . Et benedixit eum. Haec doctrina jam mystica est.
PL 14, 511B最後は「誓い」の井戸であり、そこで神は彼に現れ、言った。「恐れるな。私は汝とともにいるからである」(創世記26:24)。そして彼を祝福した。これはすでに神秘的な教えである。
23. Habes haec in Salomone; quia Proverbia ejus moralia; Ecclesiastes naturalis, in quo quasi vanitates istius despicit mundi; mystica ejus sunt Cantica canticorum.
PL 14, 511C23. あなたはこれらをソロモンのうちに持つ。『箴言』は道徳的であり、『コヘレトの言葉』は自然的で、そこで彼はこの世の空しさをいわば軽んじている。『雅歌』は神秘的である。
Habes et in propheta: Seminate vobis ad justitiam, vindemiate ad fructum vitae, illuminate vobis lumen cognitionis (Ose. X, 12) . Hoc est enim lumen cognitionis, habere charitatis perfectionem. Ideoque dictum est: Noli timere; charitas enim timorem excludit foras.
PL 14, 511Cあなたは預言者にもこれを持つ。「汝ら自身のために正義に向けて種を蒔け、命の実りのためにブドウを摘め。汝ら自身のために認識の光を灯せ」(ホセア10:12)。認識の光とは、愛の完成を持つことだからである。それゆえ、「恐れるな」と言われているのである。愛は恐れを外に追い出すからである。
Ut cognoscamus autem quia et Salomon ita hos interpretatus est puteos, ut ad moralem doctrinam, et naturalem referret, et mysticam, in singulis libris suis quos de moralibus, vel naturalibus, vel mysticis scripsit, posuit hos puteos.
PL 14, 511Cソロモンもまたこれらの井戸をこのように解釈し、道徳的な教え、自然的な教え、神秘的な教えに関連づけたことを我々が知るために、彼は道徳について、あるいは自然について、あるいは神秘について書いた自分の各書のそれぞれに、これらの井戸を置いた。
24. Nam et in Proverbiis cum declinandam speciem diceret saecularis illecebrae, ait: Bibe aquam de tuis vasis, et de puteorum tuorum fontibus, et superfluant tibi aquae de tuo fonte (Prov. V, 15) .
PL 14, 511D24. 『箴言』においても、世の誘惑の姿を避けるべきだと言うとき、彼は言う。「汝の器から水を飲め、汝の井戸の泉から飲め。汝の泉から、汝のもとに水があふれるように」(箴言5:15)。
Et infra: Fons aquae tuae sit tibi proprius, et jucundare cum uxore (Ibid., XVIII) ; eo quod adversus tentamenta mundi remedio nobis vera sapientia sit.
PL 14, 511Dさらに先では、「汝の水の泉は汝自身のものであれ。汝の妻とともに喜べ」(箴言5:18)。真の知恵が、世の誘惑に対して我々にとっての薬だからである。
Moralis quoque doctrina, quae imaginem mundanae voluptatis meretriciis quibusdam illitam fucis irriguo suo diluat, et fluento sui fontis abstergat.
PL 14, 512A道徳的な教えもまた、遊女の化粧を塗りたくった世の快楽の像を、自らの灌水で洗い流し、自らの泉の流れで拭い去るものである。
25. De naturalibus quoque habes in Ecclesiaste dictum: Feci mihi piscinas aquarum ad irrigandum ex his saltum germinantem (Eccles. II, 6) .
PL 14, 512A25. 自然についても、あなたは『コヘレトの言葉』に言われているのを読む。「私は、芽吹く森に水をそそぐために、水の池を自分のために造った」(コヘレトの言葉2:6)。
Neque te moveat quod pro puteo piscinas posuit; quia et Moyses puteum Latitudinis dixit, eo quod a sollicitudine omni et angustiis absolvitur, qui mundum hunc pia mente transcenderit.
PL 14, 512A井戸の代わりに池と置いていることに、あなたは動揺するな。モーセも「広さ」の井戸と言ったのは、敬虔な精神でこの世を超えた者は、あらゆる心配と窮屈から解き放たれるからである。
Non immerito ergo piscinas habet Ecclesiastes, qui vidit nullam abundantiam esse sub sole: sed si quis abundare velit, in Christo abundet.
PL 14, 512Aそれゆえ、日の下にいかなる豊かさもないことを見たコヘレトが池を持つのは当然である。しかし、豊かでありたい者は、キリストにおいて豊かであれ。
26. Et de mysticis puteus superest nobis, quem etiam ipsum reperimus in Canticis Canticorum, dicente Scriptura: Fons hortorum, puteus aquae vivae, et impetu descendens a Libano (Cant. IV, 15) .
PL 14, 512A26. 神秘的なものについては、井戸が我々に残されている。それをも我々は『雅歌』に見いだす。聖書はこう言う。「園の泉、生ける水の井戸、レバノンから激しく下る流れ」(雅歌4:15)。
Etenim si mysteriorum altitudinem persequaris, puteus tibi videtur tamquam in profundo sita mystica esse sapientia: si vero haurire velis affluentiam charitatis quae major et uberior est quam fides et spes, tunc tibi fons est.
PL 14, 512B実際、あなたが奥義の深さを追うなら、神秘的な知恵は深みに据えられているように、あなたには井戸と見える。しかし、信仰と希望より大きく豊かな愛のあふれを汲もうとするなら、そのときあなたには泉である。
Exuberat enim charitas, ut et haurire eam cominus, et rigare ejus affluentia hortum tuum possis spiritalibus fructibus redundantem.
PL 14, 512B愛はあふれ出るので、それを近くで汲み、その流れで、霊の実りにあふれるあなたの園を潤すことができる。
Et quia ultra ipsum puteum Latitudinis est, qui charitatem habet; ideo dixit, quia ubi charitas est, ibi impetus magnus descendit a Libano.
PL 14, 512B愛を持つ者は「広さ」の井戸そのものをも越えている。それゆえ彼は、愛のあるところには、レバノンから大きな激流が下ると言ったのである。
Ne quid autem moveat quod et puteum et fontem eumdem dixit, etiam Evangelium te instruat, in quo scriptum est: Quia venit Jesus in civitatem Samariae, quae dicitur Sychar, juxta praedium quod dedit Jacob Joseph filio suo, Erat autem ibi fons Jacob.
PL 14, 512Bまた、彼が井戸と泉を同じものとして言ったことが何も動揺させないよう、福音書もあなたを教えるとよい。そこにはこう書かれている。「イエスは、サマリアのシカルと呼ばれる町に来た。ヤコブがその子ヨセフに与えた土地のそばである。そこにはヤコブの泉があった。」
Et fatigatus, inquit, sedebat sic super puteum (Joan. IV, 5 et 6) . Unde ad mysticam doctrinam hunc referri puteum etiam ibi cognoscimus quia ibi Samaritana illa, id est, custos (custos autem coelestium praeceptorum) hausit de puteo illo divina mysteria, cognoscens quia Deus spiritus est, et non in loco adoratur, sed in spiritu (Ibid., et seq. 24) ; et quia Messias Christus est.
PL 14, 512C「そして疲れて、と彼は言う、そのように井戸の上に座っていた」(ヨハネ4:5, 6)。ここからも、この井戸が神秘的な教えに関わることを我々は知る。そこで、あのサマリアの女、すなわち見張り(天上の掟の見張りである)は、その井戸から神的な奥義を汲み、神が霊であり、場所においてでなく霊において礼拝されること(ヨハネ4:24以下)、またメシアがキリストであることを悟ったからである。
Et ideo qui adhuc exspectatur a Judaeis, jam venit. Quibus auditis, mulier illa quae speciem Ecclesiae gerit, legis sacramenta cognovit, et credidit.
PL 14, 512Cそれゆえ、ユダヤ人たちによってなお待たれている者は、すでに来た。これを聞いて、教会の姿を担うあの女は、律法の秘義を悟り、信じた。
27. In ipso quoque Canticorum libro Salomon hanc triplicem sapientiam evidenter expressit; licet in Proverbiis dixerit (Prov. XXII, 20) , ut tripliciter sibi scriberet, qui sapientiam ejus vellet audire.
PL 14, 512C27. 『雅歌』の書そのものにおいても、ソロモンはこの三重の知恵を明らかに表した。もっとも彼は『箴言』において、自分の知恵を聞こうとする者は、三重に自分のために書き記せと言ったのであるが(箴言22:20)。
Ait ergo in Canticis sponsa de sponso: Ecce es sponsus consobrinus meus equidem pulcher: acclinatio nostra opaca, trabes domorum nostrarum cedri, lacunaria nostra cupressi (Cant. I, 15 et 16) . Possumus hoc de moralibus accipere.
PL 14, 512Dそれゆえ、『雅歌』で花嫁は花婿について言う。「見よ、汝は私の従兄弟である花婿、まことに麗しい。我々の寝椅子は木陰、我々の家の梁はレバノンスギ、我々の天井板はイトスギ」(雅歌1:15, 16)。これを道徳的なものとして受け取ることができる。
Ubi enim requiescit Christus et Ecclesia, nisi in operibus suae plebis? Denique ubi impudicitia, ubi superbia, ubi iniquitas erat, ibi ait Dominus Jesus: Filius autem hominis non habet ubi caput suum reclinet (Matth. VIII, 20) .
PL 14, 512Dキリストと教会は、自分の民の業のうちでなくて、どこに憩うだろうか。実際、不貞があり、高慢があり、不正があったところで、主イエスは言う。「人の子には、頭を休める場所がない」(マタイ8:20)。
28. De naturalibus autem quid accipimus? In umbra, inquit, ejus concupivi et sedi, et fructus ejus dulcis in faucibus meis (Cant. II, 3) .
PL 14, 513A28. 自然的なものについては何を受け取るか。「その陰に、と彼女は言う、私は望んで座り、その実は私の喉に甘い」(雅歌2:3)。
Qui enim terrena supergreditur, et cui mundana moriuntur (quoniam crucifigitur ei mundus, et ipse mundo) omnia quae sunt sub sole refugit et contemnit. 29. De mysticis quoque ait: Introduc me in domum vini, constitue in me charitatem (Cant. II, 4) .
PL 14, 513A地上のものを超える者、世のものが彼にとって死んでいる者(世は彼に対して、彼は世に対して十字架につけられているのだから)は、日の下にあるあらゆるものを避け、軽んじる。29. 神秘的なものについても彼女は言う。「私を酒の家に導き入れ、私のうちに愛を据えよ」(雅歌2:4)。
Etenim sicut vineam suam vitis, ita Dominus Jesus populum suum quasi vitis aeterna quibusdam brachiis charitatis amplectitur. 30. Considera singula. In moralibus flos est, et inter spinas lilium, sicut ipse ait: Ego flos campi, et lilium convallium (Ibid., I) .
PL 14, 513Aブドウの木が自分のブドウ畑を抱くように、主イエスは、永遠のブドウの木のように、自分の民を愛のいくつもの腕で抱く。30. 一つ一つを考えよ。道徳的なものにおいて、彼は花であり、イバラの間のユリである。彼自身が言うとおりである。「私は野の花、谷のユリ」(雅歌2:1)。
In moralibus ergo flos est. In naturalibus sol justitiae, qui oriens et resurgens illuminat, occidens obumbrat. Cave ne tibi occidat, quia scriptum est: Sol non occidat super iracundiam vestram (Ephes. IV, 26) .
PL 14, 513Bそれゆえ、道徳的なものにおいては花である。自然的なものにおいては正義の太陽であり、昇って再び昇るとき照らし、沈むとき陰を落とす。あなたに対して沈むことのないよう気をつけよ。「日が汝らの怒りの上に沈むことのないように」と書かれているからである(エフェソ4:26)。
In mysticis charitas est, quia plenitudo legis est Christus. Et ideo Ecclesia quae diligit Christum, vulnerata est charitate.
PL 14, 513B神秘的なものにおいては愛である。キリストは律法の完成だからである。それゆえ、キリストを愛する教会は、愛に傷ついている。
31. Hanc itaque charitatem suscitat, et resuscitat donec vocem ejus accipiat, et praesentiam ejus arcessiat; quia quaesitus non solum venit, sed etiam saliens venit: Saliens super montes, et transiliens super colles (Cant. II, 8) .
PL 14, 513B31. それゆえ彼女はこの愛を呼び起こし、また呼び覚まし、ついに彼の声を聞き、彼の臨在を招き寄せる。求められた彼は、来るだけでなく、躍りながら来るからである。「山々の上を躍り、丘々の上を跳び越えて」(雅歌2:8)。
Super majoris gratiae animas salit, inferioris transilit. Vel sic: saliens quomodo venit? Saltu quodam venit in hunc mundum. Apud Patrem erat, in Virginem venit, et ex Virgine in praesepe transilivit.
PL 14, 513Bより大きな恩寵を受けた魂の上では躍り、より小さな魂は跳び越える。あるいは、こうである。躍りながらどのように来たのか。ある跳躍によってこの世に来たのである。父のもとにいて、おとめに来て、おとめから飼い葉桶へと跳び移った。
In praesepi erat, et fulgebat in coelo, descendit in Jordanem, ascendit in crucem, descendit in tumulum, surrexit e tumulo, et sedet ad Patris dexteram.
PL 14, 513C飼い葉桶にいて、天で輝き、ヨルダン川に降り、十字架に上り、墓に降り、墓から復活し、父の右に座している。
Inde quasi hinnulus cervorum, qui desiderat ad fontes aquarum, descendit ad Paulum, et circumfulsit eum, et exsilivit super Ecclesiam sanctam, quae est Bethel, quod dicitur domus Dei. Pauli enim vocatio Ecclesiae firmitudo est.
PL 14, 513Cそこから、水の泉を慕うシカの子のように、パウロのもとに降り、彼を照らし、神の家と言われるベテルである聖なる教会の上に跳び上がった。パウロの召しは教会の堅固さだからである。
32. Venit ergo, et primo post parietem est, ut inimicitias animae et corporis solvat, sublato pariete qui impedimentum concordiae videbatur adferre. Deinde prospicit per fenestras.
PL 14, 513C32. それゆえ彼は来て、まず壁の後ろにいる。それは、魂と体の敵意を解くためであり、和合の妨げをもたらすように見えた壁を取り去るためである。次に、窓から覗く。
Quae sint fenestrae audi prophetam dicentem: Fenestrae apertae sunt e coelo (Esai. XXIV, 18) . Prophetas utique significat, per quos Dominus genus respexit humanum priusquam in terras ipse descenderet.
PL 14, 513C窓が何であるかは、預言者の言うのを聞け。「窓が天から開かれた」(イザヤ24:18)。それはもとより預言者たちを意味する。主は、自ら地上に降る前に、彼らを通して人類を顧みた。
33. Et hodie si qua eum anima multum requirat, multum merebitur misericordiae; quoniam qui multum requirit, plurimum debetur ei.
PL 14, 513D33. 今日もまた、ある魂が彼を大いに求めるなら、大いに慈しみを受けるにふさわしい。大いに求める者には、最も多くのものが負われているからである。
Si qua ergo anima eum studiosius quaerat, longe audit vocem ejus: et quamvis ab aliis requirat, prae ipsis a quibus quaerit, audit vocem ejus.
PL 14, 513Dそれゆえ、ある魂が彼をいっそう熱心に求めるなら、遠くから彼の声を聞く。ほかの者たちを通して求めていても、彼女が求める当の者たちよりも先に、彼の声を聞く。
Videt eum salientem ad se venire, id est, properantem atque currentem, et transilientem eos qui infirmo corde virtutem ejus capere non possunt; denique prospicientem per aenigmata prophetarum, legendo eos et tenendo eorum sermones videt eum prospicientem, sed quasi per fenestram, non adhuc quasi praesentem.
PL 14, 513D彼女は、彼が躍って自分のもとに来るのを見る。すなわち、急ぎ、走り、心の弱さのためにその力を受けとめられない者たちを跳び越えて来るのを。さらに、預言者たちの謎を通して覗くのを、預言者たちを読み、その言葉を保つことによって、彼が覗くのを見る。だが、窓を通してのようであって、まだ現在のようではない。
Videt eminentem super retia. Quid est hoc, nisi forte quia illa retia nobis sunt, non illi. Retia sunt, eo quod adhuc illa anima intra sensibilia et mundana sit, quae mentem hominis capere, et quodam sinu proprio consueverunt involvere.
PL 14, 514A彼女は、彼が網の上に抜きん出ているのを見る。これは何か。おそらく、その網は我々にとっての網であって、彼にとっての網ではないということである。それが網であるのは、その魂がなお感覚されるものや世のものの内にいるからであり、それらは人間の精神を捕らえ、あるいは自らの懐に包み込むのを常としている。
Posito ergo adhuc in saecularibus, sed tamen quaerenti eum per retia se ostendit. 34. Denique dicit ad animam ejusmodi: Exsurge, veni proxima mea (Cant. II, 10) , id est, exsurge a delectationibus mundi, exsurge a terrenis, et veni ad me, quae adhuc laboras, et onerata es, quia sollicita es quae sunt mundi.
PL 14, 514Aそれゆえ、なお世のことに置かれていながら、彼を求める者に、彼は網を通して自らを示す。34. こうして、このような魂に言う。「立て、私に近い者よ、来よ」(雅歌2:10)。すなわち、世の悦びから立て、地上のものから立て、私のもとに来よ、なお労し、重荷を負っている者よ。世のことを気遣っているからである。
Veni supra mundum, veni ad me, quia ego vici mundum. Veni prope me jam pulchra aeternae vitae decore, jam columba, id est, mitis atque mansueta, jam tota plena gratiae spiritalis.
PL 14, 514A世の上に来よ、私のもとに来よ。私は世に勝ったからである。私の近くに来よ。すでに永遠の生命の美しさをまとって麗しく、すでにハトとなり、すなわち柔和で穏やかに、すでに霊的な恩寵に満ちて。
Jure ergo jam retia timere non debet, cum is vocet ad se animam, qui tentamentis et retibus mundi non potuit capi. Nam cum nos homines ambulemus in medio laqueorum, per appetentiam escae retibus simul et laqueis obnoxii sumus.
PL 14, 514Bそれゆえ、世の誘惑と網に捕らえられえなかった者が魂を自分のもとに呼ぶのだから、魂はもはや当然に網を恐れなくてよい。我々人間は罠の只中を歩み、餌への欲求によって網にも罠にも服しているからである。
Ille in corpore positus retia non timebat, sed eminebat super retia, id est, super tentamenta mundi, et corporis passiones; immo et alios eminere faciebat. Ideoque etiam hanc animam fundare volens dicebat: Exsurge, veni proxima mea, noli timere retia.
PL 14, 514B彼は体に置かれていながら網を恐れず、網の上に、すなわち世の誘惑と体の情念の上に抜きん出ていた。それどころか、ほかの者たちをも抜きん出させていた。それゆえ、この魂をも堅固にしようとして言っていた。「立て、私に近い者よ、来よ、網を恐れるな」。
35. Jam praeteriit hyems (Ibid., 11) , id est, venit pascha, venit indulgentia, venit remissio peccatorum, cessavit tentatio, imber abiit, procella abiit et quassatio. Ante adventum Christi hyems est, post adventum ejus flores sunt.
PL 14, 514B35. 「すでに冬は過ぎた」(雅歌2:11)。すなわち、復活祭が来て、赦しが来て、罪の赦免が来て、誘惑はやみ、雨は去り、嵐と動揺は去った。キリストの到来の前は冬であり、その到来のあとは花である。
Unde ait: Flores visi sunt in terra (Ibid., 12) . Ubi ante spinae, ibi nunc flores. Tempus, inquit, secandi advenit. Ubi ante desertum, ibi nunc messis est. Vox turturis audita est in terra nostra.
PL 14, 514Cそれゆえ彼は言う。「花が地に現れた」(雅歌2:12)。以前イバラのあった所に、今は花がある。「刈り取る時が来た」と彼は言う。以前荒れ野のあった所に、今は収穫がある。「ヤマバトの声が我々の地で聞こえた」。
Bene addidit propheta, Nostra, quasi admirans quod ubi ante impudicitia, ibi nunc castitas. 36. Ficus protulit grossos suos (Ibid., 13) . Quae ante quasi infructuosa jubebatur excidi, haec fructus ferre jam coepit. Sed quid dubitas quia grossos dixit?
PL 14, 514C預言者が「我々の」と加えたのは適切である。以前は不貞があった所に、今は貞潔があることに驚くかのようである。36. 「イチジクはその早なりの実を結んだ」(雅歌2:13)。以前は実らぬものとして伐られるよう命じられたものが、今は実を結び始めた。しかし、「早なりの実」と言ったことを、なぜ疑うのか。
Priores discutit, ut posteriores meliores adferat. Grossus sicut Synagogae fructus abjicitur: Ecclesiae autem renovatur.
PL 14, 514C彼は先のものを振り落とし、あとのものをより良く結ばせる。早なりの実は、会堂の実のように捨てられ、教会の〔実〕は新たにされる。
37. Et quamvis plena tranquillitas sit, et adoleverint mysteria, iterum tamen dicit: Surge secura integumento petrae (Ibid., 14) , id est, tuta praesidio passionis meae, et fidei munimento. Suxerunt enim mel de petra, et oleum de firmissima petra.
PL 14, 514C37. 完全な静穏があり、奥義が成熟したのに、彼は再び言う。「岩の覆いに守られて立て」(雅歌2:14)、すなわち、私の受難の守りと信仰の砦に守られて。彼らは岩から蜜を、最も堅固な岩から油を吸ったのである。
Hoc integumento animae piorum indutae, jam nudae non sunt, et haec illis est praemunitio. Ideoque et huic animae ait: Et veni tu, columba mea, integumento petrae juxta praemunitionem, ostende mihi faciem tuam, et insinua vocem tuam.
PL 14, 514D敬虔な者たちの魂は、この覆いをまとって、もはや裸ではなく、これが彼らの防壁である。それゆえ、この魂にも言う。「ハトである私の者よ、岩の覆いのもと、防壁のそばに来て、汝の顔を私に見せ、汝の声を私に聞かせよ」。
Hortatur ad confidentiam, ut non erubescat crucem Christi, nec ejus signaculum. Hortatur ad confessionem, vult omnes insidias demoveri; ut bonus odor fidei spiret, ut dies fulgeat, ut adversae noctis umbra non noceat; quoniam qui juxta Christum est dicit: Nox praecessit, dies autem appropinquavit (Rom. XXIII, 12) .
PL 14, 514D彼は確信を促し、キリストの十字架とその印を恥じないよう促す。告白を促し、すべての罠が取り除かれることを望む。それは、信仰の良い香りが漂い、昼が輝き、敵意ある夜の影が害を及ぼさないためである。キリストのそばにいる者が言うからである。「夜は進み、昼は近づいた」(ローマ23:12)〔底本は23:12。ローマ13:12の誤りか〕。
Est et umbra saecularium quae praeteriit, et dies coelestium Christus qui sanctis suis lucet. Accipit haec anima bona pignora charitatis.
PL 14, 515A世のものの影は過ぎ去り、天上のものの昼とは、自分の聖なる者たちに輝くキリストである。この善き魂は、愛の良い証を受ける。
Caput V
第V章PL 14, 515ASponsus denuo sublapsus ab anima in cubili in noctibus, etc., incassum quaeritur; et quare? Idem tamen postea invenitur; quomodo ipse teneri debeat?
PL 14, 515A花婿は魂から再び滑り去り、「寝床で、夜々に」などと、むなしく探される。それはなぜか。それでも彼は後で見いだされる。彼自身はどのようにして捕らえられるべきか。
Hunc deinde cum sponsa e deserto ascendentem filiae Jerusalem mirantur, atque ad thalamum prosecutae epithalamio celebrant. Ipse quoque animam propius vocatam variis laudibus exornat.
PL 14, 515A次に、花嫁とともに荒れ野から上ってくる彼を、エルサレムの娘たちは驚き、寝室まで付き従って祝婚歌で祝う。彼自身もまた、より近くに呼んだ魂を、さまざまな賛辞で飾る。
38. Tertius animae processus. --Sed quia semper solliciti esse debemus, semper intenti; et quia Verbum Dei sicut capreola exsilit, aut sicut hinnulus cervorum, semper vigilet anima, et praetendat quae requirit eum, et quae tenere desiderat.
PL 14, 515B38. 魂の第三の進み。――しかし、我々は常に気を配り、常に張りつめていなければならないので、また神の言葉は若いノロジカのように、あるいはシカの子のように跳ね出すので、魂は常に目覚めているがよい。彼を求める魂、捕らえたいと望む魂として、備えているがよい。
Ideo quasi sublapsum sibi, In cubili, inquit, meo, in noctibus quaesivi quem dilexit anima mea. Qui bene quaerit, in cubili quaerat, in noctibus quaerat, nec dies feriatus, neque noctes sit.
PL 14, 515Bそれゆえ、彼が自分から滑り去ったかのように、彼女は言う。「私の寝床で、夜々に、私の魂が愛する者を私は探した」。よく探す者は、寝床で探し、夜に探すがよく、昼にも夜にも休みがあってはならない。
Nullum tempus vacet a pietatis officio; et si non invenerit primo, perseveret in requirendo. Ideoque dicit: Exsurgam itaque, et quaeram in civitate, in foro, in plateis (Cant. III, 2) .
PL 14, 515Bいかなる時も敬虔の務めから空いていてはならない。最初に見いださなくても、探し続けよ。それゆえ彼女は言う。「それゆえ、私は立ち上がり、町で、広場で、大通りで探そう」(雅歌3:2)。
Et fortasse ideo non invenit adhuc, quia in foro quaesivit, ubi lites sunt; in plateis, ubi nundinae rerum venalium. Non enim ulla Christus pecunia comparatur. 39. Possumus et sic intelligere.
PL 14, 515Bそして、おそらくまだ見いださないのは、争いのある広場で、売り物の市の立つ大通りで探したからである。キリストはいかなる金銭でも買えないからである。39. こうも解することができる。
In cubili quaerit Christum, quae quaerit eum cum tranquillitate, cum pace. In noctibus quaerit, quoniam per parabolas loquebatur. Posuit enim tenebras latibulum suum; et nox nocti indicat scientiam.
PL 14, 515C寝床でキリストを探すのは、彼を静けさと平和のうちに探す者である。夜に探すのは、彼がたとえ話で語っていたからである。「彼は闇を自分の隠れ処とした」、また「夜は夜に知識を示す」。
Deinde quoniam quae dicimus in corde nostro, ea nos compungere in cubilibus debent. Sed tamen nec sic invenit, et ideo dicit: Exsurgam, id est, erigam, et attollam intentionem meam, ut quaeram impigre, quaeram sollicite: introibo in civitatem.
PL 14, 515Cさらに、我々が心の中で言うことは、寝床で我々を刺し貫かねばならないからである。だが、それでも彼女は見いださず、それゆえ言う。「私は立ち上がろう」、すなわち、私の志を起こし、高く掲げ、倦まずに探し、気を配って探そう。町に入ろう、と。
Est et anima quae dicit: Ego civitas munita, ego civitas obsessa (Esai. XXVII, 3) . Est civitas munita per Christum, est civitas illa Hierusalem in coelo in qua abundant divinae legis interpretes, et disciplina periti: per eos Verbum Dei quaeritur.
PL 14, 515C「私は堅固な町、私は包囲された町」と言う魂もある(イザヤ27:3)。キリストによって堅固な町があり、天にあるあのエルサレムという町があって、そこには神の法の解釈者たちと教えに通じた者たちが満ちている。彼らを通して神の言葉は探される。
Quaeram, inquit, in foro illius civitatis, in illo foro ubi tractant jura consulti, ubi oleum venditur, quod Evangelicae virgines emunt (Matth. XXV, 9) ut semper faces suae luceant, nec eas fumus iniquitatis extinguat.
PL 14, 515D「私は、その町の広場で探そう」と彼女は言う、法律家たちが法を論じ、油が売られているあの広場で。福音書の処女たちが買った油である(マタイ25:9)。彼女たちの松明がいつも燃え、不正の煙がそれを消さないためである。
Quaeram, inquit, in plateis in quibus superfluunt aquae de illis fontibus prorumpentes, de quibus Salomon dicit esse potandum (Prov. V, 15) . 40. Dum quaerit igitur Christum, invenit custodes qui in ministerio sunt, ab his requirit (Cant. III, 3) .
PL 14, 515D「私は、大通りで探そう」と彼女は言う、あの泉から湧き出る水があふれている所で。その泉から飲むべきだと、ソロモンは言った(箴言5:15)。40. こうしてキリストを探しているうちに、勤めに就いている見張りたちに出会い、彼らに尋ねる(雅歌3:3)。
Sed anima quae Deum quaerit, etiam custodes transit. Sunt enim mysteria quae etiam Angeli concupiscunt videre. Unde Petrus ait: Nuntiata sunt, inquit, vobis per eos quibus Evangelizaverunt.
PL 14, 515Dしかし、神を探す魂は、見張りたちをも通り過ぎる。天使たちさえ見ることを切望する奥義があるからである。それゆえペトロは言う。「それらは、と彼は言う、福音を告げた者たちを通して、汝らに告げ知らされた」。
Spiritu sancto misso de coelo, in quem concupiscunt angeli prospicere (I Petr. I, 12) . Ergo qui transierit custodes, Verbum invenit. Transivit Johannes, qui Verbum apud patrem invenit (Joan. I, 1) .
PL 14, 516A「天から遣わされた聖なる霊によって。そのことを、天使たちは見入ることを切望している」(一ペトロ1:12)。それゆえ、見張りたちを通り過ぎた者は、言葉を見いだす。ヨハネは通り過ぎ、父のもとに言葉を見いだした(ヨハネ1:1)。
41. Multi quoque sunt qui in otio quaerunt Christum, et non inveniunt, et inveniunt eum in persecutionibus, et cito inveniunt.
PL 14, 516A41. また、閑暇のうちにキリストを探して見いださない者が多くいるが、迫害のうちに彼を見いだし、しかもすぐに見いだす。
Et ideo quasi post tentationes, quia periculis fidelium suorum adest: Quam modicum inquit, cum transivi ab eis, inveni eum, tenui eum, et non dimisi eum (Cant. III, 4) . Omnis enim qui quaerit, invenit; et qui invenerit, adhaerere debet, ne possit amittere.
PL 14, 516Aそれゆえ、試練のあとであるかのように、彼は自分の信者たちの危険のときに共にいるので、彼女は言う。「彼らのもとを通り過ぎて間もなく、私は彼を見いだし、捕らえ、離さなかった」(雅歌3:4)。探す者はみな見いだし、見いだした者は、失うことのないように、離れずにいなければならないからである。
42. Et quoniam per Evangelium in terris videmus coelestia mysteria figurata, veniamus ad illam Mariam, veniamus et ad Magdalenam.
PL 14, 516A42. 福音書によって、地上で天上の奥義が象られているのを我々は見るので、あのマリアのもとへ、またマグダラの女のもとへ行こう。
Consideremus quemadmodum Christum in cubili corporis sui in quo defunctus jacebat, in noctibus quaesiverint, quando dixit illis angelus: Jesum qui crucifixus est quaeritis: non est hic, surrexit enim.
PL 14, 516B考えよう。彼女たちがキリストを、彼が亡くなって横たわっていたその体の寝床で、夜に、どのように探したか。そのとき天使は彼女たちに言った。「汝らは、十字架につけられたイエスを探している。彼はここにいない。復活したからである」。
Quid igitur quaeritis viventem cum mortuis (Matth. XXVIII, 5 et seq.) ? Quid quaeritis in sepulchro eum qui jam in coelo sit? Quid quaeritis in vinculis sepulturae universorum vincula solventem? Non sepulchrum huic sedes, sed coelum est.
PL 14, 516B「それでは、なぜ汝らは生きている者を死者とともに探すのか」(マタイ28:5以下)。すでに天にいる者を、なぜ諸君は墓に探すのか。すべての者の墓の枷を解く者を、なぜ諸君は埋葬の枷の中に探すのか。彼の座は墓ではなく、天である。
Ideo dixit una ex his: Quaesivi eum, et non inveni eum (Cant. III, 1) . 43. Tamen dum vadunt Apostolis nuntiare, miseratus quaerentes, occurrit eis Jesus dicens: Avete. Illae autem accesserunt, et tenuerunt pedes ejus, et adoraverunt eum (Matth. XXVIII, 9) .
PL 14, 516Bそれゆえ、彼女たちの一人は言った。「私は彼を探したが、見いださなかった」(雅歌3:1)。43. しかし、彼女たちが使徒たちに告げに行く途中、探す者たちを憐れんで、イエスが彼女たちに出会って言った。「喜べ」。すると彼女たちは近寄り、その足を捕らえ、彼を礼拝した(マタイ28:9)。
Tenetur ergo Jesus, sed delectatur sic teneri, quia fide tenetur. Denique delectavit eum et illa mulier quae tetigit eum, et curata est sanguinis fluxu, de qua dixit: Tetigit me aliquis; nam sentio virtutem de me exisse (Luc. VIII, 46) .
PL 14, 516Cこうして、イエスは捕らえられる。しかし、このように捕らえられることを喜ぶ。信仰によって捕らえられるからである。実際、彼に触れて血の流れから癒やされたあの女も、彼を喜ばせた。彼は彼女について言った。「誰かが私に触れた。私から力が出ていったのを感じたからである」(ルカ8:46)。
Tange ergo, et fide tene eum, et constringe fideliter pedes ejus; ut virtus de eo exeat, et sanet animam tuam. Et si dicat: Noli me tangere (Joan. XX, 17) : tu tene; Nondum enim ascendi ad patrem meum, dixit semel.
PL 14, 516Cそれゆえ、あなたも触れ、信仰によって彼を捕らえ、忠実にその足を抱きしめよ。そうすれば、彼から力が出て、あなたの魂を癒やす。彼が「私に触れるな」(ヨハネ20:17)と言っても、あなたは捕らえよ。「私はまだ私の父のもとに上っていないからである」と彼が言ったのは、一度だけである。
Dixit: Noli me tangere, quando resurrexit: aut forte illi dixit quae putabat furto esse sublatum, et non virtute propria resuscitatum. Denique in alio libro habes, quia tenentibus pedes et adorantibus dixit: Nolite timere (Matth. XXVIII, 10) .
PL 14, 516C彼が「私に触れるな」と言ったのは、復活したときである。あるいはおそらく、彼が盗み出されたと思い、自らの力で復活したとは思わなかった女に言ったのである。さらにあなたは別の書で、足を捕らえて礼拝する者たちに彼が「恐れるな」と言ったことを読む(マタイ28:10)。
Tene ergo et tu anima, sicut tenebat et Maria, et dic: Tenui eum, et non dimittam (Cant. III, 4) , sicut dicebant ambae: Teneamus te. Vade ad Patrem, sed non relinquas Evam, ne iterum labatur. Tecum eam ducito, jam non errantem, sed arborem vitae tenentem.
PL 14, 516Cそれゆえ、魂よ、あなたもまた、マリアが捕らえていたように捕らえ、こう言え。「私は彼を捕らえた。もう離さない」(雅歌3:4)。二人がこう言っていたように。「我々は汝を捕らえよう」。父のもとへ行け、しかしエバを置き去りにするな〔以下の二人称の宛先は定かでない。キリストへの呼びかけと取った〕、再び滑り落ちることのないように。彼女を汝とともに連れていけ。もはや迷う者ではなく、命の木を捕らえている者として。
Rape tuis pedibus inhaerentem, ut tecum ascendat: noli me dimittere, ne iterum serpens venena sua fundat, ne iterum quaerat femineum mordere vestigium, ut supplantet Adam.
PL 14, 516D汝の足にすがりつく彼女を引き上げよ、汝とともに上るように。「私を離すな。蛇が再び毒を注がないように、再び女の足跡を噛もうとして、アダムを足払いにかけることのないように」。
Dicat ergo anima tua: Teneo te, et inducam te in domum matris meae, et in secretum ejus quae concepit me; ut cognoscam mysteria tua, ut hauriam sacramenta tua.
PL 14, 516Dそれゆえ、あなたの魂は言うがよい。「私は汝を捕らえ、汝を私の母の家に、私を身ごもった者の奥の間に導き入れよう。汝の奥義を知り、汝の秘義を汲むために」。
Suscipe igitur Evam jam non ficulneae foliis adopertam, sed sancto amictam Spiritu, et nova gratia gloriosam; quia jam non tamquam nudata absconditur: sed tamquam circumdata vestimenti splendore fulgentis occurrit, quia vestit eam gratia.
PL 14, 516Dそれゆえ、エバを迎え入れよ。もはやイチジクの葉で覆われてではなく、聖なる霊をまとい、新しい恩寵に輝く者を。彼女はもはや裸にされた者として隠れるのではなく、輝く衣の光に包まれた者として出会う。恩寵が彼女に衣を着せるからである。
Sed nec Adam primo nudus erat quando eum innocentia vestiebat (De Poenit. dist. 2, cap. Sed nec Adam) .
PL 14, 517Aしかし、アダムも初めは裸ではなかった。無垢が彼に衣を着せていたときには(『教令集』第2部『悔悛について』第2区分「Sed nec Adam」法文)〔教会法の引照〕。
44. Videntes itaque eam filiae Hierusalem Christo inhaerentem, et adhuc ascendentem cum eo (dignatur enim quaerentibus frequenter occurrere, et condescendere ut eos elevet) dicunt: Quae est haec quae ascendit a deserto (Cant. III, 6) ?
PL 14, 517A44. それゆえ、エルサレムの娘たちは、彼女がキリストに結びつき、なお彼とともに上っていくのを見て(彼は、探す者たちにしばしば出会い、彼らを引き上げるために身を低くすることをあえてするからである)、言う。「荒れ野から上ってくるこの女は誰か」(雅歌3:6)。
Desertus hic terrae locus et incultus videtur, sentibus et spinis nostrorum obsitus delictorum.
PL 14, 517Aこの荒れ野は、地の人気のない耕されぬ所と見え、我々の罪のイバラと棘に覆われている。
Mirantur videlicet quomodo anima quae ante in inferno derelinquebatur, inhaereat Dei Verbo, et ascenderit sicut vitis propago, in superiora se subrigens, velut fumus natus ex igni, atque alta petens, tum praeterea bonis operibus flagret.
PL 14, 517Aすなわち彼女たちは驚くのである。以前は冥界に打ち捨てられていた魂が、どうして神の言葉に結びつき、ブドウの若枝のように上へ身を伸ばし、火から生まれた煙のように高みを目指して昇り、そのうえ善い業によって燃え立つのか、と。
Odor autem ille orationis piae redolet suavitatem, quae dirigitur sicut incensum in conspectu Dei.
PL 14, 517B敬虔な祈りのあの香りは甘美を放ち、神の前に捧げられる香のように立ちのぼる。
Et in Apocalypsi legimus quod: Ascendit fumus incensorum de orationibus sanctorum (Apoc. VIII, 4) , quae incensa deferuntur per angelum, sanctorum orationes scilicet, super altare illud aureum quod est ante sedem Dei, et tamquam piae precationis suave flagrat unguentum; quia de aeternorum et invisibilium, non de corporalium petitione compositum est: praecipue tamen myrrham redolet et thus, eo quod peccatis mortua sit, et Deo vivat.
PL 14, 517B黙示録にも我々は読む。「香の煙は聖なる者たちの祈りとともに立ちのぼった」(黙示録8:4)。この香、すなわち聖なる者たちの祈りは、天使によって、神の座の前にあるあの金の祭壇の上へ運ばれ、敬虔な祈願の甘い香油のように燃える。それは永遠で目に見えないものを求めて調えられたのであり、体に属するものを求めて調えられたのではないからである。とりわけ没薬と乳香が香るのは、この魂が罪に対して死に、神に対して生きているからである。
45. Hanc igitur ascendentem et non resistentem videntes, et meritorum ejus odoribus delectatae, agnoscentes quoque Salomonis illius pacifici esse sponsam, etiam comitatu sedulo prosequuntur usque ad lectum Salomonis; eo quod ei vera requies in Christo debeatur.
PL 14, 517B45. こうして娘たちは、彼女が昇ってゆき抵抗しないのを見、その功徳の香りに喜び、また彼女があの平和をもたらすソロモンの花嫁であると認め、熱心な随行をもって、ソロモンの寝台のところまで彼女に付き従う。まことの安息はキリストにおいて彼女に負われているからである。
Lectus enim sanctorum Christus est (Cant. III, 7) , in quo universorum fessa saecularibus praeliis corda requiescunt. In hoc lecto requievit Isaac, et benedixit filium juniorem dicens: Major serviet minori (Gen. XXV, 23) .
PL 14, 517C「聖なる者たちの寝台」とはキリストである(雅歌3:7)。そこでは、世の戦いに疲れたすべての者の心が憩う。この寝台にイサクは憩い、年下の子を祝福して言った。「兄は弟に仕えるであろう」(創世記25:23)。
In hoc lecto recubans Jacob benedixit duodecim Patriarchas. In hoc lecto recubans archisynagogi filia surrexit a morte. In hoc lecto jacens viduae defunctus mortis vincula Christi vocatus voce dissolvit.
PL 14, 517Cこの寝台に身を横たえてヤコブは十二人の族長を祝福した。この寝台に身を横たえて会堂長の娘は死からよみがえった。この寝台に横たわって、寡婦の死んだ息子は、キリストの呼ぶ声によって死の縄目を解かれた。
46. Perducta igitur sponsa usque ad sponsi requiem, nuptiale canunt carmen dicentes filiabus Hierusalem: Egredimini, et videte regem Salomonem in corona qua coronavit eum mater ejus in die sponsalium ejus (Cant. III, 11) .
PL 14, 517C46. こうして花嫁が花婿の安息のところまで導かれると、〔付き従う者たちは〕婚礼の歌を歌い、エルサレムの娘たちに言う。「出て来て、王ソロモンを見よ。その婚礼の日に母が彼に戴かせた冠をかぶっている」(雅歌3:11)。
Canunt epithalamium, et vocant caeteras potestates coelorum, vel animas; ut videant charitatem quam circa filias Hierusalem habet Christus.
PL 14, 517D彼女たちは祝婚歌を歌い、天のほかの諸力や魂を呼び集める。キリストがエルサレムの娘たちに寄せる愛を、彼女たちが見るためである。
Unde et meruit coronari a matre quasi filius charitatis, sicut Paulus ostendit dicens: Quia Deus eripuit nos de potestate tenebrarum, et transtulit in regnum filii charitatis suae (Coloss. I, 13) .
PL 14, 517Dそれゆえ、彼は母から、いわば愛の子として冠を戴くにふさわしいとされた。パウロが示して言うとおりである。「神は我々を闇の権能から救い出し、その愛の子の王国へ移した」(コロサイ1:13)。
Charitatis itaque filius et ipse charitas est, non ex accidentibus habens charitatem: sed habens semper in substantia sua sicut regnum, de quo dicit: Ego in hoc natus sum (Joan. XVIII, 17) .
PL 14, 518Aしたがって愛の子はそれ自身が愛であり、愛を偶有として持つのではなく、王国と同じように常に自らの実体のうちに持っている。その王国について彼は言う。「私はこのために生まれた」(ヨハネ18:17)〔底本は XVIII, 17。ヨハネ18:37の誤りか〕。
Ideoque dicunt: Egredimini, id est, exite de sollicitudinibus et cogitationibus saeculi, exite de angustiis corporalibus, exite de vanitatibus mundi, et videte quam rex pacificus in die sponsalium suorum habeat charitatem; quam gloriosus sit, quia corporibus resurrectionem dedit, et animas sibi junxit.
PL 14, 518Aそれゆえ彼女たちは言う。「出て来て」、すなわち世の憂いと思い煩いから出よ、体の狭さから出よ、世界の空しさから出よ。そして、平和の王がその婚礼の日にいかに愛を持っているかを見よ。体に復活を与え、魂を自らに結びつけたことで、彼がいかに栄光に満ちているかを見よ。
Haec magni est corona certaminis, hoc praeclarum munus sponsalium Christi, sanguis ejus et passio. Quid enim plus potuit dare, qui sibi etiam non pepercit, et pro nobis in mortem animam suam obtulit?
PL 14, 518Aこれは大いなる闘いの冠であり、キリストの婚礼のあの輝かしい贈り物であって、その血と受難である。自らをさえ惜しまず、我々のために自らの魂を死に献げた者が、これ以上に何を与えることができただろうか。
47. Ipse quoque Dominus Jesus delectatus fide animae hujus, confessione, gratia, et collaudatis ejus meritis, propius eam advocat dicens: Ades huc a Libano, sponsa, ades huc a Libano: transibis et pertransibis a principio fidei a capite Sanyr, et Hermonum, a speluncis leonum, a montibus pardorum (Cant. IV, 8) , hoc est: Egredere de corpore, et totam te exue.
PL 14, 518A47. 主イエス自身もまた、この魂の信仰と告白と恩寵に喜び、その功徳をたたえて、いっそう近くへ彼女を呼んで言う。「レバノンからここへ来よ、花嫁よ、レバノンからここへ来よ。汝は信仰の初めから、サニルとヘルモンの頂から、獅子の洞穴から、ヒョウの山々から、渡り、さらに渡って来る」(雅歌4:8)〔底本は Sanyr, et Hermonum。サニルとヘルモンの両山と解した〕。すなわち、体から出よ、そして自らを全く脱ぎ去れ、ということである。
Non potes enim mihi adesse, nisi ante peregrineris a corpore; quoniam qui in carne sunt, peregrinantur a Dei regno. Ades, inquit, ades. Bene repetivit, quia sive praesens, sive absens, adesse et placere Domino Deo tuo debes.
PL 14, 518Bあなたは、まず体から離れて旅立たなければ、私のもとにいることができない。肉にある者は神の王国から離れて旅しているからである。「来よ、来よ」と彼は言う。彼が繰り返したのは適切である。居合わせていても離れていても、あなたはあなたの主である神のもとにいて、神に喜ばれなければならないからである。
Adesto praesens, adesto absens, etsi adhuc in corpore es. Mihi enim omnes praesentes sunt, quorum fides mecum est. Adest mihi, qui exiit de saeculo. Adest mihi, qui me cogitat, me intuetur, de me sperat, cui ego portio sum. Adest mihi, qui abfuerit sibi.
PL 14, 518B居合わせている者として来よ、離れている者として来よ、たとえあなたがなお体にあろうとも。私のもとには、その信仰が私とともにある者はすべて居合わせているからである。世を出た者は私のもとにいる。私を思い、私を仰ぎ見、私に望みを置き、私がその分け前である者は、私のもとにいる。自分自身から離れていた者は、私のもとにいる。
Adest mihi, qui se negaverit sibi. Ille mecum est, qui intra se non est; quoniam qui in carne est, non est in spiritu. Ille mecum est, qui ex se ipso egreditur. Ille juxta me est, qui extra se fuerit. Ille mihi integer est, qui propter me perdiderit animam suam.
PL 14, 518C自分自身を否んだ者は、私のもとにいる。自分のうちにいない者は、私とともにある。肉にある者は霊にないからである。自分自身から出てゆく者は、私とともにある。自分の外に出た者は、私のそばにいる。私のために自分の魂を失った者は、私にとって損なわれぬ者である。
Et ideo, ades sponsa, ades, transibis a principio fidei. Transit et pertransit e terris, et pertransit quae ad Christum pervenit.
PL 14, 518Cだから「来よ、花嫁よ、来よ、汝は信仰の初めから渡って来る」。彼女は地から渡り、さらに渡る。キリストのもとに達した者は、さらに渡って行く。
Transit fidei merito, et operum claritate, quae lucet sicut Sanyr et Hermonum, hoc est, via lucernae transit devictis tentationibus saeculi, et superatis nequitiis spiritalibus, legitimi petens coronam certaminis; et ideo meruit Christo judicante laudari.
PL 14, 518C彼女は信仰の功と業の輝きによって渡る。その輝きはサニルとヘルモンのように光る。すなわち、世の誘惑に打ち勝ち、霊的な悪に勝って、正しい闘いの冠を求めつつ、灯火の道を渡るのである。それゆえ、キリストが裁くことによって、彼女はたたえられるにふさわしかった。
48. Hortus conclusus soror mea sponsa, hortus conclusus, fons signatus, emissiones tuae paradisus malorum granatorum cum fructu pomorum Cypri (Cant. IV, 12) .
PL 14, 518C48. 「閉ざされた園、私の妹、花嫁よ。閉ざされた園、封じられた泉。汝の産み出すものは、キプロスの果樹の実とともにあるザクロの楽園」(雅歌4:12)。
Laudatur sponsa, eo quod hortus sit, habens in se odorem agri illius pleni, de quo dicit Isaac: Odor filii mei tamquam odor agri pleni (Gen. XXVII, 27) . Bona ergo anima fragrat odore justitiae.
PL 14, 518D花嫁がたたえられるのは、彼女が園であり、あの満ち足りた野の香りを自らのうちに持っているからである。その野についてイサクは言う。「私の子の香りは、満ち足りた野の香りのようだ」(創世記27:27)。それゆえ善い魂は、正義の香りを放つ。
Et fortasse ager est Patriarcha; hortus est anima inferioris alicujus, quasi agri portio; et hortus clausus, ne incursetur a bestiis; et fons signatus quae integritate signaculi perseverantiaque fidei propria peccata diluerit.
PL 14, 518Dそしておそらく、野は族長であり、園は、野のいわば一区画として、ある下位の者の魂である。園が閉ざされているのは獣に荒らされないためであり、泉が封じられているのは、封印の無傷と信仰の堅忍によって自らの罪を洗い流した魂のことである。
Nam quae de Ecclesia accepit, habet quod ad virginitatis gratiam referat; eo quod in paradiso delectationis posita sine labore fructus capiat spiritales, ut ei patriarcharum animae rurali quodam labore fructus suos conferant, quo ista capere possit perpetuam suavitatem.
PL 14, 519A教会から受けたものについては、彼女は童貞の恩寵に帰すべきものを持っている。それは、悦びの楽園に置かれて、労することなく霊的な果実を受けるためであり、族長たちの魂が田園の何らかの労苦によって自らの果実を彼女に寄せ、彼女が永遠の甘美を受けられるようになるためである。
Quae merito fons signatus dicitur, eo quod imago Dei invisibilis in illa exprimatur. Laudant etiam munera animae quae missa sunt a sponso, quibus dotata veniebat.
PL 14, 519A彼女が封じられた泉と呼ばれるのは当然である。見えない神の像が、彼女のうちに刻まれているからである。彼女たちはまた、花婿から送られた魂への贈り物をたたえる。それを嫁資として携えて彼女は来たのである。
Dos autem piae animae boni odores sunt, myrrha, aloe, crocum, quibus spirat hortorum gratia, et peccatorum foetor aboletur.
PL 14, 519A敬虔な魂の嫁資とは、良い香り、すなわち没薬、アロエ、サフランであり、これによって園の恩寵が香り、罪の悪臭は消え去る。
49. Itaque tanto secura praeconio conquiescere aquilonem gravem ventum petit (Cant. IV, 16) , ne flores discutiat, spirare austrum, id est, vult hyemem praeterire, et mollioris flatus vernare temperiem (Cant. V, 1) . Invitat sponsum in hortum suum.
PL 14, 519A49. こうして彼女は、これほどの称賛に守られて安んじ、花を散らさぬよう、重い風である北風に鎮まることを求め(雅歌4:16)、南風が吹くことを求める。すなわち、冬が過ぎ去り、いっそう柔らかな風のやさしい温もりが春をもたらすことを望むのである(雅歌5:1)。彼女は花婿を自分の園に招く。
Descendit sponsus, et fructuum ejus diversitate delectatus, laetatur quod invenerit fortiorem cibum, invenerit etiam dulciorem. Est enim velut panis quidam verbi, et mel: alius vehementior, alius suasorius sermo.
PL 14, 519B花婿は降りて来て、その果実の多彩さを喜び、いっそう強い食べ物を見いだしたこと、またいっそう甘い食べ物を見いだしたことを嬉しく思う。言葉には、いわばパンのようなものと蜜のようなものがあるからである。一方は激しく、他方は説得する言葉である。
Est et fides alia ferventior, ut vinum: alia lucidior, ut succus est lactis. Hunc cibum Christus epulatur in nobis, hoc poculum bibit, et ejus potus ebrietate nos provocat, ut ad meliora et optima ab inferioribus faciamus excessum.
PL 14, 519B信仰にも、酒のようにいっそう燃え立つものと、乳の汁のようにいっそう澄んだものとがある。この食べ物をキリストは我々のうちで食し、この杯を飲み、その酔いによって我々を促し、低いものからより善いもの、最善のものへと、我々が高く超え出るようにさせる。
Caput VI
第VI章PL 14, 519BTribus superioribus perfectae animae processibus strictim repetitis de quarto fusius disputat. In hoc anima dormiens a sponso excitatur. Sed dum moras trahit in surgendo, transit Verbum.
PL 14, 519B先の三つの、完全な魂の進みを手短に繰り返したうえで、第四の進みについて、より詳しく論じる。この進みで、眠っている魂は花婿によって目覚めさせられる。だが起き上がるのに手間取っているうちに、言葉は通り過ぎてしまう。
Ipsa vero exiens, per vulnera charitatis requisitum vix tandem invenit, atque ita tenet, ut jam amplius non amittat.
PL 14, 519B彼女は外に出て、愛の傷を通して、求めていた者をようやくのことで見いだし、もはや二度と失わぬほどに、これを捕らえる。
50. Audiens haec anima hausit mysteriorum ebrietatem coelestium, et velut soporata a vino, et quasi in excessu vel stupore posita dicit: Ego dormio, et cor meum vigilat (Cant. V, 2) .
PL 14, 519C50. これを聞いて魂は、天の奥義の酔いを飲み、酒にまどろんだかのように、また恍惚か茫然のうちに置かれたかのように言う。「私は眠っているが、私の心は目覚めている」(雅歌5:2)。
Tum verbi praesentis lumine percussa, cum oculis requievisset inflexis, excitatur a Verbo. Quartus autem hic processus est animae. Primo etenim charitatis impatiens, et Verbi moras non ferens rogabat, ut oscula mereretur, et meruit desideratum videre.
PL 14, 519Cそののち、現にそこにある言葉の光に打たれ、目を伏せて静まっていたところを、言葉によって呼び覚まされる。これが魂の第四の進みである。まず、愛に堪えかね、言葉が遅れるのを忍べずに、口づけを得ることを願い、そして望んだものを見るにふさわしいとされた。
Secundo introducta quoque in cubiculum regis, cum mutua misceret alloquia, in umbra ejus requievit, et subito Verbum ei de medio sermone discessit; quaerenti tamen non diu abfuit, sed saliens supra montes et transiliens super colles advenit.
PL 14, 519C第二に、王の寝室へも導き入れられ、互いに言葉を交わしていたとき、彼女は王の陰に憩い、にわかに言葉は語りのさなかに彼女から去った。それでも、探し求める彼女から長くは離れず、山々の上を跳び、丘々を越えて来た。
Nec multo post quasi capreolus, aut cervorum hinnulus dum affatur dilectam, exsilivit et reliquit.
PL 14, 519Dそれから間もなく、言葉は、小さなノロジカか、シカの子のように、愛する者に語りかけながら跳び出し、去って行った。
Terito cum in cubili, et noctibus, in civitate, in foro, et in plateis quaesitum non reperisset, aliquando orationibus suis gratiaque revocavit, adeo ut etiam propius vocaretur a sponso.
PL 14, 520A第三に〔底本は Terito。Tertio と読む〕、寝室で、夜に、町で、広場で、通りで探しても見いださなかったが、やがてその祈りと恩寵によって呼び戻し、花婿からいっそう近くへ呼ばれるまでになった。
Quarto ipsa jam ab eo dormiens excitatur, quamvis corde vigilaret, ut continuo vocem pulsantis audiret.
PL 14, 520A第四に、彼女はすでに彼によって、眠っていながら――心は目覚めていたが――呼び覚まされ、戸を叩く者の声をたちまち聞く。
Sed moram passa dum surgit, quia velocitatem Verbi non poterat comprehendere, dum aperit ostium, transivit Verbum, et ipsa exivit in verbo ejus, et per vulnera requisitum, sed vulnera charitatis, vix tandem invenit, et tenuit, ut postea non amitteret.
PL 14, 520Aしかし起き上がるのに手間取った。言葉の速さを捕らえることができなかったからである。戸を開けているうちに言葉は通り過ぎ、彼女は言葉の後を追って出て行った。そして傷を通して、すなわち愛の傷を通して、求めていた者をようやくのことで見いだし、捕らえた。のちに失わぬためである。
Ad summam haec compendioso sermone perstriuxi (Sup. cap. 3, 4 et 5) . Nunc discutiamus singula. 51. Et si dormias, si modo devotionem animae tuae noverit Christus, venit, et pulsat ejus januam, et dicit: Aperi mihi, soror mea (Cant. V, 2) .
PL 14, 520A以上を、私は簡潔な言葉で要約した〔底本は perstriuxi。perstrinxi と読む〕(上の第3、4、5章を見よ)。今や一つ一つを検討しよう。51. あなたが眠っていても、あなたの魂の献身をキリストが知っているならば、彼は来て、その戸を叩き、言う。「私の妹よ、私に開けよ」(雅歌5:2)。
Bene soror, quia nuptiae spiritales sunt Verbi atque animae. Neque enim animae norunt conjugiorum foedera, et usus copulae corporalis, sed sunt sicut angeli in coelo.
PL 14, 520B「妹」というのは適切である。言葉と魂との婚姻は霊的なものだからである。魂は婚姻の契りも、体の交わりの営みも知らず、天にある天使たちのようである。
Aperi, inquit, mihi, sed extraneis claude: claude saeculo, claude mundo, neque ipsa foras ad illa materialia prodeas, neque tuum relinquens lumen, alienum requiras; quia materiale lumen tenebrosam infundit caliginem, ut non videatur lumen verae gloriae.
PL 14, 520B彼は言う。私に開けよ、だが他の者には閉ざせ。世に対して閉ざせ、世界に対して閉ざせ。あなた自身も、あの物質的なものを求めて外へ出て行くな。自分の光を捨てて他人の光を求めるな。物質の光は暗い闇を注ぎ、まことの栄光の光が見えなくなるからである。
Aperi ergo mihi, noli aperire adversario, neque locum des diabolo. Aperi ipsam te mihi, noli coarctari, sed dilatare, et adimplebo te.
PL 14, 520Bだから私に開けよ。敵対する者に開けるな。悪魔に場所を与えるな。あなた自身を私に開け。縮こまるな、広がれ。私があなたを満たそう。
Et quia decurso orbe terrarum, plus molestiarum et offensionis reperi, nec facile habui ubi requiescerem: ideo tu aperi, ut in te Filius hominis reclinet caput, cui non est requies nisi supra humilem et mansuetum.
PL 14, 520Bまた、私は地の円を巡り歩いて、いっそうの煩いと憤りを見いだし、安らぐ場所を容易には得られなかった。それゆえあなたが開けよ。人の子が、へりくだり柔和な者の上以外には安らぎのない彼が、あなたのうちに頭を横たえるためである。
52. Audiens anima: Aperi mihi . . . . et caput roris plenum (Ibid.) , hoc est, tentationibus saecularibus, subito turbata, et quasi surrectura quae surgere jubebatur, ait, cum aloem redoleret et myrrham insignia sepulturae: Exui tunicam meam, quomodo induam eam?
PL 14, 520C52. 魂は「私に開けよ……頭は露に満ちている」(雅歌5:2)、すなわち世の誘惑に満ちている、と聞いて、にわかに動転し、起き上がるよう命じられたので起き上がろうとするかのように、埋葬のしるしであるアロエと没薬を香らせながら言う。「私は衣を脱いだ。どうしてまた着られようか」。
Lavi pedes meos, quomodo inquinabo eos (Ibid., 3) ? Veretur enim ne iterum in tentationes resurgat, ne iterum in culpam redeat atque peccatum, et egressus suos virtutumque processus terrenis incipiat vestigiis inquinare.
PL 14, 520C「私は足を洗った。どうしてまた汚せようか」(雅歌5:3)。彼女は、再び誘惑に陥り、再び咎と罪に戻り、自分の歩みと徳の進みを地の足跡で汚し始めはしまいかと恐れているのである。
Certe etiam hoc modo perfectionem virtutis suae indicat, quae tantam Christi meruerit charitatem; ut ad eam veniat, et pulset januam ejus, et veniat cum Patre, et coenet cum eadem anima, et ipsa cum eo, sicut in Apocalypsi dixit Johannes (Apoc. III, 20) .
PL 14, 520C確かに彼女はこの言葉によっても、自らの徳の完全さを示している。その徳は、キリストの愛をこれほどに受けるにふさわしかった。それゆえキリストは彼女のもとに来て、その戸を叩き、父とともに来て、この魂と食事をともにし、魂もまた彼とともにするのである。ヨハネが黙示録で言ったとおりである(黙示録3:20)。
Etenim cum in superioribus audisset: Ades huc a Libano sponsa, ades huc a Libano (Cant. IV, 8) ; et cum adverteret in carne se Christo adesse non posse, sed tunc adesse, si adesset in spiritu; conformans se ad ejus voluntatem, ut esset et ipsa conformis imagini Christi, jam non sentit carnis exuvias; jam quasi spiritus exuit se corporis conjunctionem; jam quasi oblita, et quae si velit, copulae illius meminisse non possit, ait: Exui tunicam meam, quomodo induam eam?
PL 14, 520D実際、先に「レバノンからここへ来よ、花嫁よ、レバノンからここへ来よ」(雅歌4:8)と聞き、肉にあってはキリストのもとにいることができず、霊にあってはじめていることになると悟ったとき、彼女は自らをその意志に合わせて、自分もキリストの像に似たものとなろうとして、もはや肉の脱け殻を感じない。霊のように、体との結びつきを脱ぎ捨て、すでに忘れたかのようで、望んでもあの結合を思い出せないほどになって言う。「私は衣を脱いだ。どうしてまた着られようか」。
Exuit enim tunicam illam pelliceam, quam acceperunt Adam et Eva post culpam, tunicam corruptelae, tunicam passionum. Quomodo induam eam? Non requirit ut induat: sed ita significat abjectam, ut jam indumento sibi esse non posset.
PL 14, 521A彼女は、アダムとエバが罪ののちに受けたあの皮の衣、朽ちゆきの衣、情念の衣を脱いだのである。「どうしてまた着られようか」。彼女は着ることを求めているのではなく、それをすでに自分の衣とはなり得ないほどに脱ぎ捨てたことを示しているのである。
Lavi pedes meos, quomodo inquinabo illos? Hoc est, vestigia mea lavi, dum egrederer, ac me elevarem de corporis contubernio, de illa connexione et familiaritate carnalis amplexus, quomodo inquinabo ea; ut in corporis claustrum, et illum tenebrosum passionum ejus carcerem revertantur?
PL 14, 521A「私は足を洗った。どうしてまた汚せようか」とは、私は出て行くとき、体との同居から身を引き上げるとき、肉の抱擁との結びつきと慣れ親しみから離れるときに、私の足跡を洗った、どうしてそれを汚して、体の囲いと、情念の暗い牢獄へ戻らせようか、ということである。
53. Dum haec illa dicit, misit operationem suam Verbum tamquam per cavernam, non adhuc facie ad faciem, misit tamquam manum: Et venter, inquit, meus conturbatus est super eum. Et surrexi ego aperire fratri meo.
PL 14, 521A53. 彼女がこう言っているあいだに、言葉は洞穴を通すようにして、まだ顔と顔を合わせるのではなく、自らの働きを送った。手のように送ったのである。「私のはらわたは彼のために騒いだ。私は起き上がって、私の兄弟に開けようとした」。
Manus meae distillaverunt myrrham, digiti mei myrrha pleni sunt super manus clausurae (Cant. V, 4 et 5) . Quid hoc significet consideremus.
PL 14, 521B「私の手は没薬をしたたらせ、私の指は、閂の取っ手の上で没薬に満ちた」(雅歌5:4、5)。これが何を意味するか考えよう。
Primum operibus suis videtur, ut dixi, Deus Verbum tamquam per cavernam, non plene atque perfecte: deinde augetur amor, et conceptus adolescit, atque ex seminibus ejus quae quodam utero intelligibili susceperit anima, totam plenitudinem divinitatis ejus habitantem in eo corporaliter, ut legimus, videre desiderat.
PL 14, 521Bまず、すでに言ったように、神である言葉は洞穴を通すようにその業によって見られ、満ち足りて完全に見られるのではない。次に愛が募り、懐胎が育ち、魂は知性の何らかの胎に彼の種を受け入れて、読むとおり、彼のうちに体をもって宿る神性の満ちあふれるものをことごとく見たいと願う。
Surrexit, ut propius illud Dei Verbum videret. Et in hoc ipso processus ejus significatur, quod surrexit per vigorem atque virtutem.
PL 14, 521B彼女は、あの神の言葉をいっそう近くで見るために起き上がった。そして、彼女が気力と力によって起き上がったという、まさにこのことに、彼女の進みが示されている。
Praesentia enim Verbi hausit anima virtutem, sicut praesentia Mariae, cum utero gravis esset, erudivit Joannem in utero constitutum, adeo ut exsiliret in utero, et exsultaret Domini praesentiam recognoscens.
PL 14, 521C魂は言葉の臨在から力を汲み取ったからである。それは、マリアが身ごもっていたときの臨在が、胎内にいたヨハネを教え、胎内で跳ね、主の臨在を認めて喜び躍るほどにさせたのと同じである。
Surrexit aperire, et opera ejus et facta mortificata sunt mundo. Talis enim debet esse anima quae Verbum est receptura, ut moriatur mundo, et consepeliatur Christo. Sic enim Christus invenitur, et tale sibi quaerit hospitium.
PL 14, 521C彼女は開けようと起き上がり、その業と行いは世に対して死んだものとなった。言葉を迎えようとする魂は、世に対して死に、キリストとともに葬られるようなものでなければならない。キリストはこのようにして見いだされ、このような宿をみずから求めるからである。
Deinde ipsa ministeria operationum, id est, manus et digiti quibus comprehenditur Christus, mortificantur, quos digitos velut eminentia factorum nostrorum opera possumus aestimare.
PL 14, 521Cさらに、業の務めそのもの、すなわちキリストを捕らえる手と指が殺される。この指を、我々は我々の行いのすぐれた業になぞらえて推し量ることができる。
Itaque velut e complexu suo cum jam extenderet intelligibiles manus suas et digitos, ut comprehenderet Verbum transisse sibi illud, non tamen adhuc pertransisse anima pia dicit.
PL 14, 521Cこうして、敬虔な魂は、いわば自らの抱擁から、知性の手と指をすでに伸ばして言葉を捕らえようとしたのに、それが自分のそばを通り過ぎた、しかしまだ通り抜けてはいない、と言うのである。
Et hoc processum habet, quando transit et pertransit animam Verbum Dei; quia scriptum est: Et tuam ipsius animam pertransibit gladius, ut revelentur multorum cordium cogitationes (Luc. II, 35) .
PL 14, 521Dこれにも進みがある。神の言葉が魂のそばを通り過ぎ、さらに通り抜けるときである。書かれているからである。「汝自身の魂をも剣が貫く。多くの人の心の思いが現れるためである」(ルカ2:35)。
Hic adhuc transitur, non pertransitur: ut Maria in posterioribus forte pertransitur, ubi tamquam signaculum ponitur in medio ejus Dominus Jesus.
PL 14, 521Dここではなお通り過ぎるだけで、通り抜けてはいない。のちの段階では、魂もマリアのように、おそらく貫かれるであろう〔ut Maria in posterioribus forte pertransitur の係りは定かでない。魂がのちの段階でマリアのように貫かれる、と取った〕。そこでは主イエスが封印のようにその真ん中に置かれる。
54. Denique statim alius profectus Verbi transeuntis; quia exivit anima in verbo ejus, hoc est, verbum ejus secuta exivit de corpore, elevans se de ejus habitaculo, et peregrinam se faciens ei, ut adesset Deo, et esset civis sanctorum.
PL 14, 521D54. そして、ただちに通り過ぎる言葉のもう一つの進展がある。魂が彼の言葉の中に出て行ったからである。すなわち、その言葉に従って体から出て行き、体の住まいから身を引き上げ、体にとって寄留者となり、神のもとにいて聖なる者たちの市民となるためである。
Simul enim et carnis domestici, et Dei esse non possumus. Ergo in hoc loco exire significatur, ut dixi, anima, quando abducit se a corporis voluptatibus. Denique scriptum est: Exi de Babylone, fugiens a Chaldaeis (Esai. XLVIII, 20) .
PL 14, 522A我々は肉の家の者であると同時に神の者であることはできないからである。したがって、すでに言ったように、この箇所で魂が出て行くとは、魂が体の快楽から身を引き離すときのことである。それゆえ書かれている。「バビロンから出よ、カルデア人から逃れよ」(イザヤ48:20)。
Non utique ut regionem Babylonis Hebraeus fugiat, sed ut mores, prophetico admonetur alloquio; siquidem sint qui in Babylone sint Hebraei, et de Babylone exisse moribus doceant.
PL 14, 522Aヘブライ人がバビロンの地を逃れよというのではなく、その習わしを逃れよと、預言者の語りかけによって戒められているのである。バビロンにいながら、習わしにおいてはバビロンから出ていることを示すヘブライ人たちもいるからである。
Nam et illi de quibus dicit Propheta quod sedebant super flumina Babylonis, sedebant quidem in regione Babylonis, sed in ejus non erant vitiis et confusione (Psal. CXXXVI, 1) .
PL 14, 522A預言者が、バビロンの川のほとりに座っていたと言うあの人々も、バビロンの地に座ってはいたが、その悪徳と混乱の中にいたのではなかった(詩篇136:1)。
Nam quomodo erant in illa confusione vitiorum, qui flebant gerentes poenitentiam quod de arca devotionis, ac fidei, et virtutis paternae meritis excidissent? Quae autem in Verbo exit anima, Verbum requirit.
PL 14, 522A献身と信仰と父祖の徳の功の櫃から落ちたことを悔い改めて泣いていた者たちが、どうして悪徳の混乱の中にいただろうか。言葉の中に出て行く魂は、言葉を求める。
55. Unde et ista cum quaereret, incidit in custodes qui circumeunt civitatem: Percusserunt, inquit, me, et vulneraverunt me, tulerunt pallium a me custodes murorum (Cant. V, 7) .
PL 14, 522B55. それゆえこの魂も探し求めているとき、町を巡る見張りたちに出会った。「彼らは私を打ち、私を傷つけた。城壁の見張りたちが、私の外套を私から奪い取った」(雅歌5:7)。
Bene quidem quasi sponsa veniebat cum pallio quo obnuberet caput suum cum sponsus occurreret.
PL 14, 522B実際、花嫁としての彼女は、花婿が迎えに来たときに頭を覆うための外套をまとって来ていた、というのは適切である。
Sicut Rebecca quae cognito quod Isaac sibi veniret obvius, descendit de camelo, et pallio se operuit (Gen. XXIV, 65) : ita et haec anima nuptialis vestis praeveniebat insignia; ne forte rejiceretur, quasi vestem non habens nuptialem; vel ut caput velaret propter angelos.
PL 14, 522Bイサクが自分を迎えに来ると知ったリベカが、ラクダから降りて外套で身を覆った(創世記24:65)ように、この魂も婚礼の衣の標を先に身につけていた。婚礼の衣を持たない者として退けられることのないように、あるいは天使たちのために頭を覆うために。
Sed illi percusserunt eam, ut amplius probaretur. Exercentur enim animae tentationibus. Tulerunt ei pallium, quaerentes si verum decorem nudae virtutis afferret: vel quia sine integumento quis in illam coelestem civitatem debeat introire, nulla deferens secum operimenta fucorum.
PL 14, 522Bしかし彼らは、彼女がさらに試されるように、彼女を打った。魂は誘惑によって鍛えられるからである。彼らが彼女から外套を奪ったのは、彼女が裸の徳のまことの美しさを携えているかどうかを探るためであり、また、あの天の町には覆いなしに入るべきであって、偽りの飾りの覆いを何一つ携えてはならないからでもある。
Sunt etiam qui requirant, ne qua anima exuvias secum vehat carnalis illecebrae, et concupiscentiam corporalem. Nudatur pallio, cum ejus conscientia manifestatur.
PL 14, 522Cまた、どの魂も肉の誘惑の脱け殻や体の欲望を携えて行かぬよう、探る者たちもいる。魂の良心が明らかにされるとき、外套は剥ぎ取られる。
Sed est et quae bene nudatur, cui licet imitari dicentem: Venit enim princeps hujus mundi, et in me inveniet nihil (Joan. XIV, 30) ; quia certe in illo solo nihil invenit, qui peccatum non fecit.
PL 14, 522Cしかし、裸にされることがよいこともある。それは、こう言う者にならうことを許された魂である。「この世の君が来る。しかし彼は私のうちに何も見いださないであろう」(ヨハネ14:30)。罪を犯さなかったあの者においてのみ、彼は確かに何も見いださなかったからである。
Beata et illa est in qua non gravia aut multa invenit: sed invenit in ea amictum fidei, et sapientiae disciplinam.
PL 14, 522Cこの世の君が、重いものも多くのものも見いださず、かえってそのうちに信仰の衣と知恵の訓練を見いだす魂もまた、幸いである。
56. Itaque sine dispendio sui (quia etsi volet quis, non potest veram auferre sapientiam: etsi adversarius obstrepat, ibi tamen vera innoxiae conversationis elucet integritas), sine dispendio ergo transivit custodes, et filiabus illius coelestis civitatis admixta Verbum requirit, et quaerendo ejus in se excitat charitatem, et ubi Verbum quaerat agnoscit.
PL 14, 522C56. こうして彼女は、損なわれることなく――たとえ誰かが望んでも、まことの知恵を奪い去ることはできず、敵対する者がわめいても、そこにこそ、害を与えぬ生き方のまことの無傷が輝くからである――損なわれることなく、見張りたちを通り過ぎ、あの天の町の娘たちに交じって言葉を求め、探し求めることによって、自らのうちに言葉への愛を呼び起こし、言葉をどこで求めるかを悟る。
Quod inter orationes sanctorum moretur, et quod ipsis inhaereat, novit, et quod Ecclesiam suam, vel animas justorum suorum inter lilia pascat, intelligit.
PL 14, 522D言葉が聖なる者たちの祈りのただ中にとどまり、彼らに結びついていることを彼女は知り、また言葉がその教会を、すなわち自らの義人たちの魂を、ユリの中で養っていることを悟る。
Hoc mysterium tibi in Evangelio Dominus demonstravit (Luc. VI, 1) , cum in sabbato duceret per seminata discipulos.
PL 14, 522Dこの奥義を、主は福音書であなたに示した(ルカ6:1)。安息日に弟子たちを麦畑の中を通らせたときである。
Moyses per desertum duxit populum Judaeorum (Deut. XXIX, 5) : Christus per seminata ducit, Christus per lilia ducit; quia et per passionem ejus desertum floret ut lilium.
PL 14, 522Dモーセはユダヤ人の民を荒れ野を通って導いた(申命記29:5)。キリストは麦畑を通って導き、キリストはユリの中を通って導く。その受難によって、荒れ野はユリのように花咲くからである。
Sequamur ergo, ut in die sabbati, illius magni sabbati, in quo requies magna est, fructus colligamus. Nec verearis ne Pharisaei accusent seminata colligentem.
PL 14, 523Aだから我々は従おう。安息日に、すなわち大いなる安らぎのあるあの大いなる安息日に、実りを集めるためである。麦畑の穂を摘む者をファリサイ派が咎めるのではないかと恐れるな。
Etsi illi accusent, sed Christus excusat, et similes facit quas vult animas se sequentes David illius, qui supra legem panes propositionis manducabat, novae gratiae sacramenta prophetica jam tunc mente prospiciens (I Reg. XXI, 6) .
PL 14, 523A彼らが咎めようとも、キリストは弁護し、自らに従う魂を、あのダビデに似たものにする。ダビデは律法を超えて供えのパンを食べ、新しい恩寵の預言的な秘跡を、すでにそのとき心に見通していたのである(サムエル記上21:6)。
Caput VII
第VII章PL 14, 523AAnima laudatur a sponso, quod eum tam bene constanterque requisierit: quod fidelis, quod verbo potens, quod una ut columba; denique quod sit fecunda virtutibus, ac vitiis careat.
PL 14, 523A魂は花婿からたたえられる。彼をこれほど善く、揺るぎなく求めたからであり、忠実であり、言葉において力があり、ハトのようにただ一つであるからである。さらには、徳に実り豊かであり、悪徳を欠いているからである。
57. Laudatur itaque a sponso quod tam bene et constanter requisierit eum (Cant. VI, 3) ; ideoque jam non solum soror dicitur, sed etiam beneplacita nominatur, quasi ei complacita qui complacuit Patri; et speciosa sicut Hierusalem, sicut admiratio ordinata, quod civitatis aeternae universa habeat mysteria, et admirationi sit omnibus videntibus eam; quia plena ut aequitas atque perfecta est, et fulgorem de Verbi lumine mutuata, dum id semper intendit; fit etiam terribilis ordine quodam ad summum provecta virtutum.
PL 14, 523B57. こうして彼女は、彼をこれほど善く、揺るぎなく求めたゆえに、花婿からたたえられる(雅歌6:3)。それゆえ彼女はもはや「妹」と呼ばれるだけでなく、「喜ばれる者」とも名づけられる。父の心にかなった者に喜ばれる者、ということである。また、「エルサレムのように麗しく、整えられた驚嘆のようである」。永遠の町の奥義をことごとく持ち、彼女を見る者すべての驚嘆の的となるからである。彼女は正しさに満ち、完全であり、言葉の光から輝きを借りて、常にそこへ心を向けているからである。ある秩序を踏んで徳の頂へと進んだので、彼女は「恐るべき」ものともなる。
Ideoque quasi perfectae dicit: Averte oculos tuos a me, noli contra me intendere (Ibid., 4) , devotione nimia ac fide possibilitatem naturae et conditionis propriae supergressa, quia lucem inaccessibilem e regione intueri est grave.
PL 14, 523Bそれゆえ彼は、完全な者に対してのように言う。「汝の目を私から背けよ、私に向かって目を向けるな」(雅歌6:4)。彼女は献身と信仰の大きさによって、自らの本性と境遇の可能性を超えており、近寄りがたい光を正面から見ることは堪えがたいからである。
Averte, inquit, oculos tuos a me; eo quod plenitudinem divinitatis ejus, et splendorem veri luminis sustinere non possit. Possumus tamen et sic accipere: Averte oculos tuos a me. Etsi tu perfecta es, aliae mihi adhuc redimendae sunt animae, aliae fulciendae.
PL 14, 523C「汝の目を私から背けよ」と彼は言う。それは、彼女が彼の神性の満ちあふれるものと、まことの光の輝きに堪えられないからである。しかし、次のようにも受け取ることができる。「汝の目を私から背けよ」。あなたは完全であるが、私にはなお贖うべき別の魂があり、支えるべき別の魂がある。
Elevas enim me videndo: ego autem ideo descendi, ut omnes elevem. Et si surrexi, et habeo Patris sedem, tamen orphanos vos non relinquam paterno quasi praesidio destitutos, sed praesentia mea vos confirmabo.
PL 14, 523Cあなたは私を見つめることで私を高める。だが私は、すべての者を高めるために降りたのである。私はよみがえって父の座にあるけれども、諸君を孤児として残しはしない。父のような守りを失った者としては捨てておかず、私の臨在によって諸君を堅くする。
Habes in Evangelio hoc scriptum: Ecce ego vobiscum sum usque ad consummationem mundi (Matth. XXIII, 20) . Averte ergo oculos a me, quia me elevas. Quanto enim quis ad Dominum intendit, tanto amplius Dominum elevat, et ipse elevatur.
PL 14, 523Cあなたは福音書に、こう書かれているのを見いだす。「見よ、私は世の終わりまで汝らとともにいる」(マタイ23:20)〔底本は XXIII, 20。マタイ28:20の誤りか〕。だから私から目を背けよ、あなたは私を高めるからである。人は主に心を向ければ向けるほど、主をいっそう高め、自らも高められる。
Unde et ille ait: Exaltabo te, Domine, quoniam suscepisti me (Psal. XXIX, 1) . Sanctus enim exaltat Dominum, peccator humiliat. Vult ergo avertere illam oculos, ne eam considerans quod jam ad superiora sequi possit, elevetur, et caeteras animas derelinquat.
PL 14, 523Dそれゆえあの人も言う。「主よ、私は汝をあがめる、汝が私を受け入れたからである」(詩篇29:1)。聖なる者は主をあがめ、罪人は主を卑しめるのである。だから彼は、彼女が目をそらすことを望む。彼女がすでに高みへ従うことができるのを見て、彼が高められ、ほかの魂を見捨ててしまわぬためである。
Ideo et in Evangelio non omnibus discipulis (Matth. XVII, 1) , sed perfectioribus suam gloriam demonstravit.
PL 14, 523Dそれゆえ福音書でも、彼は自らの栄光をすべての弟子にではなく(マタイ17:1)、より完全な者たちに示した。
Constitue nunc aliquem doctorem, qui rem obscuram velit aperire audientibus: quemadmodum etsi ipse potens in sermone sit et scientia, condescendat tamen ad eorum inscitiam qui non intelligunt, et simplici et planiore atque usitato sermone utatur, ut possit intelligi.
PL 14, 523Dいま、ある教師を想定せよ。彼は聴き手に、不明瞭な事柄を明らかにしようとしている。彼自身は語りにも知識にも力があるとしても、理解しない者たちの無知にまで身を低くし、理解されうるように、素朴で平易な、ありふれた言葉を用いる。
Quisquis igitur inter audientes vivacior sensu sit, qui facile sequi possit, elevat eum atque excutit. Hunc videns doctor revocat, ut patiatur magis doctorem humilioribus et planioribus immorari, quo et caeteri sequi possint.
PL 14, 524Aところが聴き手の中に、感覚の敏い、たやすく付いて来られる者がいれば、その者は教師を高め、また奮い立たせる。教師はその者を見て、呼び戻す。その者が、教師がいっそう低く平易な事柄にとどまるのを許すようにと、ほかの者も付いて来られるようにするためである。
58. Quod ait Aquila: Sonans ut revelata, sonantem ad admirationem dignam retulit, quasi magna et sonora habentem opera: revelata, ad operum claritatem; vel quod ejus animae opera luceant coram Patre qui in coelis est.
PL 14, 524A58. アクィラ〔旧約聖書のギリシア語訳者〕が「啓かれたもののように響く」と言うのは、響くものを、驚嘆に値するものへ向けたのである。大いなる響きわたる業を持つ者のようだ、ということである。「啓かれたもの」とは、業の輝きを指す。あるいは、この魂の業が、天にいる父の前で輝く、ということである。
Unde non otiose pallium ejus sublatum intelligis, ut aperta meritis et nuda fulgeret. 59. Laudatur praeterea quod fidelis, quod verbo potens, quod fructibus fecunda diversis, quod una sicut columba habens spiritus unitatem, in qua sit pax, quae fecit utraque unum (Cant. V, 2) : et quae non sit composita ex diversis elementis discretae compugnantisque naturae (Cant. VI, 3) .
PL 14, 524Aそれゆえ、彼女の外套が取り去られたことを、あなたは理由なくではないと悟る。彼女が功をあらわにし、裸のまま輝くためである。59. さらに彼女は、忠実であり、言葉において力があり、さまざまな実りに豊かであり、ハトのようにただ一つであるとしてたたえられる。彼女は霊の一致を持ち、そこには、双方を一つにした平和がある(雅歌5:2)〔引照は底本のまま写した。「双方を一つにした」はエフェソ2:14の句と思われる〕。また彼女は、互いに隔たり争い合う本性の、異なる要素から成り立っているのではない(雅歌6:3)。
Quid enim tam diversum quam ignis et aqua, aer et terra, ex quibus corporis nostri creatura consistit? Anima autem benedicta omnis simplex quae imitatur dicentem: Ut omnes unum sint, sicut tu Pater in me et ego in te, et ipsi in nobis unum sint (Joan. XVII, 21) .
PL 14, 524B火と水、空気と地、これらから我々の体の被造物は成り立っているが、これほど異なるものがほかにあろうか。だが単一な魂はみな祝福されており〔箴言11:20の句。第2章でも引かれた〕、こう言う者にならう。「彼らすべてが一つであるように。父よ、汝が私のうちに、私が汝のうちにいるように、彼らも我々のうちで一つであるように」(ヨハネ17:21)。
Haec est enim consummatio atque perfectio. Unde et addidit: Ut sint unum, sicut et nos unum sumus: ego in his, et tu in me, ut sint consummati in unum (Ibid., 23) .
PL 14, 524Bこれが完成であり完全だからである。それゆえ彼はこう付け加えた。「彼らが一つであるように、我々が一つであるように。私は彼らのうちに、汝は私のうちに。彼らが完全に一つとなるように」(ヨハネ17:23)。
Haec est ergo anima columba una atque perfecta, quae simplex atque spiritualis, neque hujus turbatur corporis passionibus, in quo foris pugnae, intus timores sunt.
PL 14, 524Bこうして、この魂は、一羽の完全なハトである。単一で霊的であり、この体の情念に乱されることがない。この体には、外には戦いがあり、内には恐れがある。
Denique hoc verbo unitatis concordiam et pacem significari Scriptura nos docet dicens: Multitudo autem credentium habebat cor unum, et animam unam, et non erat separatio in eis ulla (Act. IV, 32) .
PL 14, 524Cさらに、この「一つ」という語が、一致と平和を意味することを、聖書は我々に教えて言う。「信じる者の群れは、心も一つ、魂も一つであって、彼らのうちに分かれはなかった」(使徒言行録4:32)。
60. Nec otiose fecunditatis laudatur anima, non solum quod sit fecunda virtutibus; sed etiam quod nihil habeat in se mali. Illud enim decorum atque speciosum est, in quo nihil sit mali. Decorum enim quod bonum: quod autem indecorum, hoc malum.
PL 14, 524C60. 魂が実り豊かさについてたたえられるのは、理由のないことではない。徳に実り豊かであるだけでなく、自らのうちに悪を何も持たないからである。悪が何もないものは美しく麗しい。美しいものは善であり、美しくないものは悪だからである。
Speciosa fecunditas est bonorum operum: contraria ergo speciositati sterilitas; quoniam qui privatur specie vel decore, in eo est malum: quod autem malum, hoc sterile et infecundum. Cujus rei quod evidentius indicium quam natura est?
PL 14, 524C善い業の実り豊かさは麗しい。したがって、麗しさに反するのは不毛である。麗しさや美しさを奪われた者のうちには悪があり、悪であるものは不毛で実りがないからである。このことの証拠で、自然より明白なものがあろうか。
Terra enim quae bona est, fertilis atque fecunda: quae autem mala, ea jejuna atque sterilis: quae vero fertilis, haec et decora.
PL 14, 524C善い地は肥えていて実り豊かであり、悪い地は痩せて不毛であり、肥えた地は美しいからである。
Quid enim pleno agro pulchrius, cum seges fluctuat, cum poma irrutilant, vel cum uvarum serta dependent, aut baccis onusta olea curvescit, vel viridanti gramine montium vertices, vallium humilia vestiuntur?
PL 14, 524D満ち足りた野より美しいものがあろうか。麦畑が波打ち、果実が赤く輝き、ブドウの房が連なって垂れ、あるいはオリーブが実の重みでたわみ、あるいは山々の頂や谷の低みが若草の緑に覆われているときに。
Et ut Scripturae utamur testimonio (Gen. XXVII, 27) , Jacob decorus erat; et ideo erat odor agri pleni: Esau hispidus erat et indecorus (Ibid., 11) ; et ideo agrestis erat, qui fructus ullos habere non posset.
PL 14, 524D聖書の証言を用いるなら(創世記27:27)、ヤコブは美しかった。それゆえ満ち足りた野の香りがあった。エサウは毛深く、美しくなかった(創世記27:11)。それゆえ野の者であって、何の実りも持つことができなかった。
De ipso quoque Domino posteaquam Ecclesiae fecunditatem fecit assurgere, pulchre dictum est: Dominus regnavit, decorem induit (Psal. XCII, 1). Et alibi: Confessionem, et speciem induisti (Ps. CIII, 2) .
PL 14, 524D主自身についても、教会の実り豊かさを興したのちに、見事に言われている。「主は王となり、麗しさをまとった」(詩篇92:1)。また別の所では、「汝は告白と麗しさをまとった」(詩篇103:2)〔この句はウルガタでは詩篇103篇1節の後半に当たる。引照は底本のまま写した〕。
Liquet igitur decorum id esse, quod fecundum: indecorum, quod infecundum. Similis est causa animae soli; quia ea decora anima, quae fecunda sit meritis, fecunda consiliis: ea indecora quae sterilis.
PL 14, 525Aだから、実り豊かなものは美しく、実りのないものは美しくないことは明らかである。魂だけについても事情は同じである。功に実り豊かで、思慮に実り豊かな魂は美しい魂であり、不毛な魂は美しくない魂だからである。
Infirmitates etenim animae sunt sterilitas et materia; namque eam sterilitas fructu defraudat suo, inopiam infert, timorem incutit, adolet cupiditates, et vanas opiniones: sic anima cadit.
PL 14, 525A魂の弱さとは、不毛と質料だからである。不毛は魂からその実りを奪い、欠乏をもたらし、恐れを植えつけ、欲望と空しい思いを燃え立たせる。こうして魂は倒れる。
Quid ergo est malitia, nisi boni indigentia (Vid. S. August. lib. I contr. Jul. Pelag., cap. 9) ? Suo enim defraudatur, atque alienis indiget, exinanitur atque repletur sine ulla mensura et modo. Materialia autem vitia animae obumbrant gratiam.
PL 14, 525Aでは、悪とは、善の欠如でなくて何であろうか(聖アウグスティヌス『ペラギウス派のユリアヌス駁論』第1巻第9章を見よ)。魂は自分のものを奪われ、他人のものを必要とし、空にされ、また際限も節度もなく満たされるからである。質料に属する悪徳は、魂の恩寵に影を落とす。
Ignorantia et concupiscentia animae sunt aegritudines: sed ad speciem magis quam ad materiam referuntur. Materia est caro, species est ignorantia et concupiscentia. Cur igitur caro accusatur, cum tantae sint in specie labes? Quia nihil species potest sine materia.
PL 14, 525A無知と欲望は魂の病であるが、それらは質料よりも形相に帰せられる。質料は肉であり、形相は無知と欲望である。ではなぜ、形相にこれほどの汚れがあるのに、肉が責められるのか。形相は質料なしには何もなしえないからである。
Denique nihil species securis sine materia facit. Quid enim esset concupiscentia, nisi eam caro inflammaret? Friget in senibus, in pueris quoque, quia in his corpus infirmum est: ardet in adolescentibus in quibus vis corporis fervet.
PL 14, 525B実際、斧の形相は質料なしには何もしない。肉が燃え立たせなければ、欲望とは何であろうか。それは老人のうちでは冷め、子供のうちでも冷めている。彼らのうちでは体が弱いからである。体の力が煮えたぎる青年のうちでは燃える。
Ex bonis igitur mala orta sunt; non enim mala sunt, nisi quae privantur bonis (Vid. S. Aug., Ibid.) . Per mala tamen factum est, ut bona eminerent.
PL 14, 525Bこうして悪は善から生じた。善を奪われたもの以外は、悪ではないからである(聖アウグスティヌス『ペラギウス派のユリアヌス駁論』第1巻第9章を見よ)。しかし、悪を通して、善が際立つことになった。
Ergo indigentia boni malitia est, et definitione boni malitia deprehenditur, quoniam per disciplinam boni malum reperitur.
PL 14, 525Bしたがって、善の欠如が悪であり、悪は善の定義によって捕らえられる。善を学ぶことを通して悪が見いだされるからである。
Bonum autem nullius eget, sibi abundat, mensuram, et perfectionem, finem quoque tribuit omnibus, in quo universa constant, et de quo omnia pendent. Haec boni natura est, quae mentem replet.
PL 14, 525B一方、善は何ものをも必要とせず、自らに満ち足り、すべてに節度と完全と終わりをも与える。その善のうちにすべては存立し、その善にすべては懸かっている。これが、精神を満たす善の本性である。
61. Circa hoc versatur anima pura, hoc introspicit, et Deum cernit, bonis omnibus abundat. Unde et ait: Fauces ejus dulcedines, et totus desiderium (Cant. V, 16) . Omnium enim bonorum auctor est Deus; et quae sunt, ejus profecto omnia sunt.
PL 14, 525C61. 清い魂はこの善のまわりをめぐり、これを見つめ、神を見いだし、あらゆる善に満ちる。それゆえ彼女は言う。「彼の喉は甘さ、すべてが慕わしい」(雅歌5:16)。あらゆる善の創造者は神であり、存在するものはことごとく、確かに神のものだからである。
Nusquam illic malum; et si in illo mens nostra maneat, malum nescit. Anima igitur quae in Deo non manet, ipsa sibi auctor malorum est; itaque peccat: anima autem quae peccat, ipsa morietur.
PL 14, 525Cそこにはどこにも悪はない。もし我々の精神が神のうちにとどまるなら、悪を知らない。だから、神のうちにとどまらない魂は、自分自身が悪の創始者であり、それゆえに罪を犯す。そして、罪を犯す魂は、自ら死ぬのである。
Aureis enim vinculis soluta virtutum prona fertur praecipitio, et labitur ad inferiora. Anima autem beata est, quam nulla adversa corporis praelia expugnant. Haec anima sicut passer laqueo contrito, evolat. Escae enim malorum sunt voluptates corporeae.
PL 14, 525C徳の金の鎖を解かれて、魂は真っ逆さまに突き落とされ、低いところへ滑り落ちる。一方、体のいかなる敵対する戦いにも攻め落とされない魂は、幸いである。この魂は、罠が砕かれたスズメのように飛び立つ。悪の餌は体の快楽だからである。
His quisquis intendit, laqueo innectit animam suam. 62. Qui autem ab escis ejus temperat, et de tenebris ejus exit, ejus anima fulget, ut diluculum, de qua dicitur: Quaenam haec est prospiciens tamquam diluculum, speciosa sicut luna (Cant. VI. 9) ?
PL 14, 526Aこれに心を向ける者は、自分の魂を罠に絡め取る。62. 一方、その餌から身を慎み、その闇から出る者の魂は、曙のように輝く。その魂について言われている。「曙のように見渡し、月のように麗しいのは誰か」(雅歌6:9)。
Prospicit enim tamquam de domo libera. Nec dicit: Tenebrae cooperiunt me, et parietes circumdant me, et quis scit si videt Altissimus (Eccli. XXIII, 26) ?
PL 14, 526A彼女は、自由な家からのように見渡すからである。「闇が私を覆い、壁が私を取り巻いている。いと高き者が見ているかどうか、誰が知ろうか」(集会の書23:26)とも言わない。
Sed ipsa magis lucem expetit tamquam in superioribus domus suae, id est, corporis sui, et supra mundum posita divina intuetur, et ad aeterna se elevat, ut Deo adsit, jam lumen suorum operum sicut luna orbem suum toto orbe circumferens.
PL 14, 526Aむしろ彼女自身が、いわば自分の家の、すなわち自分の体の高い所にいるかのように光を求め、世界の上に置かれて神的なものを見つめ、永遠のものへと自らを高めて神のもとにいる。すでに、月がその円盤を満月のまま運ぶように、自らの業の光を携えて。
63. Quod autem Aquila ait: Sonans sicut sol, videtur illa axis coelestis conversio, solisque et lunae et stellarum cursus, concentusque globorum exprimi: quibusdam etiam nostris videtur; qui quoniam fidem non invenit, saltem propter gratiam suavitatis non videtur alienus.
PL 14, 526B63. アクィラが「太陽のように響く」と言うのは、天の軸のあの回転、太陽と月と星々の運行、天球の調和が表されていると見える。我々の仲間のある者たちにもそう見える。この調和〔の説〕は〔qui は concentus(調和)を受けると取った〕、信用を得なかったとはいえ、少なくともその心地よさの魅力のゆえに、無縁とは見えない。
Caput VIII
第VIII章PL 14, 526BEadem anima refugiens coram laudari, ait se descendisse in hortum nucis, etc., quibus amaritudines ac tentationes designantur. In his illa se non cognoscit, sed a Christo cognoscitur ac regitur, dum perveniat ad palmam.
PL 14, 526B同じ魂は、面前でほめられることを避け、クルミの園へ下ったと言う。これらによって苦味と誘惑が示される。この中で彼女は自分を知らないが、キリストによって知られ、導かれて、ついに勝利のシュロに至る〔palma は「シュロ」であり、勝利の賞としてのシュロの枝をも指す〕。
Hujus in ipsam reclinatio tria significat, institutionem, progressum, perfectionem. Quae sequitur ad charitatem exhortatio.
PL 14, 526B彼〔花婿〕が彼女に身を傾けることは、三つのことを意味する。養成、進展、完成である。続くのは、愛への勧めである。
64. Dum laudatur a sponso, verecunde refugiens coram laudari, deinde sponsi amore revocata ait: In hortum nucis descendi videre in nativitate torrentis (Cant. VI, 10) . Ubi enim est Ecclesia, nisi ubi virga et gratia floret sacerdotalis?
PL 14, 526C64. 魂は花婿からたたえられると、慎み深く、面前でほめられることを避ける。次いで花婿の愛に呼び戻されて言う。「私はクルミの園へ下った、谷川の生じるところを見るために」(雅歌6:10)。教会がどこにあるかといえば、祭司の杖と恩寵が花咲くところにほかならないからである。
Ibi est frequenter, ut in amaritudinibus et tentationibus probetur. Per nucem amaritudines intelligimus, per torrentem tentationes, sed tamen tolerabiles, quia scriptum est: Torrentem pertransivit anima nostra (Ps. CXXIII, 5) .
PL 14, 526C教会はしばしばそこにあり、苦味と誘惑のうちに試される。クルミによって我々は苦味を、谷川によって誘惑を解する。ただしそれは堪えうるものである。書かれているからである。「我々の魂は谷川を渡った」(詩篇123:5)。
Itaque descendit in locum amaritudinis, ubi floret vitis, et malorum granatorum specie diversus et multiplex fructus, qui velut uno tegmine totius corporis fide et charitate munitur.
PL 14, 526Cこうして彼女は苦味の場所に下った。そこにはブドウが花咲き、ザクロの姿をした多様で多彩な果実がある。その果実は、いわば全体を包む一つの覆いによってのように、信仰と愛によって守られている。
In illa ergo amaritudine non cognovit se anima; corruptible enim corpus aggravat animam, et terrenum habitaculum cito inclinatur. Cognoscere autem semper se debet.
PL 14, 527Aだから、あの苦味の中で、魂は自分を知らなかった。朽ちゆく〔底本は corruptible。corruptibile と読む〕体は魂を重くし、地の幕屋はたちまち傾くからである。だが魂は常に自分を知らなければならない。
Sed tentatus est et Petrus, et non se cognovit et Petrus; nam si cognovisset, non negavisset auctorem.
PL 14, 527Aしかしペトロも試みられ、ペトロも自分を知らなかった。もし知っていたなら、創造者を否まなかったであろう。
Sed cognovit eum Christus: denique cognovit, qui etiam eum respexit (cognoscit enim Dominus qui sunt ipsius) et tamquam suum misericordiae suae frenis, ut bonus rector revocavit a lapsu. Rector ergo noster Christus est.
PL 14, 527Aだがキリストは彼を知っていた。実際、彼を顧みたのであるから、知っていたのである(主は自分に属する者を知っているからである)。そして、良き御者のように、慈しみの手綱によって、彼を自分のものとして堕落から呼び戻した。我々の御者はキリストである。
65. Ideoque ait anima: Posuit me currus Aminadab (Cant. VI, 11) . Anima ergo currus qui bonum rectorem sustinet. Si currus est anima, habet equos vel bonos vel malos. Boni equi virtutes sunt animae: mali equi, passiones sunt corporis (Vid. S. August. contr. Jul.
PL 14, 527A65. それゆえ魂は言う。「アミナダブの馬車が私を据えた」(雅歌6:11)。魂とは、良き御者を乗せる馬車である。魂が馬車であるなら、善い馬か悪い馬かをつないでいる。善い馬とは魂の徳であり、悪い馬とは体の情念である(聖アウグスティヌス『ペラギウス派のユリアヌス駁論』第2巻第5章、および第3巻第14章を見よ〔ミーニュはこの指示を一続きに刷るが、ここでは次の節にまたがるので、まとめて訳した〕)。
Pelag., lib. II, cap. 5, et lib. III, c. 14) . Bonus ergo rector malos equos restringit et revocat, bonos incitat. Boni equi sunt quatuor, prudentia, temperantia, fortitudo, justitia. Mali equi iracundia, concupiscentia, timor, iniquitas.
PL 14, 527B〔前の節のアウグスティヌスの指示の続き(ミーニュは一続きに刷る)。前の節にまとめて訳した〕それゆえ良き御者は、悪い馬を引き止めて呼び戻し、善い馬を駆り立てる。善い馬は四頭、思慮、節制、勇気、正義である。悪い馬は、怒り、欲望、恐れ、不正である。
Interdum ipsi equi inter se dissident, et aut iracundia protendit, aut timor, et se invicem impediunt, et cursum retardant.
PL 14, 527Bときにはこの馬どうしが争い、怒りか恐れが前に出て、互いを妨げ合い、走りを遅らせる。
At vero boni equi evolant, et a terris ad superiora se subrigunt, animamque elevant: maxime si jugum habeant suave, et onus leve dicentis: Tollite jugum meum super vos; jugum enim meum suave est, et onus meum leve (Matth., XI, 29) .
PL 14, 527Bだが善い馬は飛ぶように走り、地から高みへ身を伸ばし、魂を持ち上げる。とりわけ、こう言う者の軛が柔らかく、荷が軽いときにはそうである。「私の軛を汝らの上に負え。私の軛は柔らかく、私の荷は軽いからである」(マタイ11:29)。
Ipse rector est qui novit equos proprios gubernare, ut aequalis omnium cursus sit. Si velocior est prudentia, tardior justitia, admonet flagello proprio segniorem; si temperantia mansuetior, fortitudo durior, novit copulare discordes, ne forte currum suum dissipent.
PL 14, 527C御者自身が、自らの馬を御することを知る者であり、すべての馬の走りが等しくなるようにする。もし思慮が速く、正義が遅ければ、より鈍いほうを自らの鞭で促す。もし節制がより穏やかで、勇気がより荒ければ、不和の馬どうしをつなぎ合わせることを知っており、馬車を壊さぬようにする。
Itaque licet intelligibili spectaculo videre unamquamque animam cum summo certamine ad coelum rapi, festinantes equos qui priores perveniant ad bravium Christi, quo prius imponatur palma cervicibus.
PL 14, 527Cだから、知性の光景として、一つ一つの魂が最大の競い合いをもって天へと運ばれ、馬が急ぎ、キリストの賞に先に達しようとして、先にシュロの枝がその首に載せられるようにするのを、見ることができる。
Isti sunt equi subjecti fidei jugo, astricti vinculo charitatis, justitiae frenis, retinaculis sobrietatis. Pulchre ergo ait: Posuit me currus Aminadab, hoc est, pater populi: ipse autem qui pater populi, idem pater Naason, id est, serpentum.
PL 14, 527Cこれらの馬は、信仰の軛に服し、愛の紐で繋がれ、正義の轡と節度の手綱で抑えられている。したがって、「アミナダブの馬車が私を据えた」と言うのは適切である。アミナダブとは民の父のことである。そして民の父であるその人は、同じくナアソン、すなわち蛇たちの父でもある。
Jam tu recole quis sicut serpens in cruce pependerit pro salute universorum, et intelligis illam animam esse pacificam, cui Pater Deus praesul sit, Christus agitator; quia scriptum est et hoc nomen in nostris: Pater, pater, agitator Israel (IV, Reg. II, 12) .
PL 14, 527Cさあ、あなたは思い起こせ。誰が蛇のようにすべての人の救いのために十字架に掛けられたかを。そうすれば、あなたはこの魂が平和をもたらす魂であると悟る。その魂には、父なる神が先導者であり、キリストが御者である。我々のもとでもこの名が書かれているからである。「父よ、父よ、イスラエルの御者よ」(列王記四2:12)。
66. Hic ergo agitator dicit: Convertere, Sunamitis, convertere (Cant. VI, 12) . Bene et quasi agitator, et quasi ad currum dicit: Convertere, Sunamitis, hoc est, pacifica.
PL 14, 528A66. この御者が言う。「向き直れ、シュネムの女よ、向き直れ」(雅歌6:12)。御者として、また馬車に向かって、彼が「向き直れ、シュネムの女よ」、すなわち平和をもたらす者よ、と言うのは適切である。
Quae enim pacifica est anima, cito se convertit et corrigit, etiamsi ante peccavit, et magis eam Christus ascendit, et regere dignatur, cui dicitur: Ascende in equos tuos, et equitatus tuus sanitas (Habac. III, 8) . Et alibi: Misi equos tuos Tharsis (Ibid., 15) .
PL 14, 528A平和をもたらす魂は、たとえ以前に罪を犯していても、すみやかに向き直り、自らを正す。キリストはその魂にいっそう乗り、これを御することをよしとする。その魂に向かって言われる。「汝の馬に乗れ、汝の騎行は救いである」(ハバクク3:8)。また別の所で、「私は汝の馬をタルシスに送った」(ハバクク3:15)。
Hi sunt equi Christi. Ascendit ergo equos suos Christus, ascendit Verbum Dei animas pias. 67. Unde cognosce quia et istam ascendit, et perduxit eam ad locum palmae, quando et dicit ad eam: Quid pulchra et suavis facta es, charitas, in deliciis tuis?
PL 14, 528Aこれらがキリストの馬である。こうしてキリストは自らの馬に乗り、神の言葉は敬虔な魂たちに乗る。67. それゆえ知れ、彼はこの魂にも乗り、シュロの場所へ連れて行ったのである。彼は彼女に言う。「愛よ、汝は何と麗しく、甘やかになったことか、汝の楽しみのうちで」。
Statura tua similis facta est palmae (Cant. VII, 6 et seq.) . Et ipsa ait: Dixi, ascendam in palmam. Sed etiam ipsa charitas palma est; ipsa est enim plenitudo victoriae. Plenitudo enim legis charitas est. Curramus ergo, ut comprehendamus: curramus, ut vincamus.
PL 14, 528B「汝の背丈はシュロに似た」(雅歌7:6以下)。そして彼女自身が言う。「私は言った、シュロに登ろう」。だが愛そのものがシュロである。愛は勝利の満ちあふれであるからである。愛は律法の完成だからである。だから走ろう、捕らえるために。走ろう、勝つために。
Qui vicit, ascendit in palmam, et manducat fructus ejus. Qui vicit, jam non currit, sed sedet sicut scriptum est: Qui vicerit, dabo ei sedere mecum in sede mea, sicut et ego vici, et sedeo cum Patre meo in sede ipsius (Apoc. III, 21) .
PL 14, 528B勝った者はシュロに登り、その実を食べる。勝った者はもはや走らず、座る。書かれているとおりである。「勝つ者には、私とともに私の座に座ることを与えよう。私も勝って、私の父とともに、その座に座っているように」(黙示録3:21)。
Hinc philosophi curulia illa animarum in suis libris expressere certamina, nec tamen ad palmam pervenire potuerunt; quoniam summitatem Verbi et altitudinem illorum animae nescierunt, quam cognovit haec anima, in qua erat Verbi conversio.
PL 14, 528Bそれゆえ哲学者たちは、魂のあの馬車の競い合いを自らの書に書き表したが、シュロに達することはできなかった。彼らの魂は、言葉の頂と高さを知らなかったからである。それを知っていたのが、このうちに言葉の向き直りがあった魂である。
68. Sic enim ait: Ego fratri meo, et super me conversio ejus (Cant. VII, 10) . Hunc sensum tertio repetivit diverse in Canticis canticorum.
PL 14, 528B68. 彼女はこう言うからである。「私は私の兄弟のもの、彼の向き直りは私の上にある」(雅歌7:10)。この意味を、彼は雅歌の中で三度、形を変えて繰り返した。
In principio ait: Frater meus mihi, et ego ei, qui pascit in liliis, usque dum aspiret dies, et amoveantur umbrae (Cant. II, 16 et 17) . Deinde ait: Ego fratri meo, et frater meus mihi, qui pascit inter lilia (Cant. VI. 2) .
PL 14, 528C初めに彼女は言う。「私の兄弟は私のもの、私は彼のもの。彼はユリの中で養う、日が息づき、影が去るまで」(雅歌2:16、17)。次に彼女は言う。「私は私の兄弟のもの、私の兄弟は私のもの、彼はユリの中で養う」(雅歌6:2)。
In fine ait: Ego fratri meo, et super me conversio ejus. Primum ad institutionem animae, ideo et praemisit: Frater meus mihi; illo enim demonstrante se, etiam anima adhaerendi Deo sumpsit affectum: quod sequitur, secundum profectum: tertium, secundum perfectionem.
PL 14, 528C終わりには彼女は言う。「私は私の兄弟のもの、彼の向き直りは私の上にある」。第一は魂の養成に当たり、それゆえ彼女は「私の兄弟は私のもの」を先に置いた。彼が自らを示したので、魂も神に結びつこうとする思いを抱いたからである。続くものは進展に、第三は完成に当たる。
In primo quasi in institutione adhuc umbras videt anima, necdum Verbi appropinquantis revelatione commota, sed ideo adhuc ei dies Evangelii non refulgebat: in secundo sine umbrarum confusione odores pios carpit: in tertio jam perfecta requiem in se Verbo ministrat; ut convertatur super eam, et caput suum reclinet, atque requiescat, meritumque jam tenens quae antea quaesitum invenire non poterat, invitat ad agrum suum dicens:
PL 14, 528C第一の、いわば養成の段階では、魂はなお影を見ており、近づく言葉の啓示にまだ心を動かされていない。それゆえ、福音の日はまだ彼女に輝いていなかった。第二の段階では、影の混乱なしに敬虔な香りを摘む。第三の段階では、すでに完全となって、自らのうちに言葉のための安らぎを備え、言葉が彼女の上に向き直り、頭を傾けて憩うようにする。そして、以前は探し求めても見いだせなかった者を、いまや功によって保っているので〔meritumque … tenens の係りが定まらない。「功によって(その者を)保っている」と取った〕、自らの野へ招いて言う。
69. Veni, frater meus, exeamus in agrum, requiescamus in castellis (Cant. VII, 11) . Supra ad hortum invitabat, hic ad agrum habentem non solum florum gratiam, sed etiam triticum et hordeum, hoc est, solidiorum firmamenta virtutum, ut fructus ejus aspiciat.
PL 14, 529A69. 「来よ、私の兄弟、野へ出よう、砦に憩おう」(雅歌7:11)。先には園へ招いていたが、ここでは、花の魅力だけでなく、コムギとオオムギをも、すなわちより堅固な徳の支えをも持つ野へ招く。彼がその実を見るためである。
Requiescamus, inquit in castellis, ad quae Adam cum de paradiso ejectus esset, fuerat relegatus: in his requiescebat, sed terram operabatur.
PL 14, 529A「砦に憩おう」と彼女は言う。アダムが楽園から追い出されたとき、その砦に追いやられていた。彼はそこに憩ったが、地を耕していた。
Qua autem ratione exire eum in agrum velit, intellectus manifestus est; ut quasi bonus pastor pascat gregem suum, lassos ablevet, revocet errantes. Nam etsi ista anima nova et vetera servavit ei; tamen sunt adhuc velut agni, qui lactis succo nutriendi sunt.
PL 14, 529Aだが、彼女がなぜ彼に野へ出ることを望むのか、その理解は明らかである。それは、善き羊飼いのように自分の羊の群れを養い、疲れた者たちの重荷を軽くし、迷う者たちを呼び戻すためである。というのも、この魂は彼のために新しいものも古いものも取っておいたが、それでもなお子羊のような者たちがいて、乳の汁で養われなければならないからである。
Ergo quasi perfecta, non pro se, sed pro aliis intervenit, ut de sinu Patris exeat, ut procedat foras tamquam sponsus de thalamo egrediens suo, currat viam ut infirmos lucretur, non in illo secreto Patris solio, et in illa luce immoretur, quo invalidi sequi non queant: sed ut assumatur et inducatur in domum sponsae atque secretum.
PL 14, 529Bそれゆえ彼女は、完成した者として、自分のためではなく他の者たちのために執り成す。それは、彼が父の懐から出て、自分の寝室から出てくる花婿のように外へ進み出て、弱い者たちを得るために道を走るためである。弱い者たちがついて行けないような、父の秘められた座と、あの光の中にとどまっているためではなく、花嫁の家と奥まった所に迎え入れられ、導き入れられるためである。
Sit foris sibi, ut nobis intus: sit medius nostrum, etsi non videatur a nobis. 70. Unde ait: Quis dabit te, frater, lactantem ubera matris meae? Inveniens te foris, osculabor te (Cant. VIII, 1) .
PL 14, 529B彼は自分にとっては外にあれ、我々にとっては内にあるように。たとえ我々に見られなくとも、我々の只中にいるように。70. だから彼女は言う。「兄弟よ、私の母の乳房を吸う汝を、誰が私に与えてくれるのか。外で汝を見つけたなら、私は汝に口づけしよう」(雅歌8:1)。
Bona anima quae foris est, ut Verbum intus sit: illa extra corpus, ut Verbum habitet in nobis. 71. Assumam te, inquit, et inducam te (Ibid., 2). Recte assumitur et inducitur Verbum Dei; quia pulsat animam, ut aperiatur sibi ostium.
PL 14, 529B善き魂とは、言葉が内にあるようにと、外にある魂である。彼女は体の外にあり、言葉が我々の内に住むようにするのである。71. 「私は汝を迎え入れ、汝を導き入れよう」と彼女は言う(雅歌8:2)。神の言葉が迎え入れられ、導き入れられるのは正しい。言葉は魂の戸をたたき、自分に戸が開かれるようにするからである。
Et nisi apertum sibi ostium invenerit, non intrat. Si quis autem aperuerit januam, intrat et coenat. Sic sponsa Verbum assumit, ut assumendo doceatur; unde non immerito ascendit adhuc ad superiores mansiones, et semper processum accipit.
PL 14, 529Cそして、自分のために戸が開かれているのを見いださなければ、入らない。しかし、誰かが戸を開けるなら、入って食事をともにする。このように花嫁は言葉を迎え入れ、迎え入れることによって教えられる。それゆえ、さらに高い住まいへと上ってゆくのも当然であり、つねに前進を受けるのである。
72. Quod significant virtutes quae dicunt vel animae: Quae est haec quae ascendit candida innitens super fratrem suum (Ibid., 5) ? Superius dixerant: Quaenam est haec prospiciens tamquam diluculum, speciosa sicut luna, electa sicut sol (Cant. VI, 9) ?
PL 14, 529C72. このことを、諸力、あるいは〔ほかの〕魂たちが語る言葉が示している〔virtutes は天の諸力とも徳とも取れ、vel animae の係りも定かでない。「諸力、あるいは魂たち」と取った〕。「兄弟にもたれて、白くなって上ってくるこの者は誰か」(雅歌8:5)。先には彼らはこう言っていた。「暁のように見渡し、月のように麗しく、太陽のように選ばれたこの者は、いったい誰か」(雅歌6:9)。
Hic plus quod adjiceretur inventum est, eo quod Verbo Dei innixa ascenderet. Perfectiores enim supra Christum recumbunt, sicut et Joannes in Christi pectore recumbebat.
PL 14, 529Cここでは、神の言葉にもたれて上ってゆくという点で、付け加えられるべきさらなるものが見いだされた。実際、より完全な者たちは、ヨハネがキリストの胸に身を横たえていたように、キリストにもたれて身を横たえるのである。
Ita ergo et haec vel incumbebat in Christo, vel supra ipsum se reclinabat, aut certe quoniam de nuptiis loquimur, jam quasi tradita in Christi dextera, in thalamum ducebatur sponso.
PL 14, 529Dだからこの魂も、キリストにもたれかかり、あるいは彼の上に身をもたせかけていた。あるいは、我々は婚礼について語っているのだから、すでにキリストの右手に引き渡されたかのようにして、花婿の寝室へ導かれていたのである。
73. Et quia jam copula charitatis est, blanditur ei sponsus, et dicit: Sub arbore mali elevavi te, illic parturivit te mater tua, illic parturivit te quae peperit te (Cant. VIII, 5) . Bona anima quae requiescit sub arbore fructuosa, et maxime boni odoris.
PL 14, 529D73. そして、すでに愛の結びつきができているので、花婿は彼女に甘く語りかけて言う。「リンゴの木の下で、私は汝を引き上げた。そこで汝の母は汝を産みの苦しみで産んだ。そこで、汝を産んだ者が汝を産みの苦しみで産んだ」(雅歌8:5)。善き魂とは、実り多く、とりわけ香りのよい木の下で憩う魂である。
Nam si Nathanael bonus in quo dolus nullus erat, sub arbore fici visus est, utique bona quae sub arbore mali elevata est a sponso suo. Plus est enim elevari, quam videri, plus etiam a sponso elevari.
PL 14, 530A実際、偽りのない善き人ナタナエルがイチジクの木の下で見られたのなら、リンゴの木の下で自分の花婿によって引き上げられた魂は、なおのこと善き魂である。見られるよりも引き上げられるほうが大きいことであり、さらに花婿によって引き上げられるのはいっそう大きい。
Nam etsi Nathanael videbatur sub arbore, tamen anima ejus sponsa non erat, qui occulte veniebat ad Christum, quia verebatur Judaeos. Non erat speciosa sicut luna, electa ut sol, quae erat in umbra, quia sponsa per diem nubit, publice confitetur.
PL 14, 530Aというのも、ナタナエルはたしかに木の下で見られたが、彼の魂は花嫁ではなかったからである。彼はユダヤ人を恐れて、人目を忍んでキリストのもとに来ていた〔福音書でひそかにキリストのもとに来た者はニコデモ(ヨハネ3:2)であるが、本文のままナタナエルのこととして訳す〕。影の中にいた者は、月のように麗しくも、太陽のように選ばれてもいなかった。花嫁は昼のうちに嫁ぎ、公然と〔信仰を〕告白するからである。
Ideo ista sub arbore mali, illa sub ficu; quia haec confessionis suae odorem diffundebat longius: illa habebat puritatis et innocentiae suavitatem, flagrantiam spiritus non habebat.
PL 14, 530Aそれゆえ、この魂はリンゴの木の下に、あの魂はイチジクの木の下にいた。この魂は自らの告白の香りをいっそう遠くまで広げていたが、あの魂は清らかさと無垢の甘美さを持ってはいても、霊の芳香は持っていなかったからである。
74. Illic, inquit, parturivit te mater tua, illic parturivit te quae peperit te; ibi enim nascimur, ubi renascimur. Parturiuntur autem in quibus Christi imago formatur. Unde et ille ait: Filioli mei quos ego parturio, donec formetur Christus in vobis (Galat. IV, 19) .
PL 14, 530B74. 「そこで」と彼は言う、「汝の母は汝を産みの苦しみで産んだ。そこで、汝を産んだ者が汝を産みの苦しみで産んだ」。我々が生まれるのは、新たに生まれ直すその場所だからである。産みの苦しみで産まれるのは、キリストの像が形づくられる者たちである。だからあの人も言う。「私の幼子たちよ、キリストが汝らの内に形づくられるまで、私は汝らを産みの苦しみで産んでいる」(ガラテヤ4:19)。
Parturit enim qui in utero accipit spiritum salutis, et aliis infundit. 75. Unde quoniam jam formatus in hac erat Christus, ait: Pone me ut signaculum in cor tuum, ut sigillum in brachium tuum (Cant. VIII, 6) .
PL 14, 530B産みの苦しみを負うのは、胎に救いの霊を受け、それをほかの者たちに注ぎ込む者だからである。75. だから、キリストがすでにこの魂の内に形づくられていたので、彼女は言う。「私を印として汝の心に置け、封印として汝の腕に置け」(雅歌8:6)。
Signaculum Christus in fronte est, signaculum in corde. In fronte, ut semper confiteamur: in corde, ut semper diligamus; signaculum in brachio, ut semper operemur.
PL 14, 530Bキリストは、額においては印であり、心においても印である。額においては、我々が常に〔信仰を〕告白するため、心においては、常に愛するためである。腕における印は、常に行うためである。
Luceat ergo imago ejus in confessione nostra, luceat in dilectione, luceat in operibus et factis; ut si fieri potest, tota ejus species exprimatur in nobis.
PL 14, 530B彼の像が、我々の告白において輝き、愛において輝き、業と行いにおいて輝くように。できることなら、彼の姿の全体が我々の内に刻み出されるように。
Ipse sit caput nostrum, quia caput viri Christus: ipse oculus noster, ut per illum videamus Patrem: ipse vox nostra, per quem loquamur ad Patrem: ipse dextera, per quem Deo Patri sacrificium nostrum deferamus: ipse quoque est signaculum nostrum, quod est perfectionis et charitatis insigne, quia diligens Pater signavit Filium, sicut legimus: Quem Pater signavit Deus (Joan. VI, 27) .
PL 14, 530C彼が我々の頭であるように。男の頭はキリストなのだから。彼が我々の目であるように。彼を通して我々は父を見るのである。彼が我々の声であるように。彼を通して我々は父に語るのである。彼が右手であるように。彼を通して我々は、我々の犠牲を父なる神に捧げるのである。彼はまた我々の印でもあり、それは完成と愛のしるしである。父は子を愛して、子に印を押したからである。我々が読むとおりである。「父なる神が印を押した者」(ヨハネ6:27)。
Charitas itaque nostra Christus. Bona charitas, quando obtulit morti se pro delictis nostris: bona charitas, quae peccata remisit.
PL 14, 530Cだから、我々の愛はキリストである。善い愛とは、彼が我々の罪のために死に自らを献げたときのものである〔ミーニュの脚注は、pro delictis(罪のために)をアンブロシウスの版とほぼすべての写本の読みとし、ほかの版と一、二の写本は pro dilectis(愛する者たちのために)とする〕。善い愛とは、罪を赦した愛である。
76. Et ideo anima nostra induat charitatem, et charitatem hujusmodi quae sit valida ut mors; quia sicut mors finis peccatorum est, ita et charitas; quoniam qui diligit Dominum, peccare desinit: charitas enim non cogitat malum, neque gaudet super iniquitate, sed omnia sustinet.
PL 14, 530C76. だから、我々の魂は愛をまとえ。しかも、死のように強い、そのような愛をまとえ。死が罪の終わりであるように、愛もそうだからである。主を愛する者は、罪を犯すことをやめる。愛は悪を思わず、不義を喜ばず、すべてを耐え忍ぶからである。
Nam qui ea quae sua sunt non quaerit, quomodo aliena quaeret? Est et mors illa valida per lavacrum, per quam peccatum omne sepelitur, et culpa dimittitur.
PL 14, 530D自分のものを求めない者が、どうして他人のものを求めるだろうか。洗礼の洗いによる強い死もある。これによってあらゆる罪が葬られ、咎が赦される。
Talis erat charitas quam deferebat Evangelica illa mulier, de qua Dominus ait: Remissa sunt peccata ejus multa, quoniam dilexit multum (Luc VII, 47) .
PL 14, 531A福音書のあの女が携えていたのも、そのような愛であった。彼女について主は言った。「彼女の多くの罪は赦された。彼女が多く愛したからである」(ルカ7:47)。
Est et illa mors sanctorum martyrum valida, quae culpam abolet superiorem; et ideo valida, cujus non impar est charitas, quae adaequatur martyrum passioni; ut auferat meritum delictorum.
PL 14, 531A聖なる殉教者たちの強い死もある。それは先立つ咎を消し去る。そして強いと言われるのは、その愛が劣らず、殉教者たちの受難に等しくされるからであり、それによって罪の報いを取り去るのである。
77. Zelus quoque ut inferi (Cant. VIII, 6) ; quoniam qui zelum Dei habet, pro Christo nec suis parcit. Itaque et mortem habet charitas, et zelum habet charitas, et alas ignis habet charitas. Denique Christus diligens Moysen, in igne ei apparuit.
PL 14, 531A77. 「熱情もまた冥界のようである」(雅歌8:6)。神への熱情を持つ者は、キリストのために自分の身内さえ容赦しないからである。だから愛は死を持ち、熱情を持ち、火の翼を持つ。実際、キリストはモーセを愛して、火の中で彼に現れた。
Et Hieremias habens in se donum divinae charitatis, dicebat: Et erat ignis inflammans in ossibus meis: et dissolutus sum undique, et ferre non possum (Jer. XX, 9) .
PL 14, 531Aまたエレミヤは、神的な愛の賜物を自らの内に持って言った。「私の骨の中には燃え上がる火があった。私はいたるところで力が抜け、耐えることができない」(エレミヤ20:9)。
Bona igitur charitas habens alas ignis ardentis, quae volitat per pectora et corda sanctorum, et exurit quidquid materiale atque terrenum est: quidquid vero sincerum est, probat; et quod contigerit, suo igne meliorat.
PL 14, 531Bそれゆえ、燃える火の翼を持つ愛は善い。それは聖なる者たちの胸と心の中を飛び回り、物質的で地上のものであるものはすべて焼き尽くし、真に純粋なものは試して認め、触れたものを自らの火でいっそう善くする。
Hunc ignem in terram misit Dominus Jesus, et refulsit fides, accensa est devotio, illuminata est charitas, justitia resplenduit.
PL 14, 531B主イエスはこの火を地に投じた。すると信仰が輝き、献身に火がともり、愛が照らされ、正義が輝き出た。
Hoc igne inflammavit corda apostolorum suorum, sicut testatur Cleophas dicens: Nonne cor nostrum ardens erat in nobis, cum aperiret Scripturas (Luc. XXIV, 32) ? Alae igitur ignis flammae scripturae sunt divinae.
PL 14, 531Bこの火で、彼は自分の使徒たちの心を燃え上がらせた。クレオパが証しして言うとおりである。「彼が聖書を開いていたとき、我々の心は我々の内で燃えていたではないか」(ルカ24:32)。それゆえ、火の炎の翼とは、神的な聖書のことである。
Denique aperiebat Scripturas, et ignis exibat, atque audientium corda penetrabat. Et vere alae ignis; quia eloquia Domini, eloquia casta, argentum igne examinatum.
PL 14, 531B実際、彼が聖書を開くと、火が出て、聞く者たちの心を貫いた。まことに火の翼である。主の言葉は、清らかな言葉、火で試された銀だからである。
Cum Paulus quoque assumeretur a Christo, vidit circumfulsisse super se lumen, et super eos qui simul erant, cecidit a pavore, et probatior resurrexit: denique apostolus factus est, qui persecutor advenerat.
PL 14, 531Cパウロもまた、キリストに迎え取られたとき、自分の上に、また同行していた者たちの上にも光が照り巡るのを見て、恐れのあまり倒れ、そして試された者としていっそう確かになって起き上がった。実際、迫害者として来た者が使徒となったのである。
Spiritus quoque sanctus descendit, et replevit totam domum in qua erant plurimi sedentes, et visae sunt dispertitae linguae tamquam ignis. Bonae alae charitatis, verae alae quae volitabant per ora apostolorum, et alae ignis quae purgatum sermonem loquebantur.
PL 14, 531C聖なる霊もまた降り、大勢が座っていた家全体を満たし、分かれた舌が火のように見えた。それは善い愛の翼、使徒たちの口を飛び回っていたまことの翼、清められた言葉を語った火の翼である。
His alis evolavit Enoch raptus ad coelum. His alis evolavit Elias curru igneo, et equis igneis ad superna translatus. His alis Dominus Deus per columnam ignis deducebat Patrum plebem.
PL 14, 531Cこの翼によって、天に取り去られたエノクは飛び去った。この翼によって、エリヤは火の馬車と火の馬で上方へ移されて飛び去った。この翼によって、主なる神は火の柱で父祖たちの民を導いた。
Has alas habuit Seraphim, quando sumpsit carbonem ignis de altari et tetigit os prophetae, et iniquitates ejus abstulit, et peccata purgavit.
PL 14, 531Cセラフィムはこの翼を持っていた。祭壇から火の炭を取って預言者の口に触れ、彼の不義を取り去り、罪を清めたときである。
Harum alarum igne purgati sunt filii Levi, et baptizantur populi nationum, sicut testificatur Joannes, dicens de Domino Jesu: Ipse vos baptizabit in spiritu et igne (Matt. III, 11) .
PL 14, 531Dこの翼の火によってレビの子らは清められ、諸国民の民は洗礼を受ける。ヨハネが主イエスについて証しして言うとおりである。「彼は汝らに、霊と火で洗礼を授ける」(マタイ3:11)。
Merito uri renes suos volebat et cor suum David, quia alas igneas charitatis sciebat non esse metuendas. Merito Hebraei pueri in fornace ardenti non sentiebant ignis incendia; quia charitatis eos flamma refrigerabat.
PL 14, 531Dダビデが自分の腎と心を焼かれることを望んだのは、もっともである。愛の火の翼は恐れるべきものではないと知っていたからである。ヘブライの少年たちが燃える炉の中で火の焼けつきを感じなかったのも、もっともである。愛の炎が彼らを涼しくしたからである。
Et ut plenius cognoscamus quia alas habebat perfecta charitas, audisti Dominum dicentem: Quoties volui congregare filios tuos sicut gallina congregat pullos suos sub alas suas (Matth. XXIII, 27) !
PL 14, 531Dそして、完全な愛が翼を持っていたことをいっそう十分に知るために、あなたは主がこう言うのを聞いた。「雌鶏が雛を翼の下に集めるように、私は汝の子らを何度集めようとしたことか」(マタイ23:27)〔底本は23:27。23:37の誤りか〕!
78. Sumamus igitur has alas, quae sicut flammae ad superiora dirigant. Exuat unusquisque animam suam involucris sordidioribus, et quasi aurum igne approbet detersam luto. Sic enim purgatur anima, velut aurum optimum.
PL 14, 532A78. それゆえ、炎のように上方へ導くこの翼を、我々は身につけよう。めいめいは、自分の魂をより汚れた覆いから脱がせ、泥を拭い去った魂を、金のように火で試すがよい。魂は、最上の金のように、そのようにして清められるからである。
Pulchritudo autem animae sincera virtus, et decus verior cognitio supernorum; ut videat illud bonum ex quo pendent omnia, ipsum autem ex nullo. Eo igitur vivit, atque intellectum accipit.
PL 14, 532A魂の美しさは純粋な徳であり、その飾りは、天上のものについてのいっそう真実な認識である。それは、すべてがそれに依存し、それ自身は何ものにも依存しない、あの善を魂が見るためである。それゆえ魂はそれによって生き、知性を受ける。
Vitae enim fons est summum illud bonum, cujus charitas nobis et desiderium accenditur, cui appropinquare et misceri voluptas est: quod ei qui non videt, desiderio est, et ei qui videt, inest; ideoque universa alia despicit, hoc uno mulcetur et delectatur.
PL 14, 532Aあの最高の善は生命の源であり、それへの愛と憧れが我々の内にともされる。それに近づき、それと混じり合うことは快楽である。それは、見ない者にとっては憧れの対象であり、見る者にとっては内にある。それゆえ〔見る者は〕ほかのすべてを見下し、この唯一のものによって心を和らげられ、喜ぶ。
Hoc est quod subministrat universis substantiam: ipsum autem in semetipso manens dat aliis, nihil autem in se ex aliis suscipit. De quo Propheta ait: Dixi Domino: Deus meus es tu, quoniam bonorum meorum non eges (Psal. XV, 2) .
PL 14, 532Bこれこそ、万物に実体を供給するものである。それ自身は自らのうちにとどまりつつ他に与え、他から自らのうちに何も受け取らない。これについて預言者は言う。「私は主に言った、汝は私の神である。汝は私の善きものを必要としないからである」(詩篇15:2)。
Hoc solum videre desideravit, sicut ipse alibi ait: Unam petii a Domino, hanc requiram; ut inhabitem in domo Domini omnes dies vitae meae, et videam delectationem Domini, et considerem templum ejus (Psal. XXVI, 4) .
PL 14, 532B彼はこれだけを見ることを望んだ。自ら別の箇所で言うとおりである。「私は主に一つのことを願った。これを私は求める。私の生涯のすべての日、主の家に住み、主の喜びを見、その神殿を仰ぎ見ることを」(詩篇26:4)。
Si quis igitur purum illud, et incorporeum summum illud videre meruerit, quid habeat aliud quod desideret? Denique Petrus in monte gloriam resurrectionis Christi vidit, et nolebat descendere dicens: Domine, bonum est nos hic esse (Matth. XVII, 4) .
PL 14, 532Bそれゆえ、あの純粋で非物体的な最高のものを見るにふさわしいとされた者に、望むべきほかの何があるだろうか。実際、ペトロは山の上でキリストの復活の栄光を見て、降りることを望まず言った。「主よ、我々がここにいることは善い」(マタイ17:4)。
Et quanto incomparabilior est illa divinitatis gloria, et lux inaccessibilis, quam si quis viderit, quid aliud concupiscat? Non regna, non facultates, honores, gloriam, potestates.
PL 14, 532Cまして、神性のあの栄光、近づきえない光は、どれほど比べようもないことか。それを見た者が、ほかに何を欲するだろうか。王国でも、財産でも、名誉でも、栄誉でも、権力でもない。
Illis enim uti nihil beatitudinis est, hoc uti beatum est; ut illa despiciens, ad hoc conversus maneat. Hanc igitur videns pulchram imaginem ingrediatur intus, foris relinquat vultum corporis.
PL 14, 532Cそれらを用いることには幸福は少しもなく、これを用いることは幸福だからである。それは、それらを見下してこれに向き直り、そこにとどまるためである。それゆえ、この美しい像を見る者は、内へ入るがよい。体の顔かたちは外に残すがよい。
Nam qui intuetur corpora, non debet introrsum intueri; ne more mergentis in gurgite rapiatur atque absorbeatur, et quasi in profundum demersus nusquam appareat. Fugiamus ergo in patriam verissimam.
PL 14, 532C体を眺める者は、内側まで見入ってはならない〔introrsum の「内側」が体の内か魂の内かは定かでない。字句どおり訳した〕。渦巻く淵に沈む者のようにさらわれ、呑み込まれ、深みに沈められたかのように、どこにも現れなくなることのないためである。それゆえ、最もまことの故郷へ逃れよう。
Illic patria nobis, et illic Pater a quo creati sumus, ubi est Hierusalem civitas quae est mater omnium. 79. Sed quae est fuga? Non utique pedum, qui sunt corporis. Isti enim quocumque currunt, in terra currunt, et de solo ad solum transeunt.
PL 14, 532Cそこに我々の故郷があり、そこに、我々がそれによって造られた父がいる。そこには、すべての者の母である都エルサレムがある。79. だが、その逃れるとは何か。足による逃れではない。足は体のものだからである。足はどこへ走っても地の上を走り、地面から地面へ移るだけである。
Nec navibus fugiamus, aut curribus, aut equis qui obligantur et cadunt: sed fugiamus animo, et oculis, aut pedibus interioribus.
PL 14, 532D船で逃れてもならず、馬車や馬で逃れてもならない。それらは縛られ、倒れる。我々は魂と目で、あるいは内なる足で逃れよう。
Assuescamus oculos nostros videre quae dilucida et clara sunt, spectare vultum continentiae et temperantiae, omnesque virtutes, in quibus nihil scabrum, nihil obscurum et tortuosum sit: et se ipsum spectet quis, et conscientiam suam: illum oculum mundet, ne quid sordium habeat.
PL 14, 532D我々の目を、明るく澄んだものを見ることに慣らそう。自制と節制の顔つきを、またあらゆる徳、すなわち粗いもの、暗いもの、曲がったものが何もないものを見つめるようにである。また、人はおのれ自身とおのれの良心を見つめ、その目を清め、少しの汚れも持たないようにせよ。
Quod enim videtur, non debet dissonare ab eo qui videt, quoniam conformes nos Deus imaginis voluit esse Filii sui. Cognitum igitur nobis est illud bonum, nec longe est ab unoquoque nostrum: In ipso enim vivimus, et sumus, et movemur.
PL 14, 532D見られるものは、見る者と調和しないものであってはならない。神は我々を、自らの子の像に似た者にしようと望んだからである。それゆえ、あの善は我々に知られており、我々のひとりひとりから遠くない。「我々は彼の内に生き、存在し、動いているからである。」
Ipsius enim et genus sumus (Act. XVII, 28) , ut Apostolus gentiles posuit significare. Ipsum est bonum quod quaerimus, et solum bonum. Nemo enim bonus, nisi unus Deus. Hic est oculus qui magnum illum et verum decorem intuetur.
PL 14, 533A「我々は彼の一族でもあるからである」(使徒言行録17:28)と、使徒は異邦人〔の詩人たち〕の言葉として示した〔gentiles posuit significare は構文が定かでない。使徒が異邦人の詩人の言葉として引いたことを言うと取った〕。我々が求めるのはこの善そのものであり、唯一の善である。「善い者は誰もいない、ただ一人の神のほかは」からである。これは、あの大いなるまことの美を見つめる目である〔Hic の指すものは定かでない。善を求める心の目を言うと取った〕。
Solem nisi sanus et vigens oculus non aspicit; nec bonum potest videre nisi anima bona. Fiat ergo bonus qui vult videre Dominum, et quod est bonum. Hujus boni similes simus, et secundum id operemur quae bona sunt.
PL 14, 533A健やかで力ある目でなければ太陽を見ることはできず、善い魂でなければ善を見ることはできない。それゆえ、主を、そして善であるものを見ようと望む者は、善い者となるがよい。我々は、この善に似た者となり、それにしたがって善いことを行おう。
Hoc est bonum quod supra omnem operationem est, supra omnem mentem atque intellectum: ipsum est quod semper manet, ad ipsum convertuntur omnia, in quo habitat plenitudo divinitatis, et per ipsum reconciliantur omnia in ipsum.
PL 14, 533Aこれこそ、あらゆる働きの上にあり、あらゆる精神と知性の上にある善である。常にとどまるのはそれであり、万物はそれに向き直り、その内に神性の充満が宿り、それによって万物はそれへと和解させられる。
Et ut plenius definiamus quid sit bonum: VITA est bonum, quia semper manet, dans vivere et esse omnibus; quia fons est omnium vita Christus, de quo ait propheta: In umbra ejus vivemus (Thren. IV, 20) .
PL 14, 533Bそして、善とは何かをいっそう十分に定めるなら、善とは生命である。それは常にとどまり、すべての者に生きることと存在することを与えるからである。生命なるキリストは万物の源だからである。彼について預言者は言う。「その陰のもとで我々は生きるだろう」(哀歌4:20)。
Nunc enim vita nostra abscondita in Christo est: cum autem apparuerit Christus vita nostra, tunc et nos cum illo apparebimus in gloria. Ergo non timeamus mortem; quoniam requies est corporis, animae autem vel libertas, vel absolutio.
PL 14, 534A今は我々の生命はキリストの内に隠されている。しかし、我々の生命であるキリストが現れるとき、そのとき我々も彼とともに栄光の内に現れるだろう。それゆえ、死を恐れまい。死は体にとっては安息であり、魂にとっては解放であり、あるいは解き放ちだからである。
Nec vereamur eum qui potest carnem interficere, animam autem non potest; quia non timemus eum qui potest vestimentum auferre, non timemus eum qui potest nostra furari, nos autem non potest.
PL 14, 534A肉を殺すことはできても魂を殺すことのできない者を、恐れまい。衣を奪うことのできる者を我々は恐れず、我々のものを盗むことはできても我々自身を盗むことのできない者を恐れないからである。
Nos igitur animae sumus, si volumus esse Hebraei de iis qui sunt socii Jacob, id est, imitatores ejus.
PL 14, 534Aそれゆえ我々は魂である、もし我々が、ヤコブの仲間である者たち、すなわち彼を見倣う者たちのうちのヘブライ人でありたいと望むなら。
Nos animae sumus, nostra autem membra vestimenta sunt: servanda sunt quidem vestimenta, ne scindantur, ne inveterascant: sed ille magis, qui his utitur, servare se debet et custodire.
PL 14, 534A我々は魂であり、我々の肢体は衣である。衣は裂けないように、古びないように保たれるべきではある。だがそれ以上に、それらを用いる者こそ、自らを保ち、守らなければならない。