Caput I
第I章PL 10, 577BExhortatio ad certandum pro fide. --Tempus est loquendi: quia jam praeteriit tempus tacendi. Christus exspectetur: quia obtinuit antichristus. Clament pastores: quia mercenarii fugerunt. Ponamus animas pro ovibus: quia fures introierunt, et leo saeviens circuit.
PL 10, 577B信仰のために戦うことへの勧告。――語るべき時である。黙すべき時はすでに過ぎたからである。キリストを待ち望もう。反キリストが勝ちを占めたからである。牧者たちは叫べ。雇い人は逃げたからである。羊のために魂を投げ出そう。盗人が入り込み、荒れ狂う獅子が歩き回っているからである。
Ad martyrium per has voces exeamus, quia angelus satanae transfiguravit se in Angelum lucis. Intremus per januam: quia nemo vadit ad Patrem nisi per Filium (Joan. XIV, 6) .
PL 10, 577Cこれらの言葉によって殉教へと出て行こう。サタンの天使が光の天使に姿を変えたからである。門を通って入ろう。子を通らなければ、だれも父のもとへ行かないからである(ヨハネ14:6)。
Manifestentur in pace sua pseudoprophetae: quia in haeresi et schismate manifestabuntur probati. Sustineatur tribulatio, qualis non fuit a constitutione mundi: sed intelligantur breviandi dies propter electos Dei (Matth. XXIV, 22) .
PL 10, 577C偽預言者たちは、彼らの平和のうちに明らかにされるがよい。異端と分裂のうちにあって、試された者たちが明らかにされるからである。世界の創建以来なかったほどの艱難に耐えよう。ただし、神の選ばれた者たちのゆえに日々が短くされることを悟ろう(マタイ24:22)。
Impleta est prophetia, dicens: Erit tempus, quando sanam doctrinam non sustinebunt, sed ad sua desideria coacervabunt sibi magistros scalpentes aures: et a veritate quidem auditum avertent, ad fabulas autem convertentur (II Tim. IV, 3) ; sed exspectetur promissio protestantis, Beati estis, cum vos maledicent, et persequentur, et dicent omne malum adversum vos propter justitiam.
PL 10, 577C預言は成就した。「人々が健全な教えに耐えず、自分たちの欲望に従って、耳をくすぐる教師たちを寄せ集め、真理からは耳を背け、作り話へと向かう時が来る」(二テモテ4:3)。しかし、宣言する者〔キリスト〕の約束を待ち望もう。「汝らは幸いである。人々が汝らをののしり、迫害し、義のゆえに汝らに対してあらゆる悪を言うときには。」
Gaudete et exsultate, quoniam merces vestra copiosa est in coelo. Sic enim persecuti sunt et prophetas qui erant ante vos (Matth. V, 11, 12) . Stemus ante judices et potestates pro Christi nomine: quia beatus est qui usque in finem perseveraverit (Matth. X, 22) .
PL 10, 577D「喜び、躍り上がれ。天における汝らの報いは大きいからである。実に、汝らより前にいた預言者たちをも、人々はこのように迫害したのである」(マタイ5:11–12)。キリストの名のために、裁判人たちと権力者たちの前に立とう。終わりまで耐え抜く者は幸いだからである(マタイ10:22)。
Non timeamus cum qui potest corpus occidere, animam autem non potest: sed timeamus eum, qui potest corpus et animam occidere in gehennam (Ibid., 28) . Nec solliciti de nobis simus: quia capilli capitis nostri numerati sunt (Ibid., 30) .
PL 10, 578C体を殺しても魂を殺せない者を恐れず、体も魂もゲヘナで殺すことのできる者を恐れよう(マタイ10:28)。我々のことで思い煩うことはやめよう。我々の頭の髪は数えられているからである(マタイ10:30)。
Et per Spiritum sanctum sequamur veritatem: ne per spiritum erroris credamus mendacio. Et commoriamur Christo, ut Christo conregnemus. Ulterius enim tacere, diffidentiae signum est, non modestiae ratio, quia non minus periculi est semper tacuisse, quam numquam.
PL 10, 578C聖なる霊によって真理に従おう。誤りの霊によって偽りを信じることのないように。キリストと共に死に、キリストと共に王となろう。これ以上黙っていることは、確信のなさのしるしであって、慎みの理ではないからである。常に黙っていたことは、一度も黙らなかったことに劣らず危険だからである。
Caput II
第II章PL 10, 578CUt Hilarius in tuenda fide semper paci studuerit. Ut modestiam cum adversariis servarit. --Ego, Fratres, ut mihi omnes, qui me vel audiunt vel familiaritate cognitum habent, testes sunt, gravissimum fidei periculum longe antea praevidens, post sanctorum virorum exsilia Paulini, Eusebii, Luciferi, Dionysii, quinto abhinc anno, a Saturnini et Ursacii et Valentis communione me cum Gallicanis episcopis separavi, indulta caeteris consortibus eorum resipiscendi facultate: ut nec pacis abesset voluntas, et principalium morborum foetida, et in corruptionem totius corporis membra proficientia desecarentur; si tamen hoc ipsum beatissimis confessoribus Christi editum decretum tum a nobis manere placuisset.
PL 10, 578Cヒラリウスが、信仰を守るにあたって常に平和を求めたこと。敵対者に対して慎みを保ったこと。――兄弟たちよ、私の話を聞く者も、親しく私を知る者も、みな証人であるが、私は、信仰の最も重大な危険をはるか前から見通し、聖なる人々パウリヌス、エウセビウス、ルキフェル、ディオニュシウスの追放ののち、今から五年前に、サトゥルニヌス、ウルサキウス、ウァレンスとの交わりから、ガリアの司教たちとともに身を分かった。彼らの他の仲間たちには、悔い改める機会を与えたうえでのことである。それは、平和への意志が欠けることなく、しかも、主だった病の腐ったもの〔principalium は病の主だったものとも、首謀者たちとも取れる〕と、体全体の腐敗へと進みつつある肢体とが切り取られるようにするためであった。もっとも、そのとき我々が出したこの決議そのものが保たれることを、キリストの幸いなる告白者たちがよしとするならば、の話である。
Qui postea per factionem eorum pseudoapostolorum ad Biterrensem synodum compulsus, cognitionem demonstrandae hujus haereseos obtuli.
PL 10, 579Aのちに、あの偽使徒たちの党派によってビテルラエの会議へ強いられ、私はこの異端を明らかにするための審理を申し出た。
Sed hi timentes publicae conscientiae, audire ingesta a me noluerunt: putantes se innocentiam suam Christo posse mentiri, si volentes nescirent, quod gesturi postmodum essent scientes.
PL 10, 579Aしかし彼らは、公の良心を恐れて、私の持ち出したことを聞こうとしなかった。のちに知りつつ行うことになる事柄を、望んで知らずにいるならば、自分たちの無実をキリストに偽ることができると考えたのである。
Atque exinde toto hoc tempore in exsilio detentus, neque decedendum mihi esse de Christi confessione decrevi, neque honestam aliquam ac probabilem ineundae unitatis rationem statui respuendam.
PL 10, 579Aそしてそれ以来、この間ずっと追放のうちに留め置かれ、私は、キリストの告白から退いてはならないと定め、また、一致に入るための何らかの立派で是認できる道を退けてはならないとも定めた。
Denique exinde nihil in tempora maledictum, nihil in eam, quae tum se Christi ecclesiam mentiebatur, nunc autem antichristi est synagoga, famosum ac dignum ipsorum impietate scripsi, aut locutus sum: neque interim criminis loco duxi, quemquam aut cum his colloqui, aut suspensa licet communionis societate, orationis domum adire, aut paci optanda sperare; dum erroris indulgentiam, ab antichristo ad Christum recursum, per poenitentiam praepararemus (Vid. l. de Synod. n. 4 et 8) .
PL 10, 579B実に、それ以来、私は、時代を呪う言葉も、そのとき自らをキリストの教会と偽って名乗っていたが今は反キリストの会堂であるものに向けた、彼ら自身の不敬虔にふさわしい誹謗の言葉も、何一つ書きも語りもしなかった。さしあたり、だれかが彼らと語り合うことも、交わりの結びつきは停止されたままであっても祈りの家に赴くことも、平和を願って望みを抱くことも、罪とは見なさなかった。それは、我々が、誤りの赦しと、反キリストからキリストへの立ち返りとを、悔い改めによって備えようとしていたからである(『教会会議について』第4節および第8節を参照)。
Caput III
第III章PL 10, 580AQuod jam dicturus est, non est impatientiae, sed libertatis christianae. --Si quis igitur prudens rationem silentii mei percipit, profecto me usque nunc recentis injuriae acerbitatem moderatum, nunc demum fideli in Christo libertate testante, non aliquo vitio humanae perturbationis, ad haec scribenda arguet incitatum.
PL 10, 580Aこれから語ることは、焦りによるのではなく、キリスト教徒の自由によるのである。――それゆえ、もしだれか思慮ある者が私の沈黙の理を悟るならば、私が、最近受けた不正の苦さをこれまで抑えていたこと、そして今ようやく、キリストにある信仰者の自由が証しするがゆえに、人間的な動揺の何らかの欠陥によってではなく、これらを書くよう駆り立てられたことを、確かに認めるであろう。
Neque enim immature loquar, qui diu tacui, nec sine modestia tacui, qui aliquando jam loquor: neque injuriam queror, qui dissimulavi recentem, et qui, ne quid ex causa mea loqui existimarer, tantum adhibui ad silentium temporis.
PL 10, 580A実に、長く黙していた私が早まって語るのではなく、今ようやく語る私が慎みなく黙していたのでもない。最近の不正を見て見ぬふりをした私が、不正を嘆いているのでもない。私は、自分の事情から語っていると思われることのないよう、沈黙のためにこれほどの時を費やしたのである。
Nunc mihi non alia ad dicendum causa, quam Christi est: cui et hoc debui, quod usque nunc tacui; et ( supple, cui) ex reliquo me intelligo debere, ne taceam.
PL 10, 580B今、私が語る理由は、キリストの理由以外にない。キリストに対して、私は今まで黙っていたことを負っていたし、また(補え、「キリストに」)今後は黙ってはならないことを負っていると理解している。
Caput IV
第IV章PL 10, 580BPersecutorum optat tempora. --Atque utinam illud potius, omnipotens Deus et universorum creator, sed et unius Domini nostri Jesu Christi pater, aetati meae et tempori praestitisses, ut hoc confessionis meae in te atque in unigenitum tuum ministerium Neronianis, Decianisve temporibus explessem!
PL 10, 580B迫害者たちの時代を願う。――むしろ、全能の神、万物の創造者、また我々の唯一の主イエス・キリストの父よ、汝が私の年齢と時代に、汝と汝の独り子に対する私の告白の務めを、ネロやデキウスの時代に果たし終えさせてくれていたならば、どれほどよかったことか。
Nec ego, per misericordiam Domini et Dei filii tui Jesu Christi calens Spiritu sancto, equuleum metuissem, qui desectum Esaiam scissem, nec ignes timuissem, inter quos Hebraeos pueros cantasse meminissem: nec crucem et fragmenta crurum meorum vitassem, postquam in paradisum translatum latronem recordarer: nec profundum maris et Pontici aestus absorbentem rheumam trepidassem, cum per Jonam et Paulum docuisses fidelibus esse in mari vitam.
PL 10, 581A主にして神である汝の子イエス・キリストの慈しみにより、聖なる霊に燃えて、私は拷問台を恐れなかったであろう。イザヤが切り裂かれたことを知っているからである。火も恐れなかったであろう。その中でヘブライの少年たちが歌ったことを覚えているからである。十字架も、脛が砕かれることも避けなかったであろう。盗人が楽園に移されたことを思い起こすからである。海の深みも、呑み込むポントスの荒波の流れも、おののかなかったであろう。汝がヨナとパウロを通して、信仰者たちに、海の中にも命があることを教えたからである。
Adversus enim absolutos hostes tuos felix mihi illud certamen fuisset; quia nec dubium relinqueretur, quin persecutores essent, qui ad negandum te poenis, ferro, igni compellerent: neque ad testificandum plus tibi nos, quam mortes nostras liceret impendere.
PL 10, 581Aというのも、汝の紛れもない敵に対するあの戦いは、私にとって幸いだったであろう。汝を否認させようと刑罰・剣・火で強いる者たちが迫害者であることに、疑いが残らないからである。また、汝に証しするために、我々が自らの死以上のものを捧げることは許されなかったであろう。
Pugnaremus enim palam et cum fiducia contra negantes, contra torquentes, contra jugulantes: et nos populi tui, tamquam duces suos, ad confessionis religionem intelligentia persecutionis publicae comitarentur.
PL 10, 581B実に我々は、否認する者、拷問する者、喉を切る者に対して、公然と、確信をもって戦ったであろう。そして汝の諸民は、公の迫害を悟って、我々を自分たちの指導者のようにして告白の信仰へと付き従ったであろう。
Caput V
第V章PL 10, 581BConstantii persecutio qualis. --At nunc pugnamus contra persecutorem fallentem, contra hostem blandientem, contra Constantium antichristum: qui non dorsa caedit, sed ventrem palpat; non proscribit ad vitam, sed ditat in mortem; non trudit carcere ad libertatem, sed intra palatium honorat ad servitutem; non latera vexat, sed cor occupat; non caput gladio desecat, sed animam auro occidit; non ignes publice minatur, sed gehennam privatim accendit.
PL 10, 581Bコンスタンティウスの迫害とはどのようなものか。――しかし今、我々が戦うのは、欺く迫害者、甘言を弄する敵、反キリストであるコンスタンティウスに対してである。彼は背を打たず、腹を撫でる。命へ向けて追放刑に処さず、死へ向けて富ませる。自由へ向けて牢に押し込めず、隷属へ向けて宮廷の中で栄誉を与える。脇腹を苦しめず、心を占領する。頭を剣で切り落とさず、魂を金で殺す。公然と火で脅さず、ひそかにゲヘナを燃え立たせる。
Non contendit, ne vincatur; sed adulatur, ut dominetur. Christum confitetur, ut neget; unitatem procurat, ne pax sit; haereses comprimit, ne christiani sint; sacerdotes honorat, ne episcopi sint; ecclesiae tecta struit, ut fidem destruat.
PL 10, 582A彼は、敗れることのないよう争わず、支配するために阿諛する。否認するためにキリストを告白し、平和がないようにするために一体性を取り計らい、キリスト教徒がいなくなるようにするために異端を抑え、司教が司教でなくなるようにするために司教たちを敬い、信仰を壊すために教会の屋根を築く。
Te in verbis, te in ore circumfert; et omnia omnino agit, ne tu Deus ita, ut pater, esse credaris.
PL 10, 582A彼は汝を言葉に、汝を口に担ぎ回りながら、汝が父と同じように神であると信じられないようにするため、ことごとくを行う。
Caput VI
第VI章PL 10, 582AHilarius a maledicti suspicione se purgat. --Cesset itaque maledictorum opinio, et mendacii suspicio. Veritatis enim ministros decet vera proferre.
PL 10, 582Aヒラリウスが、悪口の嫌疑から自らを晴らす。――それゆえ、悪口という世評と偽りの嫌疑は止むがよい。真理に仕える者には、真実を語ることがふさわしいからである。
Si falsa dicimus, infamis sit sermo maledicus: si vero universa haec manifesta esse ostendimus, non sumus extra apostolicam libertatem et modestiam post longum haec silentium arguentes.
PL 10, 582A我々が偽りを言うのであれば、悪口の言葉は恥ずべきものとなれ。しかし、これらすべてが明白であることを我々が示すのであれば、長い沈黙ののちにこれらを告発する我々は、使徒的な自由と慎みの外にはいない。
Sed temerarium me forte quisquam putabit, quia dicam Constantium antichristum esse. Quisquis petulantiam istud magis quam constantiam judicabit, relegat primum Joannem dixisse ad Herodem, Non tibi licet facere istud (Marc. VI, 18) : sciat a Martyre esse dictum regi Antiocho, Tu quidem iniquus de praesenti vita nos perdis, sed Rex mundi defunctos nos pro suis legibus in aeternam vitam in resurrectione suscitabit (II Mach. VII, 9) : et rursum beata fidelique voce alium increpasse, Potestatem, inquit, inter homines habens, cum sis corruptibilis facis quod vis: noli autem putare genus nostrum a Deo esse derelictum.
PL 10, 582Aしかし、コンスタンティウスは反キリストであると私が言うので、だれかが私を無謀な者だと思うかもしれない。それを不動の心ではなく不遜だと判ずる者は、まず、ヨハネがヘロデに「あなたにはそれをすることが許されない」と言ったことを読み返すがよい(マルコ6:18)。殉教者が王アンティオコスに「あなたは不義の者として、現在の命から我々を滅ぼすが、世界の王は、死んだ我々を、その律法のために、復活において永遠の命へと甦らせるであろう」と言ったことを知るがよい(マカバイ二7:9)。さらにまた、別の者が幸いで信仰に満ちた声で、こう叱責したことも。「人間のあいだで権力を持ちながら、あなたは朽ちる者であって、望むことをする。しかし、我々の民族が神に見捨てられたと思ってはならない。」
Patienter sustine, et vide magna potestas ipsius qualiter te et semen tuum torquebit (Ibid., 16, 17) . Et quidem ita pueri.
PL 10, 582B「忍耐強く耐えよ。そして、その大いなる力が、あなたとあなたの子孫をどのように苦しめるかを見よ」(マカバイ二7:16–17)。少年たちは、まことにこのように語った。
At vero foemina nihil minus perfectis et beatis viris locuta est, dicens: Tu vero, qui inventor omnis malitiae factus es in Hebraeos, non effugies manum Dei.
PL 10, 582Bしかし女もまた、完全で幸いな男たちに劣らぬことを語った。「あなたは、ヘブライ人に対するあらゆる悪意の考案者となったが、神の手を逃れはしない。」
Si enim nobis vivis propter increpationem et correptionem Dominus modicum iratus est, sed iterum reconciliabitur servis suis (Ibid., 31 et seqq.) . Non est istud temeritas, sed fides; neque inconsideratio, sed ratio; neque furor, sed fiducia.
PL 10, 583A「我々が生きているあいだ、叱責と矯正のために、主はしばし怒ったが、再びその僕たちと和解するであろう」(マカバイ二7:31以下)。これは無謀ではなく信仰であり、無思慮ではなく理であり、狂気ではなく確信である。
Caput VII
第VII章PL 10, 583AConstantius Neroni, Decio, etc., confertur. --Proclamo tibi, Constanti, quod Neroni locuturus fuissem, quod ex me Decius et Maximianus audirent: Contra Deum pugnas, contra Ecclesiam saevis, sanctos persequeris, praedicatores Christi odis, religionem tollis, tyrannus non jam humanorum, sed divinorum es.
PL 10, 583Aコンスタンティウスをネロ、デキウスらになぞらえる。――コンスタンティウスよ、私はあなたに向かって声高に言う。ネロに向かって言おうとしたであろうこと、デキウスやマクシミアヌスが私から聞いたであろうことを。「あなたは神に逆らって戦い、教会に対して荒れ狂い、聖なる者たちを迫害し、キリストの宣教者たちを憎み、信仰を取り去る。あなたは僭主、もはや人間のものではなく、神のものの僭主である。」
Haec tibi a me atque illis socia atque communia sunt: at vero nunc propria tua accipe. Christianum te mentiris, Christi novus hostis es: antichristum praevenis, et arcanorum mysteria ejus operaris. Condis fides, contra fidem vivens.
PL 10, 583Aこれらは、私の言うところでは、あなたとあの者たちとに共通で共有のものである。しかし今度は、あなたに固有のものを受け取るがよい。あなたはキリスト教徒であると偽る。キリストの新たな敵である。反キリストに先んじて、その秘められた奥義を行っている。あなたは信仰の定式をいくつも作り上げながら、信仰に反して生きている。
Doctor profanorum es, indoctus piorum episcopatus tuis donas, bonos malis demutas. Sacerdotes custodiae mandas, exercitus tuos ad terrorem Ecclesiae disponis, synodos contrahis, et Occidentalium fidem ad impietatem compellis, conclusos urbe (Ariminensi) una minis terres, fame debilitas, hieme conficis, dissimulatione depravas.
PL 10, 583Bあなたは涜聖の者たちの教師であり、敬虔な者たちには無学である。自分の手の者たちに司教職を与え、善き者たちを悪しき者たちと取り替える。司教たちを監禁に付し、軍隊を教会への脅しとして配置し、会議を招集し、西方の人々の信仰を不敬虔へと強いる。一つの都市(アリミヌムの)に閉じ込められた者たちを、脅しで怯えさせ、飢えで弱らせ、冬で疲れ果てさせ、見て見ぬふりで堕落させる。
Orientales autem dissensiones artifex nutris, blandos elicis, fautores instigas: veterum turbator es, profanus novorum es. Omnia saevissima sine invidia gloriosarum mortium peragis. Novo inauditoque ingenii triumpho de diabolo vincis, et sine martyrio persequeris.
PL 10, 584A東方の不和を、巧みに養い、甘言を弄する者たちを引き出し、支持者たちを煽る。あなたは古きものの攪乱者であり、新しきものについては涜聖の者である。栄光ある死という反感を招くことなく、最も残酷なことをことごとく行う。新奇で前代未聞の才知の凱旋によって、あなたは悪魔に勝り、殉教なしに迫害する。
Caput VIII
第VIII章PL 10, 584AMartyrum Reliquiae venerandae: earum virtus. --Plus crudelitati vestrae, Nero, Deci, Maximiane, debemus. Diabolum enim per vos vicimus.
PL 10, 584A殉教者たちの遺物は尊ばれるべきこと、その力。――ネロ、デキウス、マクシミアヌスよ、我々は諸君の残酷さにいっそう多くを負っている。実に我々は、諸君を通して悪魔に勝ったのである。
Sanctus ubique beatorum Martyrum sanguis exceptus est, et veneranda ossa quotidie testimonio sunt: dum in his daemones mugiunt, dum aegritudines depelluntur, elevari sine laqueis corpora, et suspensis pede feminis vestes non defluere in faciem, uri sine ignibus spiritus, confiteri sine interrogatione vexatos, agere omnia non minus cum profectu examinantis, quam incremento fidei.
PL 10, 584A幸いなる殉教者たちの聖なる血はいたるところで受けられ、尊ぶべき骨は日々証しとなっている。その骨のもとで、悪霊たちが吼え、病が追い払われ、体が縄なしに持ち上げられ、足で吊るされた女たちの衣が顔に垂れ下がらず、霊が火なしに焼かれ、苦しめられた者たちが尋問なしに告白し、すべてが、尋問する者の進歩に劣らず、信仰の増大とともに行われる。
At tu, omnium crudelium crudelissime, damno majore in nos, et venia minore desaevis. Subrepis nomine, blandimento occidis, specie religionis impietatem peragis, Christi fidem Christi mendax praedicator exstinguis.
PL 10, 585Aしかしあなたは、残酷な者すべてのうち最も残酷な者として、我々にいっそう大きな損害を与え、いっそう小さな赦しをもって荒れ狂う。名を借りて忍び寄り、甘言によって殺し、信仰の外見をまとって不敬虔を行い、キリストの偽りの宣教者として、キリストの信仰を消し去る。
Non relinquis saltem miseris excusationes, ut aeterno judici suo poenas et aliquas laniatorum corporum perferant cicatrices, ut infirmitas defendat necessitatem.
PL 10, 585Aあなたは、哀れな者たちに、せめて弁解すら残さない。彼らが自分たちの永遠の裁き手に、刑罰と、切り裂かれた体の幾つかの傷跡とを差し出し、弱さが必然性を弁護するということすら、許さない〔ut … perferant … ut infirmitas defendat necessitatem の構文は定かでない。non relinquis の内容を述べる節と取った〕。
Scelestissime mortalium, omnia persecutionis mala ita temperas, ut excludas et in peccato veniam, et in confessione martyrium.
PL 10, 585A人間のうち最も極悪な者よ、あなたは迫害のあらゆる悪をこのように調整し、罪のうちにも赦しを、告白のうちにも殉教を、排除する。
Sed haec ille pater tuus artifex humanarum mortium docuit, vincere sine contumacia, jugulare sine gladio, persequi sine infamia, ordire sine suspicione, mentiri sine intelligentia, profiteri sine fide, blandiri sine bonitate, agere quod velis, nec manifestare quae velis.
PL 10, 585Aしかし、これらのことは、あなたの父〔悪魔〕、人間の死の考案者が教えたのである。頑固さなしに勝つこと、剣なしに喉を切ること、悪名なしに迫害すること、疑われずに企てること、理解されずに偽ること、信仰なしに宣言すること、善意なしに甘言を弄すること、望むことを行いつつ、望むことを明かさないこと。
Caput IX
第IX章PL 10, 585BDomini nomen in verbis Constantii, non in gestis. Deum inducit fallacem. --Sed me ipse unigenitus Deus, quem in me persequeris, admonuit ne tibi crederem, neque me hoc fallax in te ementitumque nomen illuderet, dicens: Non omnis qui dicit mihi, Domine, Domine, intrabit in regnum coelorum: sed qui facit voluntatem Patris mei, qui in coelis est, hic intrabit in regnum coelorum (Matth. VII, 21) .
PL 10, 585B主の名はコンスタンティウスの言葉にあって、行いにはない。彼は神を欺く者として持ち出す。――しかし、あなたが私において迫害している独り子なる神自身が、私があなたを信じないように、またあなたにおけるこの欺瞞的で偽りの名が私を惑わさないようにと、こう言って警告したのである。「私に『主よ、主よ』と言う者がみな天の国に入るのではなく、天にいる私の父の意志を行う者が、天の国に入る」(マタイ7:21)。
Agnoscis ne nunc divinae in te prophetiae veritatem et dominicae sententiae fidem, qua non professio nominis in coeleste regnum, sed obedientia paternae voluntatis admittitur?
PL 10, 585Bあなたは今、あなたに向けられた神的な預言の真理と、主の言葉の確かさを認めないのか。それによれば、天の国に入ることを許されるのは、名の宣言ではなく、父の意志への従順である。
At vide tu, si praeferens nomen Domini in verbis, voluntatem efficias Dei patris in rebus.
PL 10, 586Aしかし、よく見るがよい。言葉においては主の名を掲げながら、事実においては父なる神の意志をなしているかどうかを。
Clamat ille: Hic est filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui (Matth. III. 17) : et tu decernis non esse filium, neque esse patrem; sed adoptionis nomina, externas nuncupationes, et simulantem de se omnia Deum novus hodie religionis divinae persecutor inducis.
PL 10, 586A彼は叫ぶ。「これは私の愛する子、私の心にかなう者である」(マタイ3:17)。しかしあなたは、子も父もないと決定し、それらは養子縁組の名、外からの呼称にすぎないとして、自らについてすべてを偽る神を、神的な信仰の新たな迫害者として今日持ち出す。
Antehac patres tui (Nero, Decius, etc.) in solum Christum hostes fuerunt: tu autem ad Patrem Deum certas, ut mendax sit, ut fefellerit, ut hoc de se professus sit quod non esset, quasi neque esse possit, Clamat Filius: Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 30) ; et, Operibus meis credite, quia Pater in me, et ego in Patre (Ibid., 38) ; et, Omnia, quae Patris sunt, mea sunt (Joan. XVI, 15) : tu Christum objurgas veritatis, tu Patrem arguis professionis.
PL 10, 586Aこれまで、あなたの父祖たち(ネロ、デキウスなど)は、ただキリストに対してのみ敵であった。しかしあなたは、父なる神が偽り者であるように、欺いたように、自分について本当は違うことを宣言したように、あたかもそうではありえないかのように、神に対して争っている〔ut mendax sit … quasi neque esse possit の構文は定かでない。父を偽り者とすることを目指して争う、と取った〕。子は叫ぶ。「私と父とは一つである」(ヨハネ10:30)。また、「私の業を信ぜよ。父は私のうちに、私は父のうちにあるからである」(ヨハネ10:38)。また、「父のものはすべて私のものである」(ヨハネ16:15)。あなたはキリストを真理の点で叱責し、父を宣言の点で咎めている。
Emendas Deum homo, vitam moderaris corruptio, et nox lucem illuminas, et promulgas fidem infidelis, et pietatem impius mentiris, et orbem terrae profana simultate committis: negans hoc de Deo, quod ipse de se professus est.
PL 10, 586Bあなたは人間でありながら神を訂正し、朽ちる者でありながら命を律し、夜でありながら光を照らし、不信の者でありながら信仰を公布し、不敬虔な者でありながら敬虔を偽り、涜聖の敵意によって世界を相争わせる。神について、神自身が自分について宣言したことを否定しながら。
Caput X
第X章PL 10, 586BConstantio vestis ovina. --Sed praeter hanc emendationem falsitatis, aliud me Dominus, ad intelligendum te, dictum docuit, dicens: Attendite a pseudoprophetis, qui veniunt ad vos in vestimentis ovium, ab intus autem sunt lupi rapaces: a fructibus eorum cognoscetis eos (Matth. VII, 15, 16) .
PL 10, 586Bコンスタンティウスの羊の衣。――しかし、この偽りの訂正のほかにも、主は、あなたを理解するために語った別の言葉を私に教えた。こう言うのである。「偽預言者たちに気をつけよ。彼らは羊の衣を着て汝らのところに来るが、内側は貪欲な狼である。その実によって、汝らは彼らを知るであろう」(マタイ7:15–16)。
Est enim aliquid in corde, quod dissimulatur in vultu, et velatum est mente: et ovem putantes, lupum senserunt.
PL 10, 586B実に、心のうちにあって、顔では隠され、思いで覆われているものがある。羊だと思っていた者たちは、狼であると感じ取った。
Si quae ovium sunt agunt, credantur et oves esse: si autem rapacium luporum opus peragunt, lupi esse per opus suum intelliguntur; et gestorum fructu, vestimentorum species arguitur. Vestem ovis tuae, lupe rapax, cernimus.
PL 10, 586B羊のすることをするなら、羊であると信じられてよい。しかし貪欲な狼の業を行うなら、その業によって狼であると分かる。行いの実によって、衣の見せかけは暴かれる。貪欲な狼よ、我々はあなたの羊の衣を見て取る。
Auro reipublicae sanctum Dei oneras, et vel detracta templis, vel publicata edictis, vel exacta poenis Deo ingeris.
PL 10, 587Aあなたは国家の金を神の聖所に積み上げ、神殿から取り上げたもの、勅令によって没収したもの、刑罰によって取り立てたものを、神に押し付ける。
Osculo sacerdotes excipis, quo et Christus est proditus: caput benedictioni submittis, ut fidem calces: convivio dignaris, ex quo Judas ad proditionem egressus est: censum capitum remittis, quem Christus, ne scandalo esset, exsolvit (Matth. XVII, 26) : vectigalia Caesar donas, ut ad negationem Christianos invites: quae tua sunt relaxas, ut quae Dei sunt amittantur. Haec tua, falsa ovis, indumenta sunt.
PL 10, 587Aあなたは口づけをもって司教たちを迎える。その口づけによってキリストも引き渡されたのである。頭を祝福に垂れるのは、信仰を踏みにじるためである。宴に招くのは、そこからユダが裏切りへと出て行った宴である。キリストが、つまずきとならないように納めた人頭税を免除し(マタイ17:26)、皇帝として貢納を免じるのは、キリスト教徒を否認へと誘うためである。あなたのものを免じるのは、神のものが失われるためである。偽りの羊よ、これがあなたの衣である。
Caput XI
第XI章PL 10, 587AGesta lupi. Quid perpessa Alexandria, quid Treviri, quid Mediolanum, quid Roma, quid Tolosana. -- At nunc fructus operum tuorum, lupe rapax, audi. Neque ego alia potius quam quae gesta sunt in Ecclesia refero, aut tyrannidem aliam praeter quam Dei proferam.
PL 10, 587A狼の所業。アレクサンドリアは何を被り、トリーアは何を被り、ミラノは、ローマは、トロサは何を被ったか。――しかし今、貪欲な狼よ、あなたの業の実を聞け。私は、教会において行われたこと以外を報告するのではなく、神に対するもの以外の僭主の支配を持ち出すのでもない〔praeter quam Dei は「神の事柄における」とも取れる。神に対する僭主の支配と解した〕。
Non queror, quia causam ignoro, sed tamen querela famosa est, jussos a te episcopos non esse, quos condemnare nullus audebat, etiam nunc in ecclesiasticis frontibus scriptos metallicae damnationis titulo recenseri.
PL 10, 587B私は訴えはしない。事の次第を知らないからである。しかしそれでも、あなたによって司教であることを禁じられた者たち――彼らを断罪しようとする者はだれもいなかったのに――が、今なお教会の正面に〔in ecclesiasticis frontibus は「聖職者たちの額に(烙印として)」とも読める〕、鉱山送りの刑の札を付けて書き出され、記録されているという訴えは、広く知られている。
Adest mecum Alexandria tot concussa bellis, tantum commotarum expeditionum pavens tumultum. Brevius enim adversum Persam, quam adversum eam armis certatum est.
PL 10, 588A私とともにあるのは、これほど多くの戦いに揺さぶられたアレクサンドリアであり、これほど多く動かされた遠征の騒乱を恐れる町である。実に、ペルシア人に対する武力の争いは、この町に対するそれよりも短かったのである。
Mutati praefecti, electi duces, corrupti populi, commotae legiones, ne ab Athanasio Christus praedicaretur. Taceo de minoribus populis et civitatibus, quibus per totum Orientem aut terror, aut bellum est.
PL 10, 588A長官たちは替えられ、将軍たちは選ばれ、民衆は堕落させられ、軍団は動員された。キリストがアタナシオスによって宣べ伝えられることのないように。東方全体で恐怖か戦争のいずれかのもとにある、より小さな諸民や諸都市については黙っておこう。
Postquam omnia contulisti arma adversum fidem Occidentis, et exercitus tuos convertisti in oves Christi: fugere mihi sub Nerone licuit.
PL 10, 588Aあなたが西方の信仰に対してあらゆる武器を集め、あなたの軍隊をキリストの羊に向けたのち――ネロのもとでなら、私は逃げることが許されたであろうに〔licuit は直説法で「ネロのもとでは逃げることが許された」とも取れる。反実の含みで訳した〕。
Aut tu Paulinum beatae passionis virum blandimento sollicitatum relegasti ( an. 353) , et ecclesiam sanctam Trevirorum tali sacerdote spoliasti. Edictis fidem terruisti.
PL 10, 588Aしかしあなたは〔底本は Aut。At と読む〕、幸いなる受難の人パウリヌスを、甘言で誘ったのちに追放し(353年)、聖なるトリーアの教会からそのような司教を奪った。勅令によって信仰を脅かしたのである。
Ipsum usque ad mortem demutasti exsiliis et fatigasti, extra Christianum quoque nomen relegasti: ne panem aut de horreo tuo sumeret, aut de Montanae Maximillaeque antro profanatum exspectaret. Mediolanensem piissimam plebem quam tu furore terroris tui turbasti!
PL 10, 588A彼を死に至るまで、追放によって場所を替え、疲れさせ、キリスト教徒という名の外にまで追放した。あなたの穀倉からパンを取ることも、モンタノス〔底本は Montanae。ミーニュの注に従い Montani と読む〕とマクシミラの洞穴から涜されたものを待つことも、ないようにと。ミラノの最も敬虔な民を、あなたは、あなたの恐怖という狂気によって、どれほど乱したことか。
Tribuni tui adierunt sancta sanctorum, et viam sibi omni per populum crudelitate pandentes, protraxerunt de altario sacerdotes. Levius te putas, sceleste, Judaeorum impietate peccasse?
PL 10, 588Bあなたの護民官たちは聖なるものの至聖所に立ち入り、民衆の中を、あらゆる残酷さによって自分たちに道を開きながら、祭壇から司教たちを引きずり出した。極悪の者よ、あなたは、ユダヤ人の不敬虔よりも軽い罪を犯したと思うのか。
Effuderunt quidem illi Zachariae sanguinem; sed, quantum in te est, concorporatos Christo a Christo discidisti.
PL 10, 589A彼らは確かにザカリアの血を流した。しかしあなたは、あなたにできる限り、キリストと一つの体となった者たちを、キリストから引き離した。
Vertisti deinde usque ad Romam bellum tuum, eripuisti illinc ( Liberium ) episcopum: et o te miserum, qui nescio utrum majore impietate relegaveris, quam remiseris! Quos tu deinde in ecclesiam Tolosanam exercuisti furores!
PL 10, 589Aそれからあなたは、ローマにまで戦いを向け、そこから司教(リベリウス)を奪い取った。ああ、哀れなあなたよ、私は、あなたが彼を追放したのと送り返したのと、どちらがより大きな不敬虔だったのか分からない。トロサの教会に対しては、あなたはどれほどの狂暴を振るったことか。
Clerici fustibus caesi, diacones plumbo elisi, et in ipsum, ut sancti mecum intelligunt, in ipsum Christum manus missae. Haec, Constanti, si ego mentior, ovis es: si vero tu peragis, antichristus es.
PL 10, 589A聖職者たちは棒で打たれ、助祭たちは鉛で打ち砕かれ、そして、私とともに聖なる者たちが悟っているとおり、まさにキリストその人に、手が向けられた。コンスタンティウスよ、これらのことを私が偽っているなら、あなたは羊である。しかし実際にあなたが行っているなら、あなたは反キリストである。
Caput XII
第XII章PL 10, 590ADe Seleuciae synodo. --Nunc quia haec, quae conscientia publica tenentur, non magis a me maledicta sunt dicta quam vera; si cui in Christo reliqua spes est, si quis judicii diem metuit, si quis diabolo renuntiavit, si quis se regeneratum in vitam recordatur, accipiat quae dico, et de his judicio, quo in se judicandum est, judicet.
PL 10, 590Aセレウキアの会議について。――さて、公の良心が保持しているこれらのことは、私によって語られた悪口であるよりも、真実である。もしキリストにあってなお望みが残る者があるなら、もし審判の日を恐れる者があるなら、もし悪魔を捨てた者があるなら、もし命へと再生された自分を思い起こす者があるなら、私の語ることを受け取り、これらについて、自分自身が裁かれるであろうその判断によって、判断するがよい。
Quae enim dicturus sum, non aliunde cognovi: sed ipse audivi, et praesens adfui cum gerebantur. In Christo itaque non mentior, quia discipulus veritatis, testis quoque nunc veritatis.
PL 10, 590A実に、私が語ろうとすることは、他から知ったのではない。私自身が聞き、事が行われたときに居合わせたのである。それゆえ私はキリストにあって偽らない。私は真理の弟子であり、今はまた真理の証人でもあるからである。
Assisto ( die 27 Sept. an. 359) Orientalium in Seleucia synodo, ubi reperi tantum blasphemorum, quantum Constantio placebat.
PL 10, 590A私は(359年9月27日)セレウキアでの東方の人々の会議に出席し、そこでコンスタンティウスの意にかなうだけの冒瀆者たちを見いだした。
Nam prima secessione in ea deprehendi, ut centum et quinque episcopi homoeusion, id est, similis essentiae praedicarent, et decem et novem anomoeusion, id est dissimilis essentiae, profiterentur, et soli Aegyptii praeter Alexandrinum haereticum ( Georgium ) homousion constantissime obtinerent.
PL 10, 590A実に、そこでの最初の分離の際、私は次のことを見いだした。百五人の司教がホモイウシオス(類似実体)、すなわち本質において似たものを説き、十九人がアノモイウシオス、すなわち本質において似ていないものを宣言し、アレクサンドリアの異端者(ゲオルギオス)を除くエジプトの人々だけが、ホモウシオス(同一実体)を最も堅く保っていた。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
- ホモイウシオス(ὁμοιούσιος、ラテン語 homoeusion/similis substantiae)=「類似実体の」。350年代に、アンキュラのバシレイオスら東方の司教たちが唱えた語で、子は実体において父に「似ている」と言う。子を被造物とし、父に「似ていない」とする人々(アノモイオイ)を退けつつ、ホモウシオスへの警戒も保つ立場である。ホモウシオスとはギリシア語で一文字(ι)しか違わない。
Cogente ( Concilii 3º die ) itaque Leona Comite, in unum omnes congregati sunt. Ex his, qui homoeusion praedicabant, aliqui nonnulla pie verbis praeferebant: quod et ex Deo esset, id est, de substantia Dei filius, et semper fuisset.
PL 10, 591Aそこで、(会議の三日目に)伯レオナスが強いたので、全員が一堂に集められた。ホモイウシオスを説いていた者たちのうち何人かは、いくつかの敬虔なことを言葉の上で表明した。すなわち、子は神から出たもの、すなわち神の実体から出たものであり、常に存在した、と。
Qui vero anomoeusion defendebant, nihil nisi profanissimum asserebant: negantes quidquam substantiae Dei simile esse posse, neque de Deo posse exsistere generationem, sed esse Christum creaturam; ita quod creatus est, id ei nativitas deputaretur: ex nihilo autem esse; et idcirco non esse filium, nec Deo similem.
PL 10, 591Aしかしアノモイウシオスを擁護する者たちは、最も涜聖的なこと以外は何も主張しなかった。神の実体に似たものは何もありえず、神から生成が生じることもありえないと否定し、キリストは被造物であって、彼が造られたということがそのまま彼の誕生と見なされる、無から存在する、それゆえ子ではなく、神に似てもいない、と主張したのである。
Caput XIII
第XIII章PL 10, 591ABlasphemiae publice recitatae. --Loquor autem vobis, quod ego ipse recitari in conventu publice audivi, quod praedicante episcopo Antiochiae exceptum habebatur. Haec ergo ita dicta esse ab eo commemorabantur: « Erat Deus, quod est.
PL 10, 591A公に朗読された冒瀆。――さて私は諸君に語る。私自身が集会で公に朗読されるのを聞いたことを。それは、アンティオキアの司教が説教したときに書き留められていたものである。これが彼によって次のように語られたと伝えられていた。「神は、あるところのものとして存在した。」
Pater non erat, quia neque ei Filius: nam si filius, necesse est ut et femina sit, et colloquium, et sermocinatio, et conjunctio conjugalis verbi, et blandimentum, et postremum ad generandum naturalis machinula. » O miseras aures meas, quae tam funestae vocis sonum audierunt, haec de Deo ab homine dici, et de Christo in ecclesia praedicari!
PL 10, 591A「父は存在しなかった。彼には子が存在しなかったからである。もし子がいるなら、必然的に、女性も、対話も、語り合いも、言葉の夫婦の結合〔verbi の係りは定かでない。字義どおり訳した〕も、甘言も、そして最後には生むための自然の仕掛けも、なければならないからである。」ああ、哀れな私の耳よ、これほど不吉な声の響きを聞いたとは。人間によって神についてこのようなことが語られ、教会でキリストについてこのように宣べられたとは。
Post multas autem istiusmodi impietates, cum Patrem et Filium ex nominibus potius quam ex natura comparasset, ait: « Quantum enim Filius se extendit cognoscere Patrem, tantum Pater superextendit se ne cognitus Filio sit. » Quibus recitatis, tumultus exortus est.
PL 10, 592Aそして、このような不敬虔を多く述べたのち、彼は父と子を、本性からではなくむしろ名から比較して、こう言った。「実に、子が父を知ろうとどこまで身を伸ばすとしても、父はそれ以上に、子に知られないよう身を伸ばす。」これらが朗読されると、騒ぎが起こった。
Caput XIV
第XIV章PL 10, 592ADissimilitudinem quo sensu damnent negantes similitudinem. --Cum autem intellexissent et hi, qui dissimilem Deum dicunt, humanas aures tantae impietatis verba non suscepturas esse; rursum hi ipsi, fallaces potius quam Ecclesiae episcopi, fidem scribunt, homousion et homoeusion et dissimilitudinem damnant.
PL 10, 592A似ていないことを、似ていることを否定する者たちがどのような意味で断罪するか。――ところが、神を似ていないと言う者たちも、人間の耳がこれほどの不敬虔の言葉を受け入れないことを悟ると、今度は彼ら自身、教会の司教というよりむしろ偽り者として、信仰の定式を書き、ホモウシオスとホモイウシオスと似ていないこととを断罪する。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
- ホモイウシオス(ὁμοιούσιος、ラテン語 homoeusion/similis substantiae)=「類似実体の」。350年代に、アンキュラのバシレイオスら東方の司教たちが唱えた語で、子は実体において父に「似ている」と言う。子を被造物とし、父に「似ていない」とする人々(アノモイオイ)を退けつつ、ホモウシオスへの警戒も保つ立場である。ホモウシオスとはギリシア語で一文字(ι)しか違わない。
Quod cum contrarium ipsis sensu audientium esset: ipse ego quemdam eorum, qui forte ad me pertentandum accesserat, quasi ignorans rerum gestarum percontatus sum, quid sibi vellet istud, ut qui unam substantiam Filii esse cum Patre damnassent, vel esse similis substantiae denegassent, dissimilitudinem damnarent.
PL 10, 592Aこれは聞く者の感覚にとって彼ら自身と矛盾していたので、私自身、たまたま私を探りに来た彼らの一人に、事情を知らない者のように、これはどういうことかと尋ねた。子が父と同一実体であることを断罪し、あるいは類似実体であることを否定した者たちが、似ていないことを断罪するとは。
Tunc mihi ait: « Christum Deo similem non esse, sed similem Patri esse. » Rursus hoc obscurius mihi adhuc videbatur.
PL 10, 592Bそのとき彼は私に言った。「キリストは神に似てはいないが、父に似ている。」これはなお、私にはいっそう分かりにくく思えた。
De quo cum iterum interrogarem, tunc haec ita locutus est: « Dico eum dissimilem Deo esse, similem Patri posse intelligi; quia Pater voluisset creaturam istiusmodi creare, quae similia sui vellet: et idcirco similem Patri esse, quia voluntatis esset potius filius, quam divinitatis; dissimilem autem Deo esse, quia neque Deus esset, neque ex Deo, id est, de substantia Dei natus esset. » Haec audiens hebui, neque credidi, donec cum publice ex consensu omnium eorum profanissimae hujus similitudinis ratio praedicaretur.
PL 10, 592Bこれについてもう一度尋ねると、そのとき彼は次のように語った。「私は、彼が神に似ていないが、父に似ていると理解されうると言う。父は、自分に似たものを望むような被造物を、このようにして創造しようとしたからである。それゆえ父に似ているのは、彼が神性の子というよりむしろ意志の子だからである。神に似ていないのは、彼が神ではなく、神から、すなわち神の実体から生まれたのでもないからである。」これを聞いて私は呆然とし、信じなかったが、やがて、彼らみなの合意のもとで、この最も涜聖的な類似の理が公に説かれるに至った。
Caput XV
第XV章PL 10, 593ADamnati rursus dominantur. --Hi autem, qui homoeusion praedicabant, omnes eos, qui maxime sine aliquo impietatis pudore impudentissime haec loquebantur, condemnaverunt.
PL 10, 593A断罪された者たちが、またも支配する。――しかし、ホモイウシオスを説いていた者たちは、不敬虔への恥じらいもなく、最も恥知らずにこれらを語っていた者すべてを断罪した。
- ホモイウシオス(ὁμοιούσιος、ラテン語 homoeusion/similis substantiae)=「類似実体の」。350年代に、アンキュラのバシレイオスら東方の司教たちが唱えた語で、子は実体において父に「似ている」と言う。子を被造物とし、父に「似ていない」とする人々(アノモイオイ)を退けつつ、ホモウシオスへの警戒も保つ立場である。ホモウシオスとはギリシア語で一文字(ι)しか違わない。
Condemnati ad regem suum advolaverunt: exceptique honorifice impietates suas quanta potuerunt ambitione confirmaverunt, similem Deo esse, vel ex Deo natum, vel naturalem esse filium denegantes. Pauci plurium dominati sunt.
PL 10, 593A断罪された者たちは自分たちの王のもとへ飛んで行き、栄誉をもって迎えられ、できる限りの野心をもって自分たちの不敬虔を確立した。すなわち、子が神に似ていること、あるいは神から生まれたこと、あるいは本性上の子であることを、否認したのである。少数が多数を支配した。
Constantius res blasphemiae suae, metu extorsit exsilii. Vicisse se jam Orientales gloriatus, quia decem legatos voluntati suae subdidisset, comminatusque et populo per praefectum, et episcopis intra palatium, per maximas Orientis civitates haereticos episcopos subrogatos communione haeretica munivit.
PL 10, 593Bコンスタンティウスは、自分の冒瀆の事柄を、追放の恐れによって強要した。十人の使節を自分の意志に屈服させたので、すでに東方の人々に勝ったと誇り、民衆には長官を通して、司教たちには宮廷の中で脅しをかけ、東方の最大の諸都市に、後任として据えた異端の司教たちを、異端の交わりで固めた。
Nihil prorsus aliud egit, quam ut orbem terrarum, pro quo Christus passus est, diabolo condonaret.
PL 10, 593B彼は、キリストがそのために苦しんだ全地を悪魔に与えること以外は、何もしなかった。
Caput XVI
第XVI章PL 10, 593BVerba non scripta male vetat Constantius. Ipse admittit non scripta. --Utitur autem etiam nunc, ut in caeteris ante, artis suae consuetudine, ut per recti speciem prava confirmet, et per rationis nomen insana constituat. « Nolo, » inquit, « verba quae non scripta sunt dici. » Hoc tandem rogo quis episcopis jubeat? et quis apostolicae praedicationis vetet formam?
PL 10, 593Bコンスタンティウスは、書かれていない言葉を不当に禁じる。自らは書かれていないものを認めている。――彼は今なお、他の折にもそうであったように、自分の技の習慣を用いて、正しい外見によって邪悪なことを確立し、理という名によって狂気を打ち立てる。「私は、書かれていない言葉が語られることを望まない」と彼は言う。いったいだれが司教たちにそう命じるのか、そしてだれが使徒的宣教の形を禁じるのか、と私は問う。
Dic prius, si recte dici putas: Nolo adversum nova venena novas medicamentorum comparationes, nolo adversum novos hostes, nova bella, nolo adversum novas insidias consilia recentia.
PL 10, 594Aまず、もしそれが正しく言われると思うなら、次のように言うがよい。「新しい毒に対する新しい薬の調合を、私は望まない。新しい敵に対する新しい戦いを、私は望まない。新しい罠に対する新しい策を、私は望まない」と。
Si enim Ariani haeretici idcirco homoeusion hodie evitant, quia prius negaverunt; nonne tu hodie idcirco refugis, ut hi nunc quoque denegent?
PL 10, 594A実に、アレイオス派の異端者たちが今日ホモイウシオスを避ける〔ミーニュの脚注は、写本によって homousion と読むことを示す〕のが、以前それを否認したからだとするなら、あなたが今日それを避けるのは、彼らが今も否認できるようにするためではないのか。
- ホモイウシオス(ὁμοιούσιος、ラテン語 homoeusion/similis substantiae)=「類似実体の」。350年代に、アンキュラのバシレイオスら東方の司教たちが唱えた語で、子は実体において父に「似ている」と言う。子を被造物とし、父に「似ていない」とする人々(アノモイオイ)を退けつつ、ホモウシオスへの警戒も保つ立場である。ホモウシオスとはギリシア語で一文字(ι)しか違わない。
Novitates vocum, sed profanas devitare jubet Apostolus (I Tim. VI, 20) : tu cur pias excludis? cum praesertim ab eo dictum sit: Omnis Scriptura divinitus inspirata utilis est (II Tim. III, 16) .
PL 10, 594A使徒は、新奇な言葉、ただし涜聖のものを避けよと命じる(一テモテ6:20)。あなたはなぜ敬虔なものまで締め出すのか。まして、彼によって、「聖書はすべて神の霊感を受けており、有益である」と言われているのに(二テモテ3:16)。
Innascibilem scriptum nusquam legis: numquid ex hoc negandum erit, quia novum est? Decernis similem Patri Filium. Evangelia non praedicant: quid est quod non refugis hanc vocem? In uno novitas eligitur, in alio submovetur.
PL 10, 594Bあなたは、「生まれざる」が書かれているのをどこにも読まない。それは新しいという理由で否認されなければならないのか。あなたは、子は父に似ていると決定する。福音書はそれを宣べていない。それなのに、なぜあなたはこの語を避けないのか。一方では新しさが選ばれ、他方では退けられる。
Ubi impietatis occasio patet, novitas admittitur: ubi autem religionis maxima et sola cautela est, excluditur.
PL 10, 594B不敬虔の機会が開けているところでは新しさは容認され、信仰の最大にして唯一の用心があるところでは締め出される。
Caput XVII
第XVII章PL 10, 594BScripturae tradunt aequalem Patri Filium. --Sed diabolici ingenii tui fallentem subtilitatem non tacebo. Similem, quod scriptum non est, Patri Filium decernis praedicari: ut aequalem Christum Deum, quod scriptum est, taceas.
PL 10, 594B聖書は、子が父と等しいと伝える。――しかし私は、あなたの悪魔的な才知の、人を欺く精妙さを黙ってはおくまい。あなたは、書かれていないことであるのに、子が父に似ていると宣べ伝えられるよう決める。それは、書かれていることであるのに、キリストが神と等しいことを、あなたが黙っておくためである。
Domini enim mortis haec causa est: Propter hoc magis Judaei quaerebant eum occidere, quia non solum solvebat sabbatum, sed quod patrem suum dicebat Deum, aequalem se faciens Deo (Joan. V, 18) .
PL 10, 595A実に、主の死の原因はこれである。「このゆえに、ユダヤ人たちはいっそう彼を殺そうとした。安息日を破っていただけでなく、神を自分の父と呼び、自分を神と等しくしたからである」(ヨハネ5:18)。
Hoc Joannes loquens magna voce proclamabat: ut professus Filius sibi patrem Deum, professus se aequalem esse Deo intelligatur.
PL 10, 595Aヨハネはこれを語りつつ、大声で宣言していた。子が神を自分の父と宣言したことにより、自分が神と等しいと宣言したと理解されるように、と。
Quod si forte dicis, aequalitatem sibi et Deo negasse Christum, quia dixerit: Non potest Filius ab se facere quidquam, nisi quod viderit Patrem facientem (Ibid., 19) : memento Christum et respondisse de sabbato, quod violasse arguebatur, ut in hoc ipso Patris in se operantis praeferret auctoritatem, et aequalitatem sibi virtutis honorisque sumpsisse: Omnia quaecumque Pater facit, eadem et Filius facit similiter (Ibidem); et iterum, Ut honorificent Filium, sicut honorificant Patrem (Ibid., 23) : et, Qui non honorificat Filium, non honorificat Patrem qui misit illum (Ibidem). Si virtus eadem est, si honor idem est; quaero in quo desit aequalitas?
PL 10, 595Aもしあなたが、キリストは「子は、父が行うのを見たことのほかは、自分からは何も行うことができない」と言ったことにより、自分と神との等しさを否定したと言うなら(ヨハネ5:19)、思い起こすがよい。キリストは、違反したと非難された安息日についても答えたのであり、まさにこのことにおいて、自分のうちに働く父の権威を前面に置き、自分に力と栄誉の等しさを取ったのである。「父が行うことは何でも、子も同じように行う」(ヨハネ5:19)。また、「子を、父を敬うように敬うためである」(ヨハネ5:23)。さらに、「子を敬わない者は、子を遣わした父を敬わない」(ヨハネ5:23)。もし力が同じであり、栄誉が同じであるなら、どこに等しさが欠けているのか、私は問う。
Caput XVIII
第XVIII章PL 10, 595BNatura unum. --Sed similitudo tibi placet; ne audias, Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 30) ?
PL 10, 595B本性において一つである。――しかし、あなたは類似が気に入っている。「私と父とは一つである」(ヨハネ10:30)を聞かないためにか。
Numquid et hoc quod unum sumus, in quo neque unio, neque diversitas relinquebatur, calumniantibus rursum Judaeis quod se per hoc dictum Deum faceret, Dominus denegavit, dicens: Si non facio opera Patris mei, nolite mihi credere: sin autem facio, et non vultis mihi credere, vel operibus meis credite, quia Pater in me est, et ego in Patre (Ibid., 37, 38) ?
PL 10, 595B「我々は一つである」というこのこと――そこには合一も相違も残されていなかった――を、ユダヤ人たちが、これによって自分を神としたと再び中傷したとき、主は次のように言って否定したであろうか。「もし私が私の父の業を行わないなら、私を信じるな。しかし、もし行っていて、なお汝らが私を信じようとしないなら、せめて私の業を信じよ。父が私のうちにあり、私が父のうちにあるからである」(ヨハネ10:37–38)。
Quid rogo aequalitati Dei deest? An opus? an natura? an professio? Nam Pater in me est, et ego in Patre (Ib., 38) . aequalitas est: quae vicissitudinem aequalitatis expressit, dum inesse atque esse commune est.
PL 10, 595B神の等しさに何が欠けているのか、私は問う。業か、本性か、宣言か。実に、「父は私のうちにあり、私は父のうちにある」(ヨハネ10:38)。それは等しさであり、内にあることと在ることとが共有されている以上、等しさの相互性を言い表しているのである。
Opera vero patris sui facere, non aliud est, quam virtutem in se paternae divinitatis operari. Unum vero quod sunt, hoc est non aequalitatem abnuere, sed incremento intelligentiae fidem aequalitatis instruere.
PL 10, 595C実に、自分の父の業を行うとは、父の神性の力が自分のうちに働くこと以外の何ものでもない。彼らが「一つ」であるとは、等しさを拒むことではなく、理解が深まるにつれて、等しさの信仰を確立することである。
Caput XIX
第XIX章PL 10, 596AIn eadem forma et gloria. --Vetas igitur non scripta dici: et ipse tamen non scriptis uteris, neque quae sunt scripta loqueris.
PL 10, 596A同じ形と栄光のうちに。――それゆえあなたは、書かれていないことが語られるのを禁じる。しかもあなた自身は、書かれていないものを用い、書かれているものを語らない。
Similem vis Patri Filium praedicari: ne ab Apostolo audias: Qui cum in forma Dei esset, non rapinam arbitratus est esse se aequalem Deo, sed exinanivit se formam servi accipiens (Philip. II, 6, 7) . Non rapit quod erat Christus, id est, in forma Dei esse.
PL 10, 596Aあなたは、子が父に似ていると宣べ伝えられることを望む。使徒から次のことを聞かないためである。「彼は神の形をとっていたが、神と等しくあることを奪い取るべきこととは考えず、かえって、僕の形をとって自らを空にした」(フィリピ2:6–7)。キリストであったもの、すなわち神の形にあることを、彼は奪い取ったのではない。
Non est aequalitas Dei in forma Dei esse, si non aequalitas hominis est esse in forma servi. Quod si in forma servi homo Christus est; quid aliud in forma Dei, quam Christus Deus est?
PL 10, 596Aもし僕の形にあることが人間との等しさでないなら、神の形にあることは神との等しさではない。しかし、もし僕の形において人であるのがキリストなら、神の形においてキリストは神であるということのほかに、何があろうか。
Similem itaque ob id praedicari vis, ne in fide tua sit: Et omnis lingua confiteatur, quoniam Dominus Jesus in gloria est Dei patris (Ibid., 11) .
PL 10, 596Aそれゆえあなたが、「似ている」と宣べ伝えられることを望むのは、あなたの信仰のうちに次のことがないためである。「すべての舌が、主イエスは父なる神の栄光のうちにあると告白するように」(フィリピ2:11)。
Caput XX
第XX章PL 10, 596ADolosa est professio, similis secundum Scripturas.-- O Fallax blandimentum tuum! Paleis enim aquas tegis, et foveas cespitibus occultas, et escis laqueos supponis. Satisfacere te ignorantibus putas, quia dicis similem Patri secundum Scripturas.
PL 10, 596A「聖書に従って似ている」という宣言は欺瞞である。――ああ、あなたの偽りの甘言よ。実にあなたは、水を藁で覆い、穴を芝で隠し、餌の下に罠を仕掛ける。あなたは、「聖書に従って、父に似ている」と言えば、無知な者たちを満足させられると思っている。
Audi etiam nunc impietatis tuae artem. Numquid non pie dicimus hominem similem Deo secundum Scripturas; quia dictum est: Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram (Gen. I, 26) ? Homo ergo ad imaginem et similitudinem Dei patris et Dei filii est.
PL 10, 596Bあなたの不敬虔の技を、なおいっそう聞くがよい。人が聖書に従って神に似ていると、我々が敬虔に言うことはできないだろうか。「我々の像に、我々の似姿に、人を造ろう」と言われているからである(創世記1:26)。したがって人は、父なる神と子なる神の像と似姿にある。
Et cujusmodi imago est, catholici si requirantur, docebunt. Nunc autem homo ad similitudinem et imaginem Dei conditur: non etiam similitudo intra Patrem et Filium praedicatur.
PL 10, 596Bそして、それがどのような像であるかは、公同の者たちが尋ねられれば、教えるであろう。ところが今、人は神の似姿と像に造られているのであって、父と子のあいだに類似が宣べ伝えられているのではない。
Id enim, quod ait nostram, aequalitatis est demonstratio; dum non differat, cujus in sacramento et imago sit et similitudo.
PL 10, 596B実に、「我々の」と言われていることは、等しさの表れである。その秘義において、像も似姿も帰するところのものが、異ならない以上は〔cujus の取り方は定かでない。像も似姿も帰する者、と取った〕。
Caput XXI
第XXI章PL 10, 596CDe Filio nusquam praedicatur mera similitudo. --De Filio autem nusquam similitudinem reperies. Imaginem autem eum Dei esse Apostolus dicit, sed cum additamento fidei: ne imaginem conformationem sentires.
PL 10, 596C子については、単なる類似は決して宣べ伝えられない。――しかし子について、あなたは類似をどこにも見いださない。使徒は、子を神の像であると言うが、信仰の付加を伴って言う。像を、形の似せたものと考えることのないためである。
Ait enim: Qui est imago Dei invisibilis (Coloss. I, 15) : ut imago invisibilis Dei, etiam per id quod ipse invisibilis est, invisibilis Dei imago esset.
PL 10, 596C実に、こう言うのである。「見えない神の像である」(コロサイ1:15)。それは、見えない神の像が、自らが見えないということによってさえ、見えない神の像であるようにするためである。
Similitudinem vero cum imagine ad Deum homini deputavit: ne veritatis esse proprietas existimaretur, cui ad imaginem similitudo esset adjuncta.
PL 10, 597Aしかし、像とともに類似を、神に向けて人に帰した。像に似姿が添えられた者に、真理の固有性があると考えられることのないためである〔この目的節は意味が取りにくく、字義どおり訳した〕。
Denique ubi ad significationem virtutis aequatur, et similitudo in Filio demonstratur operandi: cum profectus vero intelligentiae praedicatur: tum ita dicitur: Omnia quaecumque facit Pater, eadem et Filius facit similiter (Joan. V, 19) .
PL 10, 597A実に、力の表示のために等しくされ、働きにおける類似が子に示される場合、理解の進展とともに説かれるときには、こう言われる。「父が行うことは何でも、子も同じように行う」(ヨハネ5:19)。
Facere similiter parum visum est, nisi eadem fierent quae similia fiebant. Atque ita similitudo faciendi pie demonstrata est in eorumdem proprietate factorum.
PL 10, 597A「同じように行う」ということだけでは十分でないと見なされたのは、似たものとして行われていたことが同一のことにならなければならないからである。こうして、行うことの類似は、まさに同じ業の固有性において、敬虔に示された。
Est autem et similitudo in Domino carnis peccati (Rom. VIII, 2) : sed illi non similitudo carnis est, sed similitudo carnis peccati est: ut quod in forma Dei est, homo sit; quod autem in similitudine carnis peccati est, hominis sit similitudo, dum in hominis statura est, et extra hominis peccatum est.
PL 10, 597Aまた主には、罪の肉の似姿がある(ローマ8:2)。ただし、彼にあるのは肉の似姿ではなく、罪の肉の似姿である。神の形にあるところのものは神であり〔底本は homo sit。ミーニュの注が挙げるコルベール写本・マルタン写本の Deus sit に従う〕、罪の肉の似姿にあるところのものは、人の似姿である。人の身丈のうちにあり、人の罪の外にあるからである。
Quae ergo callida religionis tuae professio est, similem secundum Scripturas Patri Filium dicere; cum ad imaginem et similitudinem Dei homo tantum factus sit? Quid itaque verbis fallis? Quid arte eludis? Cur non aequalem Deo (hoc enim secundum Scripturas) pie dicis?
PL 10, 597Bそれでは、子は聖書に従って父に似ていると言うことは、あなたの信仰の何という狡猾な宣言であろうか。人間だけが神の像と似姿に造られたというのに。ではなぜ言葉で欺くのか。なぜ技巧でたわむれるのか。なぜ、神と等しいと(これこそ聖書に従っている)敬虔に言わないのか。
Caput XXII
第XXII章PL 10, 597BFilii praelata aequalitate similitudo potest praedicari. --Sed vereris, ne aequalem dicens, innascibilem significes?
PL 10, 597B等しさが先に立てられたなら、子の類似は宣べ伝えられうる。――しかしあなたは、「等しい」と言うことで、生まれざる者を意味してしまうのを恐れているのか。
Sed verum intellige, quod hinc aequalis Deo esse intellectus est, quia sibi proprium Deum professus est esse; et protestari patrem sibi proprium Deum esse, nativitatis demonstratio est.
PL 10, 597Bしかし真実を理解せよ。彼が神と等しいと理解されるのは、神を自分に固有のものとして宣言したからであり、父が自分に固有の神であると証言することは、誕生の表示なのである。
Mihi quidem similitudo, ne unioni detur occasio, sancta est: sed tibi a me non concedenda est: quia aequalem eumdem, et similem postea pie fatebor.
PL 10, 598A私にとって、類似は、合一に機会が与えられないためには、聖なるものである〔unio が何を指すかは定かでない。父と子を一つに混同する合一の意と取れる〕。しかし、それは私からあなたに認められてはならない。私は、彼を等しい者として、そのあとで似た者として、敬虔に告白するからである。
Similem autem Patri, similem quoque et Deo, religiose praedicabo; similem vero ita, ut similitudini hoc dictum semper anteferam: Ego et Pater unum sumus (Joan. X, 30) : tu autem his omnibus contradicis, quia similitudinem excusatione defendis.
PL 10, 598A私は、父に似ている、神にも似ている、と敬虔に宣べ伝えるであろう。ただし、類似という語には、常に「私と父とは一つである」(ヨハネ10:30)という言葉を先立たせる仕方で。しかしあなたは、これらすべてに反対する。言い訳をもって類似を擁護するからである。
Negas Filium per nativitatem, negas Deum per naturam, negas similem per aequalitatem, negas verum per unitatem. Et jam quaero, quid ei relinquas similitudinis, cui nihil ad quod filius est, proprietatis impertias.
PL 10, 598Aあなたは、誕生によって子であることを否定し、本性によって神であることを否定し、等しさによって似ていることを否定し、一体性によって真であることを否定する。そして私はいま問う。子であるゆえの固有性を何ひとつ分け与えない者に、あなたは類似の何を残すのか。
Caput XXIII
第XXIII章PL 10, 598AConstantii in fide inconstantia. --Hoc nunc a te, Constanti, requiro, in qua tandem fide credas. Pergo enim nunc per demutationis tuae tempora, quibus usque in imum blasphemiae tuae barathrum descendens, per gradus praecipites cucurristi.
PL 10, 598A信仰におけるコンスタンティウスの不安定さ。――コンスタンティウスよ、私はいまあなたに求める。あなたはいったいどの信仰で信じているのか。私はいま、あなたの変転の時期をたどって進む。その時期、あなたは自らの冒瀆の底なしの淵へと降り、険しい段を駆け下りた。
Namque post primam vere fidem synodi Nicaenae, congregato rursum (an. 341) Antiochiae concilio, fidem tibi renovas. Sed accidit tibi, quod imperitis aedificatoribus, quibus sua semper displicent, accidere solet: ut semper destruas, quod semper aedifices.
PL 10, 598B実に、ニカイア会議の真の最初の信仰ののち、(341年)アンティオキアで会議がふたたび招集されると、あなたは信仰を新たにする。しかしあなたには、自分のしたことが常に気に入らない未熟な建築者たちにいつも起こることが起こった。すなわち、あなたは、つねに建てるものをつねに壊すのである。
Ac ne me iniquum voluntatis tuae judicem arguas, quid tibi in eadem Encaeniorum fide displiceat renuntiabo.
PL 10, 598Bそして、私があなたの意志の不当な裁き手だと非難されないように、あなたが同じ奉献の信仰のうち何に不満なのかを、告げよう。
Ni me fallit, illud quod tuum est: « Qui generatus est ex Patre, Deum de Deo, totum de toto, unum de uno, perfectum a perfecto, regem de rege, inconvertibilem, divinitatis essentiaeque, virtutis et gloriae incommutabilem imaginem. » His quidem ego, intra Nicaeam scripta a patribus fide fundatus manensque, non egeo: sed tamen haec tu emandando rescindis, ac sine fidei meae damno tibi requiris perfidiae occasionem.
PL 10, 598B私の思い違いでなければ、あなたのものは次のものである。「父から生まれた者、神からの神、全体からの全体、一つからの一つ、完全からの完全、王からの王、不変であり、神性と本質、力と栄光の、変わることのない像」。私は、ニカイアで父たちによって書かれた信仰の上に据えられ、そこにとどまっているので、これらを必要としない。しかしそれでもあなたは、これらを訂正することで〔底本は emandando。emendando と読む〕取り消し、私の信仰に損害を与えることなく、自分の不信のための機会を求めている。
Post synodum deinde Sardicensem (an. 347) , omnem rursum adversum Photinum (an. 351) Sirmium catholicae doctrinae tuae commoves curam.
PL 10, 599Aそれから、サルディカ会議(347年)ののち、あなたはふたたび、フォティヌスに対して(351年)、あなたの公同の教えへの配慮のすべてを、シルミウムで動かす。
Sed tibi statim hoc, quod utraque fide continebatur, exhorret: « Eos autem, qui dicunt de non exstantibus esse Filium Dei, vel ex alia substantia, et non ex Deo, et quod erat aliquando tempus aut saeculum quando non erat, alienos novit sancta et catholica Ecclesia. » Tuis ipsis dissides, et adversus tuos hostis rebellas.
PL 10, 599Aしかし、両方の信仰に含まれていたこの箇所は、たちまちあなたには恐ろしくなる。「存在しないものから神の子が出た、あるいは別の実体から出て神から出たのではない、あるいは彼が存在しなかった時または世があった、と言う者たちを、聖なる公同の教会はよそ者と見なす」。あなたは、自分の者たちとさえ不和になり、自分の者たちに敵対して謀反を起こす。
Novis vetera subvertis, nova ipsa rursum innovata emendatione rescindis, emendata autem iterum emendando condemnas.
PL 10, 599Bあなたは新しいものによって古いものを覆し、その新しいものそのものを、ふたたび新たにした訂正によって取り消し、訂正されたものを、さらにもう一度訂正することで断罪する。
Suscipis etiam adversum deliramenta Osii et incrementa Ursacii ac Valentis, emendationum tuarum damnationes: sed mox emendanda tua omnia esse, vel potius damnanda constituis.
PL 10, 599Bあなたはまた、オシウスの錯乱とウルサキウスおよびウァレンスの増長に対して、自分の訂正への断罪をも受け入れる〔この文の構文は定かでない。字義どおり訳した〕。しかしやがて、あなたのものはすべて訂正されるべきである、というよりむしろ断罪されるべきである、と定める。
Offenderis enim his paucis inimicissimis tibi verbis: « Et si quis seniorem tempore Patrem dicat Filio esse unigenito, juniorem autem Filium Patre, anathema sit. »
PL 10, 599B実に、あなたは、あなたにとって最も敵対的なこの少数の言葉に躓く。「もし、父は独り子である子よりも時間において年長であり、子は父よりも年少であると言う者がいれば、その者はアナテマであれ。」
Caput XXIV
第XXIV章PL 10, 600AFides nulla, ubi non una. --Non calumniamur de rescissis, de quibus magis post Nicaenam synodum institutis conquerimur.
PL 10, 600A信仰は、一つでないところにはない。――我々は、取り消されたものについて言いがかりをつけているのではない。ニカイア会議のあとに制定されたものについて、むしろ嘆いているのである。
Nam etiamsi in his omnibus nihil vitiorum subjacere affirmetur, non tamen causa religiosae voluntatis inesset: quia mali meditatio est, bonorum demutatio; et non necessaria emendatio, perversitatis occasio est.
PL 10, 600A実に、たとえこれらすべてに何の欠陥も潜んでいないと断言されるとしても、それでも敬虔な意志という理由はそこにはない。善いものを替えることは悪を企むことであり、不必要な訂正は邪悪さの機会だからである。
Taceo cur nostra apud Nicaeam a patribus gesta rescindis; non enim cum his tibi convenit: hoc tantum quaero, cur tua damnas? Fidem enim unam et unum baptisma Apostolus praedicat (Ephes. IV, 5) : jam quidquid apud te praeter fidem unam est, perfidia, non fides est.
PL 10, 600Aあなたがなぜ、ニカイアで父たちによってなされた我々のものを取り消すのかは、黙っておこう。彼らとあなたは一致しないからである。ただ次のことだけを問う。なぜあなたは自分のものを断罪するのか。使徒は、一つの信仰と一つの洗礼を宣べ伝えている(エフェソ4:5)。したがって、あなたのもとで一つの信仰の外にあるものは何であれ、不信であって信仰ではない。
Nam qui fidem emendando condemnas, damnationem fidei esse constituis; dum apud te aboletur per alteram, quae per alteram rursus abolenda est.
PL 10, 600A実に、信仰を訂正することで断罪するあなたは、信仰の断罪を制定しているのである。あなたのもとでは、一つの信仰が別の信仰によって廃され、その別の信仰もまた別の信仰によって廃されねばならないのだから。
Caput XXV
第XXV章PL 10, 600BNullus juxta Arianos jam non reus. --Cujus enim tu exinde episcopi manum innocentem reliquisti? Quam linguam non an falsiloquium coegisti? Quod cor non ad damnationem anterioris sententiae demutasti?
PL 10, 600Bアレイオス派に従えば、もはや被告でない者はいない。――実に、それ以来、あなたはどの司教の手を無垢のまま残したか。どの舌を、偽りを語るよう〔底本は an。ad と読む〕強いなかったか。どの心を、以前の判決の断罪へと変えなかったか。
Damnare homousion decernis, antiquitatis fidem, et pietatis securitatem. Anathematizari homoeusion ab his ipsis, a quibus usurpatum est, constituisti: quod tametsi nobis ad fidem otiosum est, tamen rescindentibus fidei suae damnatio est.
PL 10, 600Bあなたは、ホモウシオスを断罪すると決める。古代の信仰であり、敬虔の確かな拠り所であるものを。また、ホモイウシオスを、それを用いた当の者たち自身によってアナテマとされるようにと定めた。これは我々にとって信仰のうえでは無用であるが、それでも、自分たちの信仰を取り消す者たちにとっては断罪となる。
- ホモウシオス(ὁμοούσιος、ラテン語 homousion/unius substantiae)=「同一実体の」。ニカイア信条(325年)が、子は父と「同一実体」であると告白した語。子が父と同じ一つの実体をもつことを言う。聖書に無い語であり、父と子の区別を消す(サベリオス的な)理解を招くとして、東方の多くの司教に警戒された。
- ホモイウシオス(ὁμοιούσιος、ラテン語 homoeusion/similis substantiae)=「類似実体の」。350年代に、アンキュラのバシレイオスら東方の司教たちが唱えた語で、子は実体において父に「似ている」と言う。子を被造物とし、父に「似ていない」とする人々(アノモイオイ)を退けつつ、ホモウシオスへの警戒も保つ立場である。ホモウシオスとはギリシア語で一文字(ι)しか違わない。
Damnas quoque et substantiae nomen, quo te et Sardicensi synodo et Sirmiensi pium esse Occidentalibus mentiebaris: quod tamen prophetica auctoritate susceptum, fidei intelligentiam continebat.
PL 10, 600Bあなたはまた、「実体」という語をも断罪する。それによってあなたは、サルディカ会議とシルミウムの会議で、西方の人々に自分が敬虔であると偽っていた。しかしそれは、預言者的権威によって受け入れられ、信仰の理解を含んでいた。
Omne itaque, quod probatum antea est, damnare jubes; quod improbatum semper est, sanctificare compellis. O tu sceleste, qui ludibrium de Ecclesia facis! Soli canes ad vomitum suum redeunt: tu sacerdotes Christi resorbere ea quae exspuerant coegisti.
PL 10, 601Aそれゆえあなたは、以前に是認されたものすべてを断罪せよと命じ、常に否認されてきたものを聖なるものとせよと強いる。ああ、極悪の者よ、教会をもてあそぶ者よ。犬だけが自分の吐いたものに戻る。あなたは、キリストの司教たちに、吐き出したものを飲み戻すよう強いたのである。
Probare eos id in se confessionibus suis praecipis, quod ante damnaverant: in negando reos suos absolvunt, et se ipsos reos reddunt.
PL 10, 601A彼らが以前に断罪したことを、自らの告白によって自分自身について是認するよう、あなたは命じる。彼らは、否認することで自分たちの被告たちを無罪放免にし、自分たち自身を被告にする。
Omnia in impietatem et in reatum detrusisti: dum omnes reos se esse atque impios, aut ex praesentibus statuunt, aut ex praeteritis confitentur. Non recipit mendacium veritas, nec patitur religio impietatem.
PL 10, 601Aあなたはすべてを不敬虔と有罪のうちに押し込んだ。全員が、自分が被告であり不敬虔であると、現在のことから断定するか、過去のことから告白するからである。偽りを真理は受け入れず、不敬虔を信仰は耐えない。
Caput XXVI
第XXVI章PL 10, 601AConstantii in Orientales et Afros violentia. -- Christianum te loqueris: sed quam non sis, ipse testaris: nec professioni tuae gesta conveniunt. Substravisti enim voluntati tuae Orientales episcopos; neque solum voluntati tuae, sed et violentiae.
PL 10, 601A東方の人々とアフリカの人々に対するコンスタンティウスの暴力。――あなたはキリスト教徒だと言う。しかし、そうでないことを、あなた自身が証ししている。行いはあなたの宣言に合わない。あなたは東方の司教たちを自分の意志に従わせた。自分の意志だけでなく、暴力にも従わせたのである。
Mandas tibi subscriptiones Afrorum, quibus blasphemiam Ursacii et Valentis condemnaverant, reddi. Renitentibus comminaris, et postremum ad diripiendos mittis.
PL 10, 601Bあなたは、ウルサキウスとウァレンスの冒瀆を断罪したアフリカ人たちの署名が、あなたに返されるよう命じる。抵抗する者たちを脅し、ついには奪い取らせるために人を遣わす。
Quid? existimas Christum non nisi per litteram judicare, et ad arguendam voluntatem egere chartula Deum? aut quod semel scriptum est, et per te violenter abreptum, id de conscientia posse divinae potestatis aboleri?
PL 10, 601Bどうしたのか。あなたは、キリストが文字によってしか裁かず、神が意志を咎めるのに紙片を必要とするとでも思っているのか。あるいは、一度書かれ、あなたによって力ずくで奪い取られたものが、神的な権力の認識から消し去られうるとでも。
Sequentur te quidem in cineres chartulae, sed criminosorum apud Deum vivent damnationes. Unum tantum proficis, ut posteritas quid decernere in eos debeat, instructa sit timendo.
PL 10, 602A確かに、紙片は灰となるまであなたに従うであろう。しかし、罪ある者たちの断罪は〔criminosorum … damnationes は「罪ある者たちが下した断罪」とも読める〕、神のもとで生き続ける。あなたが成し遂げるのはただ一つ、後世の人々が、彼らに対して何を決めるべきかを、恐れることを通して教えられている、ということである。
Caput XXVII
第XXVII章PL 10, 602AAriani mortuis bellum indicunt. Et o quantis ad impietatem proficis incrementis! Et caeteri quidem mortales semper cum vivis bella gesserunt, dum homini ad hominem ultra mortem nihil causae est: tibi vero inimicitiarum nullus est finis.
PL 10, 602Aアレイオス派は死者に戦いを宣する。――そして、ああ、あなたは不敬虔へとどれほどの増大を遂げていることか。他の死すべき者たちは、常に生きている者たちとだけ戦いを交えてきた。人にとって人に対して、死を超えては何の理由もないからである。しかしあなたにとって、敵意には終わりがない。
Receptos enim jam in aeternam quietem patres nostros lacessis, et in decreta eorum perversus irrumpis. Apostolus communicare nos sanctorum memoriis docuit (Rom. XII, 13) : tu eas damnare coegisti.
PL 10, 602A実に、すでに永遠の安息に迎え入れられた我々の父祖たちを、あなたは攻撃し、邪悪にも彼らの決議に押し入る。使徒は、我々が聖徒たちの記念に与ることを教えた(ローマ12:13)。あなたは、それを断罪するよう強いた。
Estne aliquis hodie aut vivus, aut mortuus, cujus tu dicta non rescideris? Episcopatus ipsos, qui nunc videntur, sustulisti penitus: quia nemo non jam per se damnatus est, et eum, a quo sacerdotium sumpsit, non jam et ipse damnavit.
PL 10, 602A今日、生きていても死んでいても、あなたが言葉を取り消さなかった者が、いるだろうか。今見えている司教職さえ、あなたは根こそぎ取り去った。だれもがすでに自分自身によって断罪されており、自分に司教職を授けた者を自ら断罪していない者は一人もいないからである。
Cui nunc sanctorum memoriae communicabitur? Anathema tibi trecenti decem et octo convenientes apud Nicaeam episcopi sunt: anathema deinde omnes, qui variis exinde expositionibus adfuerunt.
PL 10, 602B今や、だれの聖徒の記念に与ることになるのか。ニカイアに集った三百十八人の司教たちは、あなたにとってアナテマである。それから、以後さまざまな信仰の提示に立ち会ったすべての者たちもアナテマである。
Ipse quoque pridem jam mortuus anathema tibi pater tuus est, cui Nicaena synodus fuit curae, quam tu falsis opinionibus infamatam perturbas, et contra humanum divinumque judicium cum paucis satellitibus tuis profanis impugnas.
PL 10, 602Bすでに久しく死んでいるあなたの父〔コンスタンティヌス〕もまた、あなたにとってアナテマである。彼はニカイア会議を気にかけた。あなたは、それを偽りの臆説で汚名を着せて乱し、人間と神の裁きに反して、あなたの少数の涜聖の従者とともに攻撃している。
Sed non licet tibi nunc regno potenti etiam in posterum praejudicare. Exstant enim litterae, quibus id, quod tu criminosum putas, pie tunc esse susceptum docetur.
PL 10, 603Aしかし、今、力ある王権を持つからといって、後の世に対してまで予断を下すことは、あなたには許されない。実に、あなたが有罪と思うことは、そのとき敬虔に受け入れられたのだと教える書簡が、残っているのである。
Audi verborum sanctam intelligentiam, audi Ecclesiae imperturbatam constitutionem, audi patris tui professam fidem, audi humanae spei confidentem securitatem, audi haereticae damnationis publicum sensum, et intellige te divinae religionis hostem, et inimicum memoriis sanctorum, et paternae pietatis haeredem rebellem. Additamentum ex libris de Trinitate.
PL 10, 603A言葉の聖なる理解を聞け。教会の乱されることのない制定を聞け。あなたの父の宣言した信仰を聞け。人間の希望の確信に満ちた安全を聞け。異端の断罪という公の感覚を聞け。そして、あなたが、神的な信仰の敵であり、聖徒たちの記念の敵であり、父の敬虔の謀反する相続人であることを、悟れ。補遺――『三位一体論』から。
Caput XXVIII
第XXVIII章PL 10, 603AEx lib. II de Trin., num. 6. Pater est, ex quo omne quod est consistit. Ipse in Christo et per Christum origo omnium.
PL 10, 603A『三位一体論』第2巻第6節から。父とは、存在するすべてのものがそれに由来して成り立つ者である。彼自身が、キリストにおいて、キリストを通して、万物の起源である。
Caeterum esse ejus in sese est: non aliunde quod est sumens, sed id quod est, ex se atque in se obtinens; infinitus, quia non ipse in aliquo, sed intra eum omnia; semper extra locum, quia non continetur in loco; semper ante aevum, quia tempus ab eo est.
PL 10, 603Bしかし、彼の存在は彼自身のうちにある。あるところのものを他から得るのではなく、あるところのものを自らから、自らのうちに保つ。無限であるのは、彼自身がどこかのうちにあるのではなく、万物が彼のうちにあるからである。常に場所の外にあるのは、場所に含まれないからである。常に時の全体に先立つのは、時が彼から出るからである。
Curre sensu si quid ei putas ultimum esse, eum semper invenies: quia cum semper intendas, semper est quod intendas. Semper autem locum ejus intendere ita tibi est, ut ei esse sine fine est. Sermo in eo deficiet, non natura claudetur.
PL 10, 603B何か彼に終わりがあると思うなら、思考で走ってみよ。あなたは常に彼を見いだすであろう。あなたが常に思いを向ける以上、常に思いを向けるべきものがあるからである。彼の場所へと常に思いを向けることは、あなたにとって、彼が終わりなく存在することと同じである。言葉は彼について尽き、本性は閉ざされない。
Iterum revolve tempora, esse semper invenies: et cum calculi numerus in sermone defecerit, Deo tamen semper esse non deficit. Intelligentiam commove, et totum mente complectere; nihil tenes. Totum hoc habet reliquum, reliquum autem hoc semper in toto est.
PL 10, 603Bもう一度、時をたどり返せ。あなたは、常に存在することを見いだすであろう。そして、数え上げの数が言葉において尽きても、神にとって存在することは尽きることがない。理解を動かし、心で全体を抱えよ。あなたは何も捕らえていない。この全体には残りがあり、その残りは常に全体のうちにある。
Ergo neque totum est, cui reliquum est; neque reliquum est, cui est omne quod totum est. Reliquum enim, portio est; omne vero, quod totum est. Deus autem et ubique est, et totus ubique est.
PL 10, 603Cそれゆえ、残りのあるものは全体ではなく、全体であるすべてを持つものには、残りはない。実に、残りは部分であり、全体であるものはすべてである。神はどこにでもあり、全体としてどこにでもある。
Ita regionem intelligentiae excedit, extra quem nihil est, et cujus est semper ut semper sit. Haec veritas est sacramenti Dei, hoc imperspicabilis naturae nomen in Patre.
PL 10, 603Cこうして、その外には何もないこの者は、理解の領域を超える。彼の存在は、常にあるためのものである。これが神の秘義の真理であり、これが、父における見通しがたい本性の名である。
Deus invisibilis, ineffabilis, infinitus: ad quem et eloquendum sermo sileat, et investigandum sensus hebeat, et complectendum intelligentia coarctetur.
PL 10, 603C神は、見えず、言い表しえず、無限である。彼を語ろうとして言葉は沈黙し、探ろうとして感覚は鈍り、抱えようとして理解は狭められる。
Caput XXIX
第XXIX章PL 10, 603CEx lib. III de Trin., num. 18. Volens itaque Filius hujus nativitatis suae fidem facere, factorum suorum nobis posuit exempla, ut per inenarrabilium gestorum suorum efficientiam de virtute nativitatis inenarrabilis doceremur: cum aqua fit vinum, cum quinque panes, saturatis quinque millibus virorum, excepto sexu et aetate reliqua, replent fragmentis cophinos duodecim.
PL 10, 603C『三位一体論』第3巻第18節から。子は、自らのこの誕生への信を確かなものにしようとして、自らの業の実例を我々に示した。語り尽くしえない自らの業の働きによって、語り尽くしえない誕生の力について教えられるためである。水が葡萄酒となり、また五つのパンが、残りの性と年齢の者〔女と子ども〕を別にして〔reliqua の係りは定かでない。sexu et aetate に掛けて取った〕五千人の男を満腹させたうえで、屑で十二の籠を満たす。
Res cernitur, et nescitur; fit, et non intelligitur; ratio non apprehenditur, effectus ingeritur. Stultum est autem, calumniam in eo inquisitionis intendere, in quo comprehendi id unde quaeritur per naturam suam non potest.
PL 10, 604A事柄は目に見えるが、知られない。起こるが、理解されない。理は捉えられず、結果が押し付けられる。しかし、探究されるものそのものが、その本性上、捉えられえない事柄において、探究という言いがかりを向けることは愚かである。
Ut enim inenarrabilis est Pater in eo quod ingenitus est; ita enarrari Filius in eo quod unigenitus est non potest; quia ingeniti est imago qui genitus est. Cum enim sensu atque verbis imaginem apprehendimus, necesse est etiam eum cujus imago est consequamur.
PL 10, 604A実に、父が生まれざる者であるという点で語り尽くしえないように、子も、独り子であるという点で語り尽くされえない。生まれた者は、生まれざる者の像だからである。実に、感覚と言葉によって像を把握するとき、その像がだれの像であるかにも、必然的に及ぶことになる。
Sed invisibilia persequimur, et incomprehensibilia tentamus, quibus intelligentia ad conspicabiles res et corporeas coarctatur; non erubescimus stultitiae, non nosmetipsos irreligiositatis arguimus, Dei arcanis, Dei virtutibus calumniantes.
PL 10, 604Aしかし我々は、見えないものを追い、把握しえないものを試みる。理解が、目に見える物体的なものに狭められているのに。それでも我々は愚かさを恥じず、神の秘密、神の力に言いがかりをつけて、自分たち自身を不敬虔だと責めることもない。
Quomodo Filius, et unde Filius, et quo damno Patris, vel ex qua sit portione natus inquirimus. Habueras in exemplo operationum, ut crederes Deum efficere posse, quorum intelligere efficientiam non possis.
PL 10, 604B我々は、どのように子か、何から子か、父のどのような損失によって、あるいはどの部分から生まれたのかを、尋ね求める。汝は、業の実例において、その働きを理解できないものでも神は成しうると信じるための手立てを、持っていたはずである。
Caput XXX
第XXX章PL 10, 604BEx num. 19 ejusdem libri. Quaeris quomodo secundum Spiritum natus sit Filius: ego te de corporeis rebus interrogo. Non quaero quomodo natus ex virgine sit: an detrimentum sui caro perfectam ex se carnem generans perpessa sit.
PL 10, 604B同書第19節から。汝は、霊に従って子がどのように生まれたのかを尋ねる。私は、汝に物体的なことについて問う。私は、彼がおとめ〔Virgo(マリア)を本サイトでは「おとめ」と訳す〕からどのように生まれたかを尋ねているのではない。完全な肉を自らから生む肉が、自らの損失を被ったのかどうかを、である。
Et certe non suscepit quod edidit: sed caro carnem sine elementorum nostrorum pudore provexit, et perfectum ipsa de suis non imminuta generavit. Et quidem fas esset, non impossibile in Deo opinari, quod per virtutem ejus possibile fuisse in homine cognoscimus.
PL 10, 604Bそして確かに、その肉は、産み出したものを〔男から〕受けて宿したのではない。肉は、我々の起源に伴う恥なしに〔elementorum nostrorum は字義どおりには「我々の元素の」。我々の生まれの始まりの婉曲と解した〕肉を産み出し、自らは減ることなく、自分のものから完全なものを生んだ。実に、人間においてその力によって可能であったと我々が知ることを、神において不可能ではないと考えるのは、正しいことであろう。
Caput XXXI
第XXXI章PL 10, 604CEx num. 20. Sed te, quisquis es, investigabilia sectantem, et divinorum secretorum atque virtutum gravem arbitrum consulo, ut mihi imperito, et tantum de omnibus Deo ut sunt ab eo dicta credenti, rationem saltem facti istius afferas.
PL 10, 604C同書第20節から。しかし、汝が何者であれ、探りえないものを追い、神的な秘密と力の重々しい判定者となっている汝に、私は求める。無知であり、すべてについて、神が語ったとおりに神を信じるだけの私に、せめてこの事柄の理を示してほしい。
Dominum audio, et quia his credo quae scripta sunt, scio jam post resurrectionem frequenter videndum se in corpore praebuisse multis non credentibus; certe Thomae non nisi contrectatis ejus vulneribus credituro, sicut ait: Nisi videro in manibus ejus figuram clavorum, et misero digitum meum in locum clavorum, et mittam manum meam in latus ejus, non credam (Joan. XX, 25) .
PL 10, 604C私は主の言葉を聞き、書かれていることを信じるので、復活ののち、主が多くの信じない者たちに、体をもってしばしば見られるよう身を差し出したことを知っている。ことにトマスは、その傷に触れなければ信じようとしなかった。こう言っている。「私が彼の手に釘の形を見、私の指を釘の場所に入れ、私の手を彼の脇腹に入れなければ、私は信じない」(ヨハネ20:25)。
Dominus se ad omnem intelligentiae nostrae imbecillitatem accomodat, et dubitationi infidelium satisfacturus, arcanum virtutis invisibilis operatur: facti rationem, quisquis eris coelestium rerum scrutator, expone.
PL 10, 604C主は、我々の理解力のあらゆる弱さに合わせ、信じない者たちの疑いを満たそうとして、見えない力の秘密を働かせる。天上のことの探究者となる汝が何者であれ、この事柄の理を説明せよ。
Erant discipuli inclusi, et secreto post passionem Domini conjuncti consederant. Dominus Thomae fidem propositis conditionibus confirmaturus assistit, palpandi corporis, et contrectandi vulneris obtulit facultatem: et utique qui compunctus recognoscendus sit, necesse est ut corpus in quo est compunctus attulerit.
PL 10, 605A弟子たちは閉じ込められ、主の受難のあと、ひそかに集まって座っていた。主は、トマスの信仰を、提示した条件によって確かなものにしようとして、そばに立ち、体に触れ、傷に触れる機会を差し出した。そして、当然、刺し貫かれた者として認められるべき者は、そこで刺し貫かれた体を、持ち来たらなければならない。
Quaero ergo per quas clausae domus partes sese corporeus intulerit. Diligenter enim Evangelista expressit, dicens: Venit Jesus januis clausis, et stetit in medio discipulorum suorum (Ibid., 26) .
PL 10, 605Aそれゆえ私は問う。閉ざされた家のどの部分を通って、体をもつ者が入ったのか。福音書記者が、注意深く言い表しているからである。「イエスは戸が閉まっているのに来て、弟子たちの真ん中に立った」(ヨハネ20:26)。
An constructa parietum penetrans, solidam lignorum naturam impenetrabilem transcurrit? Stetit namque corporeus, non simulatus aut fallax. Sequantur ergo oculi mentis tuae penetrantis ingressum, et cum eo clausam domum intelligentiae tuae visus introeat.
PL 10, 605A壁の構造物を貫き、貫きえない木材の堅い本性を通り抜けたというのか。彼は体をもって立ったのであって、見せかけでも偽りでもなかった。それゆえ、貫いて入るその入り込みに、汝の心の目が従うがよい。そして、汝の理解の視線が、彼とともに閉ざされた家に入るがよい。
Integra sunt omnia et obserata: sed ecce assistit medius, cui per virtutem suam universa sunt pervia. Invisibilibus calumniaris: ego a te visibilium exposco rationem.
PL 10, 605Bすべては損なわれず、閂がかけられている。しかし見よ、彼は真ん中に立つ。その力によって、すべては彼に対して通り抜けうるのである。汝は見えないものに言いがかりをつける。私は、汝に、見えるものの理を求める。
Nihil cedit ex solido, neque per naturam suam aliquid tamquam lapsu insensibili ligna et lapides admittunt. Corpus Domini a sese non deficit, ut sese resumat ex nihilo: et unde qui assistit in medio est?
PL 10, 605B堅いものから何も退かず、木材も石も、その本性によって、感じられぬ滑りのようにして何かを受け入れることはない。主の体は自らから欠けて、無から自らを取り戻すのでもない。では、真ん中に立っている者は、どこから来たのか。
Cedit ad haec et sensus et sermo, et extra rationem humanam est veritas facti. Idcirco ergo ut de nativitate fallimus, ita et de ingressu Domini mentiamur.
PL 10, 605Bこれらのことには、感覚も言葉も屈し、事実の真理は人間の理性の外にある。それならば、誕生について我々が欺くのと同じように、主の入り込みについても偽ろう。
Dicamus factum non fuisse, quia intelligentiam facti non apprehendimus: et cessante sensu nostro, facti ipsius cesset effectus. Sed mendacium nostrum facti fides vincit. Adstitit Dominus clausa domo in medio discipulorum: et Filius est natus ex Patre.
PL 10, 605B事は起こらなかったと言おう。その事の理解を我々は捉えないからである。そして、我々の感覚が止まるなら、その事そのものの結果も止むがよい。しかし、我々の偽りに、事実の確かさが勝つ。主は、家が閉ざされているのに、弟子たちの真ん中に立った。そして、子は父から生まれた。
Noli negare quod steterit, quia per intelligentiae infirmitatem consistentis non consequaris introitum: noli nescire quod ab ingenito et perfecto Deo patre unigenitus et perfectus filius Deus natus sit, quia sensum et sermonem humanae naturae virtus generationis excedat.
PL 10, 605C彼が立ったことを否定するな。汝の理解の弱さのために、立つ者の入り方を把握できないからといって。生まれざる完全な神なる父から、独り子で完全な、子なる神が生まれたことを、知らずにいるな。生成の力は、人間の本性の感覚と言葉を超えるからである。
Caput XXXII
第XXXII章PL 10, 606AEx num. 21. Et omnia quidem insuper mundi opera adesse nobis in testimonium possent, ne ambigere de Dei rebus atque virtutibus fas crederemus. Sed in ipsam veritatem infidelitas nostra procurrit, et violenti in excidium Dei potestatis irrumpimus.
PL 10, 606A同書第21節から。そして、世界のあらゆる業が、なお我々に証しとして備わっていて、神の事柄と力について疑うことが許されると我々が考えないようにしてくれるであろうに。しかし我々の不信は、真理そのものへと突進し、暴力をもって、神の権力を破壊しようと押し入る。
Si liceret, et corpora et manus ad coelum levaremus, solem astraque caetera annui cursus suis limitibus proturbaremus, permisceremus decessus Oceani et accessus, fluenta etiam fontium inhiberemus, et naturas fluminum referremus, concuteremus fundamenta terrae, et toto in haec opera Dei parricidio desaeviremus.
PL 10, 606Aもし許されるなら、我々は体と手を天に上げ、太陽とほかの星々を、年ごとの軌道の限界から乱し、大洋の引き潮と満ち潮を入り混ぜ、泉の流れも止め、川の本性を逆にし、大地の基を揺さぶり、神のこれらの業に対して、全面的な近親殺しの怒りで荒れ狂うであろう。
Sed bene est, quod nos intra hanc modestiae necessitatem natura corporum detinet. Certe non fallimus, quid, si liceret, essemus acturi: namque quia possumus, profana voluntatis audacia naturam veritatis convellimus, et bellum dictis Dei comparamus.
PL 10, 606Aしかし、我々の体の本性が、この慎みの必然のうちに我々を留めているのは、よいことである。もし許されたなら我々が何をするつもりであったかを、我々は確かに偽らない。実に、可能であるかぎり、涜聖の意志の大胆さによって、我々は真理の本性を覆し、神の言葉に戦いを備えているからである。
Caput XXXIII
第XXXIII章PL 10, 606BEx lib. II de Trin. n. 9. Cesset dolor querelarum. Nam te, quisquis es qui haec requires, non revoco in excelsum, non in amplitudinem tendo, non deduco in profundum. Nonne aequanimiter ignorabis Creatoris nativitatem, ignorans originem creaturae?
PL 10, 606B『三位一体論』第2巻第9節から。嘆きの苦しみは止むがよい。実に、これらを探求する汝が何者であれ、私は汝を高みへ呼び戻すのでも、広がりへ引っ張るのでも、深みへ導くのでもない。汝は、被造物の起源を知らない以上、創造主の誕生を知らないことを、平静に受け入れるのではないか。
Hoc saltem requiro, sentisne te genitum, et quae ex te generentur intelligis? Non quaero, sensum unde hauseris, vitam unde sortitus sis, intelligentiam unde adeptus sis, quale sit quod in te est, odor, sensus, visus, auditus; certe nemo quod facit nescit: quaero unde ista his quos generas indulgeas, qualiter sensum inseras, oculos accendas, cor affigas.
PL 10, 606B少なくともこれを私は問う。汝は自分が生み出されたと感じているか。そして、汝から生まれるものを理解しているか。私は、汝が感覚をどこから汲み取ったか、命をどこから割り当てられたか、理解をどこから得たか、汝のうちにあるもの、嗅覚、感覚、視覚、聴覚がどのようなものかを、尋ねているのではない。確かに、自分のすることを知らない者はいない。私が尋ねるのは、汝が生む者たちに、これらをどこから与え、どのように感覚を植え込み、目を灯し、心を据えるのか、である。
Haec, si potes, enarra. Habes ergo quod nescis, et tribuis quae non intelligis: aequanimiter imperitus in tuis, insolenter in Dei rebus ignarus.
PL 10, 606Cこれを、できるなら、語ってみよ。汝は、知らないものを持ち、理解しないものを授けている。自分のことについては平静に無知であり、神の事柄については不遜に無知である。