Caput I
第I章PL 1, 608DMagna curiositate et majore longe memoria opus est ad studendum, si quis velit ex litteris receptissimis quibusque philosophorum vel poetarum vel quorumlibet doctrina sapientiae saecularis magistrorum testimonia excerpere christianae veritatis; ut aemuli persecutoresque ejus de suo proprio instrumento, et erroris in se, et iniquitatis in nos rei revincantur.
PL 1, 608D大きな好奇心と、それよりもはるかに勝る記憶力とが、探求のためには必要である。もし誰かが、もっとも定評ある文書――哲学者であれ詩人であれ、およそこの世の知恵を教えるどのような教師の学説であれ――から、キリスト教の真理についての証言を抜き出そうとするならば。それは、真理に敵対し迫害する者どもが、自分自身の証書によって、自らについては誤りの、我々に対しては不正の、有罪であると論駁されるためである。
Nonnulli quidem, quibus de pristina litteratura et curiositatis labor et memoriae tenor perseveravit, ad eum modum opuscula penes nos condiderunt, commemorantes et contestificantes in suggillationem et originem et traditionem et sententiarum argumenta, per quae recognosci possit, nihil nos aut novum aut portentosum suscepisse, de quo non etiam communes et publicae litterae ad suffragium nobis patrocinentur, si quid aut erroris ejecimus, aut aequitatis admisimus.
PL 1, 609A実際、以前に受けた文学の教養から、好奇心の労苦と記憶力の持続とをなおも保ち続けている者が幾人かおり、その仕方で我々のもとに小論を著してきた。彼らは、論難のために起源と伝承と学説の論拠とを想起し証言し、それによって、我々が何ら新奇なものも異常なものも引き受けてはいないこと、また、我々が何か誤りを退け、何か公正さを受け入れたのだとしても、そのことについて世間に広く行きわたる公けの文書もまた票決として我々のために弁護してくれることが、見て取られうるようにしている。
Sed ne suis quidem magistris, alias probatissimis atque lectissimis, fidem inclinavit humana de incredulitate duritia, sicubi in argumenta christianae defensionis impingunt; tunc vani poetae, cum deos humanis passionibus et fabulis designant: tunc philosophi duri, cum veritatis fores pulsant.
PL 1, 609Bしかし、人間の不信仰の頑なさは、他の点ではこの上なく信頼され精選された自分自身の教師たちに対してすら、信を傾けることをしなかった――彼らがどこかでキリスト教弁明の論拠に触れる場合には。そのときには、神々を人間的な激情や作り話で描く詩人たちは『虚しい詩人』とされ、真理の門を叩く哲学者たちは『頑固な哲学者』とされる。
Hactenus sapiens et prudens habebitur, qui prope christianum pronuntiarit, cum si quid prudentiae aut sapientiae affectaverit, seu ceremonias despuens, seu saeculum revincens, pro christiano denotetur.
PL 1, 609B『賢明で知恵ある者』とみなされるのは、ほぼキリスト教徒に近いことを公言する程度までである。というのも、もし彼が知恵や賢明さを本気で追い求め、祭儀を唾棄するにせよ、この世を論駁するにせよ、その行いのゆえにキリスト教徒だと名指されてしまうからである。
Jam igitur nihil nobis erit cum litteris et doctrina perversae felicitatis, cui in falso potius creditur, quam in vero. Viderint si qui de unico et solo deo pronuntiaverunt. Imo nihil omnino relatum fit, quod agnoscat christianus, ne exprobrare possit.
PL 1, 609Bさればもはや、我々には、倒錯した幸福の文学や教えと関わるところは何もない。それは真においてではなく、むしろ偽において信じられているものである。唯一なる神について語った者があったとしても、それは彼ら自身に任せておこう。それどころか、キリスト教徒がそれと認めるようなものは、全く何一つ伝えられていない。それゆえ、それを咎めの種にすることもできない。
Nam et quod relatum est, neque omnes sciunt; neque qui sciunt, constare confidunt. Tanto abest ut nostris litteris annuant homines, ad quas nemo venit nisi jam christianus.
PL 1, 610Aというのも、伝えられていることであっても、それを知る者がすべてではなく、知る者たちも、それが確かなことだと確信しているわけではないからである。まして人々が我々の聖典に賛意を示すなどということは、それほどまでにあり得ぬことであり、実際、そこにたどり着く者は、すでにキリスト教徒になった者でなければ誰もいない。
Novum testimonium advoco, imo omni litteratura notius, omni doctrina agitatius, omni editione vulgatius, toto homine majus, id est totum quod est hominis. Consiste in medio, anima, seu divina et aeterna res es secundum plures philosophos, eo magis non mentiens.
PL 1, 610A私は新しい証言を呼び出す。それどころか、あらゆる文学よりも名高く、あらゆる教説よりも活発に論じられ、あらゆる刊行物よりも広く行きわたり、人間のすべてよりも大きい証言を――すなわち人間であることの全体をなすものを。魂よ、真ん中に立て。多くの哲学者によれば、お前は神的で永遠なるものであるにせよ、それだけいっそう偽りを言わない。
Seu minime divina, quoniam quidem mortalis, ut Epicuro soli videtur, eo magis mentiri non debebis, seu de coelo exciperis, seu de terra conciperis, seu numeris, seu atomis concinnaris, seu cum corpore incoeperis, seu post corpus induceris, unde unde et quoquo modo hominem facis animal rationale, sensus et scientiae capacissimum.
PL 1, 610Aあるいは、エピクロスひとりに見えるとおり、むしろ死すべきものであるがゆえに、少しも神的でないにせよ、それだけいっそう偽りを言うべきではない。お前が天から受け取られたのであれ、地から孕まれたのであれ、数によってであれ原子によってであれ組み立てられたのであれ、肉体とともに始まったのであれ、肉体の後に導き入れられたのであれ――どこから来たにせよ、どのようにであれ、お前は人間を、理性を備えた動物、感覚と知識をこのうえなく豊かに具えた動物にするのである。
Sed non eam te advoco, quae scholis formata, bibliothecis exercitata, academiis et porticibus Attici partam sapientiam ructas.
PL 1, 610Bしかし、私が呼ぶのは、学校で形作られ、書庫で鍛えられ、アッティカの学園と柱廊とで得た知恵をげっぷのように吐き出す、そのようなお前ではない。
Te simplicem et rudem et impolitam et idioticam compello, qualem habent qui te solam habent, illam ipsam de compito, de trivio, de textrino totam. Imperitia tua mihi opus est, quoniam aliquantulae peritiae tuae nemo credit.
PL 1, 610B私が呼びかけるのは、素朴で粗野で洗練されておらず無学なお前、すなわち、お前だけしか持たぬ者たちが持つとおりのお前、辻や街角や機織り場から出てきたそのままのお前、全体としてのお前である。お前の無学こそ私に必要である。お前のわずかな知識など誰も信じないからである。
Ea expostulo, quae tecum in hominem infers, quae aut ex temetipsa, aut ex quocumque auctore tuo sentire didicisti. Non es, quod sciam, christiana, fieri enim, non nasci solet christiana.
PL 1, 610B私が求めるのは、お前が人間のうちに持ち込むもの、お前自身から、あるいはお前の創造者が誰であれその者から、そう感じるようにと学んだものである。お前は、私の知るかぎり、キリスト教徒ではない。というのも、キリスト教徒は生まれるのではなく、なるのが常だからである。
Tamen nunc a te testimonium flagitant christiani, ab extranea adversus tuos, ut vel tibi erubescant, quod nos ob ea oderint et irrideant, quae te nunc consciam detineant.
PL 1, 610Bそれでもなお、今キリスト教徒たちは、外部の者であるお前から、お前自身の仲間たちに対する証言を求めている。それは、彼らが我々を憎み嘲るその当のことについて――そのことは今、お前を、それを知る者としてとどめ置いているのだが――彼らがせめてお前に対して恥じ入るようになるためである。
Caput II
第II章PL 1, 611ANon placemus, Dominum praedicantes hoc nomine unico unicum, a quo omnia, et sub quo universa. Dic testimonium si ita scis.
PL 1, 611A我々は気に入られていない、この唯一の名によって唯一なる主を宣べ伝えているがゆえに――その方から万物があり、その方のもとに宇宙のすべてがある。もしそうと知っているなら、証言せよ。
Nam te quoque palam et tota libertate, qua non licet nobis, domi ac foris audimus ita pronuntiare, Quod Deus dederit, et, Si Deus voluerit, ea voce et aliquem esse significas, et omnem illi confiteris potestatem, ad cujus spectas voluntatem, simul et caeteros negas deos esse, dum suis vocabulis nuncupas, Saturnum, Jovem, Martem, Minervam.
PL 1, 611Aというのも、我々には許されていないあの公然たる、まったき自由さをもって、お前もまた家の内でも外でも、こう言い放つのを我々は聞いているからである、「神がお与えくださるなら」、また「神が望まれるなら」と。その言葉によって、お前は何者かが存在することを示し、その御旨をお前が窺うその方に、あらゆる権力を認めている。そして同時に、それ以外の者どもが神々であることを否定している――サトゥルヌス、ユピテル、マルス、ミネルウァと、それぞれに固有の名で呼んでいる、まさにそのことによって。
Nam solum Deum confirmas, quem tantum Deum nominas, ut et cum illos interdum deos appellas, de alieno et quasi pro mutuo usa videaris. De natura quoque Dei quem praedicamus, nec te latet: Deus bonus est, Deus benefacit, tua vox est.
PL 1, 611Aというのも、お前は、ただ神とのみ呼ぶその方だけを、神として確言しているのであって、たとえときにあの者どもを神々と呼ぶことがあったとしても、それは他人のものを、いわば借り物として用いているように見えるからである。我々が宣べ伝える神の本性についても、お前は知らずにいるわけではない。「神は善である」、「神は善を為される」とは、お前の言葉である。
Plane ea dicis, sed homo malus scilicet, contraria propositione oblique et figuraliter exprobrans, ideo malum hominem, quia a Deo bono abscesserit.
PL 1, 611B確かにお前はそう言う。だが、なるほど、人を『悪人』と呼ぶときには、逆の命題によって遠回しに比喩的に難じているのである――その人間が悪いのは、善なる神から離れ去ったからだ、と。
Etiam quod penes Deum bonitatis et benignitatis omnis benedictio inter nos summum sit disciplinae et conversationis sacramentum, Benedicat te Deus, tam facile pronuntias, quam christiano necesse est.
PL 1, 611Bまた、あらゆる祝福が善さと慈愛との神のもとにあり、そのことが我々のあいだでは教えと生き方の秘義のうちで最高のものであるということ、そのことについても、お前は「神がお前を祝福されるように」と、キリスト教徒にとって必要であるのと同じくらい容易く言い放つ。
At cum in maledictum convertis benedictionem Dei, perinde dicto omnem super nos potestatem ejus consistere secundum nos confiteris.
PL 1, 611Bしかし、お前が神の祝福を呪いへと転じるときでも、それと同じ言い方によって、その方のあらゆる権力が我々の上に存する、と我々にならって認めているのである。
Sunt, qui etsi Deum non negent, dispectorem plane et arbitrum, et judicem non putent: in quo utique nos maxime rejiciunt, qui ad istam disciplinam metu praedicati judicii transvolamus; sic Deum honorantes, dum curis observationis, et molestiis animadversionis absolvunt, cui ne iram quidem adscribunt.
PL 1, 611B神を否定はしないにせよ、明らかに、その方を監督者や、裁定者や、裁く者だとは考えない者たちがいる。この点においてこそ、彼らは我々を何よりも斥けるのである――我々は、宣べ伝えられた裁きへの恐れゆえにこの教えへと飛び移る者たちだからである。彼らはこのようにして神を敬っている――監視の気遣いや罰の煩わしさから神を解き放ちながら、その方に怒りすら帰することをしないことによって。
Nam si Deus (inquiunt) irascitur, corruptibilis et passionalis est. Porro quod patitur, quodque corrumpitur, etiam interitum potest capere, quem Deus non capit.
PL 1, 612Aというのも、もし神が怒るとすれば(と彼らは言う)、神は腐敗しうる、情念に動かされる者だということになる。しかも、苦しみを受けるもの、腐敗するものは、滅びをも被りうるが、神はそれを被らない。
At iidem alibi animam divinam et a Deo conlatam confitentes, cadunt in testimonium ipsius animae, retorquendum adversus opinionem superiorem. Si enim anima aut divina aut a Deo data est, sine dubio datorem suum novit.
PL 1, 612Aしかし、その同じ者どもが、他の箇所では、魂は神的なものであり神から授けられたものであると認めており、それによって、魂そのものの証言へと落ち込んでしまう――その証言は、先の見解に対して逆用されるべきものである。というのも、もし魂が神的なものであるか、あるいは神から与えられたものであるならば、疑いなく、自らを与えた者を知っているはずだからである。
Et si novit, utique et timet, ut tantum postremo auctorem. An non timet, quem magis propitium velit, quam iratum? Unde igitur naturalis timor animae in Deum, si Deus non novit irasci? Quomodo timetur, qui nescit offendi?
PL 1, 612Aそして、もし魂が知っているなら、当然、恐れてもいる――せめて、つまるところは自らの創造者としてであるにせよ。神を、怒れる者よりもむしろ恵み深い者であってほしいと望みながら、恐れないでいられるだろうか。それゆえ、もし神が怒ることを知らないのだとすれば、魂が神に対して抱く自然な恐れは、いったいどこから来るのか。害されることを知らない者が、どうして恐れられえようか。
Quid timetur, nisi ira? unde ira, nisi ex animadversione? Unde animadversio, nisi de Dei judicio? Unde judicium, nisi de potestate? Cujus potestas summa, nisi Dei solius?
PL 1, 612A怒りでなければ、何が恐れられるというのか。罰からでなければ、怒りはどこから来るのか。神の裁きからでなければ、罰はどこから来るのか。権力からでなければ、裁きはどこから来るのか。神おひとりのものでなければ、いったい誰の権力が最高のものであろうか。
Hinc ergo tibi anima de conscientia suppetit domi ac foris, nullo irridente vel prohibente praedicare, Deus videt omnia, et Deo commendo, et Deus reddet, et Deus inter nos judicabit. Unde hoc tibi non Christianae?
PL 1, 612Bそれゆえ、ここから、魂よ、お前には良心から、家の内でも外でも――誰にも嘲られず妨げられずに――こう宣べ伝える力が備わっているのである、「神はすべてを見ておられる」、「神にお任せする」、「神が報いてくださる」、「神が我々のあいだを裁かれる」と。この力は、お前がキリスト教徒でないのに、いったいどこから来るのか。
Atque id plerumque et vitta Cereris redimita, et pallio Saturni coccinata et deae Isidis linteata?
PL 1, 612Bしかも、たいていはそのことを、ケレスの鉢巻を頭に結び、サトゥルヌスの緋の外套をまとい、女神イシスの亜麻布の衣を身にまとったままで、行っているのではないか。
In ipsis denique templis Deum judicem imploras, sub Esculapio stans, Junonem in aere exorans, Minervae calceans furvis galeam formis, et neminem de praesentibus deis contestaris; in tuo foro aliunde judicem appellas, in tuis templis alium deum pateris. O testimonium veritatis, quae apud ipsa daemonia testem efficit christianorum.
PL 1, 612Bついには、まさにその神殿の中でこそ、お前は裁く者としての神に嘆願している――アエスクラピウスの下に立ちながら、青銅のユーノーに祈願しながら、ミネルウァの兜に〔以下、本文が崩れており構文が取れない〕、そして、その場にいる神々のうち誰ひとりをも証人として呼ばないのだ。お前の広場では、それとは別のところから裁く者を呼び求め、お前の神殿では、それとは別の神を許容している。おお、真理の証言よ。それは、悪霊どもその当のものの許でさえ、キリスト教徒たちの証人を作り出すのである。
Caput III
第III章PL 1, 612BEnimvero cur daemonia affirmamus esse? sane quasi non et probemus, qui ea soli de corporibus exigimus. Aliqui Chrysippi adsentator illudit ea, et esse, et abominationem sustinere, execrationes tuae respondent.
PL 1, 612Bまことに、我々はなぜ悪霊が存在すると主張するのか。実に、肉体からそれを追い出すのは我々だけであるのに、まるで証明してもいないかのようだ。クリュシッポスに追従するある者は、それを嘲笑う。だが、悪霊が存在することも、忌み嫌われるのに甘んじていることも、お前の呪いの言葉が答えているのだ。
Daemonium vocas, hominem aut immunditia, aut malitia, aut insolentia, aut quacunque macula, quam nos daemoniis deputamus, aut ad necessitatem odii opportunam.
PL 1, 613Aお前は、不潔さにせよ、悪意にせよ、尊大さにせよ、我々が悪霊に帰する汚れにせよ、憎悪の必要に好都合な汚れにせよ、そのいずれによってであれ、人を「悪霊」と呼ぶ。
Satanam denique in omni aversatione et aspernatione et detestatione pronuntias, quem nos dicimus malitiae angelum, totius erroris artificem, totius saeculi interpolatorem, per quem homo a primordio circum ventus, ut praeceptum Dei excederet, et propterea in mortem datus, exinde totum genus de suo semine infectum, suae etiam damnationis traducem fecit.
PL 1, 613A実に、お前はあらゆる嫌悪と拒絶と忌避のうちにサタンの名を口にする。我々はその者を、悪意の天使、あらゆる誤りの案出者、この世全体を堕落させる者と呼んでいる。その者によって、人は太初から欺かれて神の命令を踰え出るに至り、それゆえ死に引き渡され、そこから全人類を、自らの種子によって汚し、自らの断罪をも受け継がせる取り木としたのである。
Sentis igitur perditorem tuum. Et licet soli illum noverint christiani, vel quaecunque apud Dominum secta, et tu tamen eum nosti, dum odisti.
PL 1, 613Aそれゆえ、お前は自らを滅ぼす者を感じ取っている。たとえ彼を知るのはキリスト教徒だけ、あるいは主のもとにあるどの教団だけであるとしても、お前もまた、憎むことによって彼を知っているのだ。
Caput IV
第IV章PL 1, 613AJam nunc quod ad necessariorem sententiam tuam spectet, quantum et ad ipsum statum tuum tendit, affirmamus, te manere post vitae dispunctionem, et exspectare diem judicii, proque meritis aut cruciatui destinari, aut refrigerio, utroque sempiterno.
PL 1, 613A今や、お前にとってより必要な見解に関わる限り、そしてお前自身の状態そのものに関わる限りにおいて、我々は主張する。お前は生の決着の後にもなお存続し、裁きの日を待ち、功に応じて責め苦か安らぎかのいずれかへと定められる、そのいずれもが永遠のものとして。
Quibus sustinendis necessario tibi substantiam pristinam, ejusdemque hominis materiam, et memoriam reversuram, quod et nihil mali ac boni sentire possis, sine carnis passionalis facultate, et nulla ratio sit judicii sine ipsius exhibitione, qui meruit judicii passionem.
PL 1, 613Bそれらに耐えるために、お前には必然的に、もとの実体と、同じ人間の質料と、記憶とが戻ってくることになる。なぜなら、肉の受苦する能力なしには、お前は善悪を何も感じ得ないからであり、また、裁きの受苦に値した当人が差し出されることなしには、裁きの理由は成り立たないからである。
Ea opinio Christiana etsi honestior multo pythagorica, quae te non in bestias transfert; etsi plenior platonica, quae tibi etiam dotem corporis reddit; etsi epicurea gratior, quae te ab interitu defendit: tamen propter suum nomen soli vanitati et stupori, et ut dicitur, praesumptioni deputatur.
PL 1, 613Bこのキリスト教の世論は――お前を獣に移し変えぬ点でピュタゴラス派の世論よりもはるかに品位が高く、お前に肉体という賜物をも返す点でプラトン派の世論よりも豊かであり、お前を滅びから守る点でエピクロス派の世論より快いものであるとしても――その名のゆえに、ひとえに虚しさと愚かさ、そして世に言われるところの思い込みとに帰せられている。
Sed non erubescimus, si tecum erit nostra praesumptio. Primo enim cum alicujus defuncti recordaris, misellum vocas eum: non utique quod de bono vitae ereptum, sed ut poenae et judicio jam adscriptum. Caeterum alias securos vocas defunctos.
PL 1, 614Aしかし、我々の思い込みがお前と共にあるとしても、我々は恥じ入らない。なぜなら第一に、お前は誰か死者のことを思い出すとき、その者を「哀れなやつ」と呼ぶからである。それは、彼が生の善きものから奪われたからというのでは決してなく、すでに刑罰と裁きに割り当てられた者としてなのである。しかし、また別の折には、お前は死者たちを「安らかだ」と呼ぶ。
Profiteris et vitae incommodum, et mortis beneficium. Vocas porro securos, si quando extra portam cum obsoniis et matteis tibi potius parentans ad busta recedis, aut a bustis dilutior redis.
PL 1, 614Aお前は、生の不都合と死の恩恵とを、ともに公言している。そしてさらに、門の外で供物や御馳走を携え、むしろ自分自身のために手向けをしながら墓所へと赴くとき、あるいは墓所からほろ酔いで帰るとき、お前は死者を「安らかだ」と呼ぶ。
At ego sobriam tuam sententiam exigo: misellos vocas mortuos, cum de tuo loqueris, cum ab eis longe es. Nam in convivio eorum quasi praesentibus et conrecumpentibus sortem suam exprobrare non possis, debes adulari propter quos laetius vivis.
PL 1, 614Aしかし私は、お前の素面の本心を問おう。お前は、自分の側に立って語るとき、死者たちから遠く離れているときには、彼らを「哀れなやつら」と呼ぶ。だが、彼らの饗宴の席では、あたかも彼らが同席し共に横たわっているかのようで、彼らの運命をなじることができないからこそ、お前は、彼らのおかげでより楽しく生きている身として、へつらわねばならないのだ。
Misellum ergo vocas, qui nihil sentit? quid quod ut sentienti maledicis, cujus memoriam cum alicujus offensae morsu facis. Terram gravem imprecaris, et cineri penes inferos tormentum.
PL 1, 614Bそれでは、お前は何も感じない者を「哀れなやつ」と呼ぶのか。さらに言えば、お前は、まるでその者が感じているかのように悪態をつき、その記憶を何らかの恨みの刺すような痛みとともに呼び起こしているではないか。お前は、「地よ重くあれ」と呪い、冥界のもとにある灰に呵責あれと呪う。
Aeque ex bona parte, cui gratiam debes, ossibus et cineribus ejus refrigerium comprecaris, et ut bene requiescat apud inferos cupis.
PL 1, 614B同様に、好意の面では、恩義を負っている相手に対して、お前はその者の骨と灰に安らぎを祈り、冥界のもとでよく安らうことを願う。
Si nihil passionis est tibi post mortem, si nulla sensus perseverantia, si denique nihil es ipsa ubi corpus reliquisti: cur mentiris in te, quasi aliquid ultra pati possis?
PL 1, 614Bもし死後にお前に何の受苦もないのであれば、もし感覚の存続が全くないのであれば、ついには、肉体を離れたそのときにお前自身が全く無であるならば、なぜお前は自分自身について偽るのか、まるでなお何かを被り得るかのように。
Imo cur in totum times mortem, si nihil est tibi timendum post mortem, qua nec experiundum post mortem?
PL 1, 614Bそれどころか、もし死後に恐れるべきものが何もなく、死後には死そのものを経験することさえないのであれば、なぜお前は死をまったく恐れるのか。
Nam etsi dicere potes, ideo mortem timeri, non ut aliquid minantem, sed ut commodum vitae amputantem: atquin cum et incommoda longe plura vitae pariter excedas, et lucratione gravioris partis metum diluis, nec jam timenda est amissio bonorum, quae altero bono, id est incommodorum pace, pensatur.
PL 1, 614Bなぜなら、たとえお前が、死が恐れられるのは何かを脅かすものとしてではなく、生の利便を断ち切るものとしてなのだ、と言えるとしても、しかるに、お前は生の不都合をも――それは利便よりはるかに多いのだが――同時に脱し、より重い部分を得ることによって恐れを薄めているのだから、善きものの喪失はもはや恐れるに値しない。それは、別の善きもの、すなわち不都合からの平安によって埋め合わされるからである。
Non est timendum, quod nos liberat ab omni timendo. Si times vita decedere, quia optimam nosti: certe mortem timere non debes, quam malam nescis. At cum times, scis malam.
PL 1, 615A我々をあらゆる恐れから解き放つものを、恐れるべきではない。もしお前が、生を最善のものと知っているがゆえに生から立ち去ることを恐れるのだとすれば、悪いものだとは知らない死のほうを恐えるいわれは、確かにないはずである。だが、現に恐れているからには、お前はそれが悪いものだと知っているのだ。
Non scires autem malam quia nec timeres, si non scires aliquid esse post mortem, quod eam malam faciat, ut timeas. Omittamus nunc naturalem formam timendi mortem. Nemo timeat, quod evadere non potest. Ex altera parte congredior, laetioris spei post mortem.
PL 1, 615Aしかし、死後に何かがあって、それが死を悪いものとし、お前に恐れさせるのだということを知らなかったなら、お前は死を悪いものと知らなかったであろう。恐れることさえなかったであろうから。今は、死を恐れる自然な形については措いておこう。逃れられないものを恐れるには及ばない。私は別の側面から、死後のより喜ばしい希望について取り組もう。
Nam omnibus fere ingenita est famae post mortem cupido. Longum est retexere Curtios et Regulos, vel Graecos viros, quorum innumera elogia sunt contemptae mortis propter posthumam famam.
PL 1, 615Aなぜなら、死後の名声への欲求は、ほとんどすべての者に生まれつき備わっているからである。クルティウスやレグルスたち、あるいはギリシアの男たちを語り直すのは長くなりすぎよう。彼らについては、死後の名声のために死を蔑んだことを称える言葉が数え切れぬほどあるのだから。
Quis non hodie memoriae post mortem frequentandae ita studet, ut vel litteraturae operibus, vel simplici laude morum, vel ipsorum sepulcrorum ambitione, nomen suum servet?
PL 1, 615B今日、死後にも自分の記憶がしきりに思い起こされることに、これほど熱心でない者があろうか。文学の作品によってであれ、人柄への率直な称賛によってであれ、墓そのものの誇示によってであれ、自分の名を保とうとして。
Unde anima hodie affectare aliquid, quod velit post mortem, et tantopere praeparare, quo sit usura post obitum: si nihil de postero sciret? Sed forsitan de sensu post excessum tui certiores, quam de resurrectione quandoque, cujus nos praesumptores denotamur.
PL 1, 615B魂が、もし死後のことについて何も知らないのであれば、どうして今日、死後に望むことになる何かを追い求め、死後に用いるはずのものをこれほど熱心に準備するだろうか。しかし恐らく我々は、いつか訪れる復活について――それについて我々は「思い込む者ども」と評されている――よりも、お前が世を去った後の感覚についてのほうを、より確かに知らされているのであろう。
Atquin hoc quoque ab anima praedicatur. Nam si de aliquo jam pridem defuncto tanquam vivo quis requirat, prae manu occurrit dicere: Abiit jam, et reverti debet.
PL 1, 615Bしかるに、これもまた魂によって宣べ伝えられている。なぜなら、誰かがすでにずっと前に死んだ人について、あたかもその者が生きているかのように尋ねるならば、すぐさま口をついて出てくるのは、「もう逝ってしまった、いつか帰ってくるはずだ」という言葉だからである。
Caput V
第V章PL 1, 615CHaec testimonia animae quanto vera, tanto simplicia; quanto simplicia, tanto vulgaria; quanto vulgaria, tanto communia: quanto communia, tanto naturalia: quanto naturalia, tanto divina.
PL 1, 615Cこれら魂の証言は、真であればあるほど単純であり、単純であればあるほど通俗的であり、通俗的であればあるほど万人に共通であり、万人に共通であればあるほど自然であり、自然であればあるほど神的である。
Non putem cuiquam frivolum et frigidum videri posse, si recogitet naturae majestatem, ex qua censetur auctoritas animae. Quantum dederis magistrae, tantum adjudicabis discipulae. Magistra natura, anima discipula.
PL 1, 615C自然の威厳——そこから魂の権威は測られる——をよく考え直すならば、これが誰かの目に軽薄で気の抜けたものと映りうるとは、私には思われない。お前が師にどれほどのものを与えるにせよ、それだけのものを弟子に認めることになろう。自然が師であり、魂は弟子である。
Quicquid aut illa edocuit, aut ista perdidicit: a Deo traditum est, magistro scilicet ipsius magistrae. Quid anima possit de principali institutore praesumere, in te est aestimare de ea quae in te est.
PL 1, 616Aかの師が教えたにせよ、この弟子が学び取ったにせよ、それは神から——すなわちその師自身の師である神から——伝えられたものである。魂がその根源の創始者について何を思い込みうるか、それはお前の内にある魂について、お前自身のうちで推し量ることである。
Senti illam, quae ut sentias efficit! recogita in praesagiis vatem, in ominibus augurem, in eventibus prospicem. Mirum si a Deo data homini, novit divinare. Tam mirum, si eum a quo data est, novit.
PL 1, 616A魂を感じ取れ、お前が感じ取ることを可能にしているその当のものを。予感のうちに予言者を、前兆のうちに鳥占官を、出来事の帰趨のうちに先見者を、そこに見て取れ。神によって人に与えられたのだから、魂が予知することを心得ているとして、何の不思議があろうか。魂を与えたその方を魂が知っているとしても、同様に不思議はない。
Etiam circumventa ab adversario, meminit sui auctoris, et bonitatis, et decreti ejus, et exitus sui et adversarii ipsius. Sic mirum, si a Deo data, eadem canit, quae Deus suis dedit nosse.
PL 1, 616Aたとえ敵に欺かれていても、魂は自らの創造者と、その慈愛と、その定めと、自らの行く末と敵自身の行く末とを覚えている。神によって与えられた魂が、神がご自分の者たちに知らせたのと同じことを説いているとして、それゆえ何の不思議があろうか。
Sed qui ejusmodi eruptiones animae non putavit doctrinam esse naturae et congenitae et ingenitae conscientiae tacita commissa, dicet potius diventilatis in vulgus opinionibus, publicatarum litterarum usum, jam et quasi vitium corroboratum taliter sermocinandi.
PL 1, 616Bしかし、魂のこうした噴出を、自然の教え——生まれながらの、そして生得の良心にひそかに託されたもの——だとは考えない者は、むしろこう言うであろう。それは民衆のあいだに広まった世論から、公にされた文書の慣用から出たものであり、今ではほとんど悪癖にまでなった、こうした語り口にすぎない、と。
Certe prior anima, quam littera; et prior sermo, quam liber, et prior sensus, quam stylus; et prior homo ipse, quam philosophus et poeta. Numquid ergo credendum est, ante litteraturam et divulgationem ejus mutos absque hujusmodi pronuntiationibus homines vixisse?
PL 1, 616B確かに、魂は文字よりも古く、言葉は書物よりも古く、感覚は筆よりも古く、そして人間そのものは哲学者や詩人よりも古い。それならば、文学とその普及以前、人間は物言わず、この種の発言もなしに生きていたと信じねばならないのか。
Nemo deum et bonitatem ejus, nemo mortem, nemo inferos loquebatur: mendicabat sermo, opinor, imo nec ullus esse poterat, cessantibus etiam tunc, sine quibus etiam hodie jam beatior, et locupletior, et prudentior esse non potest, si ea quae tam facilia, tam assidua, tam proxima hodie sunt, in ipsis quodammodo labiis parta, retro non fuerunt, antequam litterae in saeculo germinassent, antequam Mercurius (opinor) natus fuisset.
PL 1, 616B神とその慈愛について語る者は誰もなく、死について語る者も、冥界について語る者も誰もいなかった。言葉は、思うに、乏しかった。それどころか、言葉そのものはおよそあり得なかったであろう。というのも、それなしには今日でさえ言葉がより恵まれ、より富み、より賢くあることのできぬあの事柄が、当時はまだ欠けていたからである。もし今日これほど容易で、これほど日常的で、これほど身近な——いわば唇のうえにすでに生まれ出ているような——事柄が、文字がこの世に芽生える以前、メルクリウスが(思うに)生まれる以前には、かつて存在しなかったのだとすればの話であるが。
Et unde ordo ipsis litteris contingit, nosse, et in usum loquelae disseminare, quae nulla unquam mens conceperat, aut lingua protulerat, aut auris exceperat?
PL 1, 616Cそして、いかなる心もかつて思い描かず、いかなる舌もかつて語らず、いかなる耳もかつて聞いたことのない事柄を、文字そのものがどうして知り、日常の言葉として広めるに至ったのか。
At enim quum divinae Scripturae, quae penes nos vel Judaeos sunt, in quorum oleastro insiti sumus, multo saecularibus litteris non modica tantum aetate aliqua antecedant, ut loco suo edocuimus ad fidem earum demonstrandam; etsi haec eloquia de litteris usurpavit anima, utique de nostris credendum erit, non de vestris: quia potiora sunt ad instruendam animam priora, quam postera, quae et ipsa a prioribus instrui sustinebant; cum, etsi de vestris instructam concedamus, ad originem tamen principalem traditio pertineat, nostrumque omnino sit, quodcunque de nostris sumpsisse et tradidisse contigit vobis.
PL 1, 617Aしかし、我々のもとに、あるいはユダヤ人のもとにある——我々はその野生のオリーブに接ぎ木された者である——神の聖典が、この世の文学に比べて決してわずかならぬ年月をもって先立つことは、その信頼性を示すために別の場所ですでに述べたとおりである。よしんば魂がこれらの言い回しを文書から借り取ったのだとしても、それは我々の文書からのことであって、諸君の文書からのことでは決してない、と信じねばならない。なぜなら、魂を教え導くには、後のものよりも先のものの方が力があり、後のものもまた先のものによって教え導かれるほかなかったからである。たとえ魂が諸君の文書によって教え導かれたことを認めるとしても、その由来はなお根源へとさかのぼるのであって、諸君が我々のものから取り、それを伝えたことがあるとすれば、それはことごとく我々のものである。
Quod cum ita sit, non multum refert, an a Deo formata sit animae conscientia, an litteris Dei. Quid igitur vis, homo, de humanis sententiis litterarum tuarum exisse haec in usus communis callositatem?
PL 1, 617Aそうであるからには、魂の良心が神によって直かに形づくられたのか、それとも神の文書によって形づくられたのか、たいして違いはない。それゆえ人よ、これらのことが、お前の文学にある人間の学説から出て、世人一般が用いる使い古された言い回しとなるに至ったのだと、なぜお前は言い張るのか。
Caput VI
第VI章PL 1, 617BCrede itaque tuis, et de commentariis nostris tanto magis crede divinis, sed de animae ipsius arbitrio perinde crede naturae. Elige quam ex his fidelius sororem observes veritatis.
PL 1, 617Bだからこそ、お前自身のものを信じよ。そして我々の記録、すなわち神のものについては、なおいっそう信じよ。だが、魂そのものの判断に関しては、それと同じだけ自然を信じよ。これらのうち、真理の姉妹としてどちらをより忠実に守るべきか、選ぶがよい。
Si de tuis litteris dubitas, neque Deus, neque natura mentitur: ut et naturae et Deo credas, crede animae; ita fiet, ut et tibi credas.
PL 1, 617Bもしお前が自分の文学を疑うならば、神も自然も欺くことはない。自然にも神にも信を置くために、魂を信じよ。そうすればお前は自分自身をも信じることになろう。
Illa certe est, quam tanti facis, quantum illa te facit: cujus es totus; quae tibi omnia est; sine qua nec vivere potes nec mori; propter quam Deum negligis. Quum enim times fieri christianus, eam conveni: cur alium colens, Deum nominat?
PL 1, 617B確かに魂こそは、お前を今のお前たらしめているのと同じだけ、お前が重んじている当のものである。お前はまるごと魂のものであり、魂はお前にとってすべてである。魂なしにはお前は生きることも死ぬこともできず、魂のゆえにお前は神をないがしろにする。キリスト教徒になることを恐れるときには、その魂に向き合え。なぜ、他の神を拝みながら、魂は神の名を口にするのか。
Cur, cum maledicendos spiritus denotat, daemonia pronuntiat? Cur ad coelum contestatur, et ad terram detestatur? Cur alibi servit, alibi vindicem convenit? Cur de mortuis judicat? Cur verba habet Christianorum, quos ne auditos visosque vult?
PL 1, 618Aなぜ、呪われるべき霊どもを名指すとき、魂はそれを悪霊と呼ぶのか。なぜ天に対して証しを立てながら、地に対しては呪いを放つのか。なぜあるところでは仕えながら、あるところでは復讐者に助けを求めるのか。なぜ死者について裁きを下すのか。なぜ、聞くことも見ることも望まぬはずのキリスト教徒たちの言葉を口にするのか。
Cur aut nobis dedit ea verba, aut accepit a nobis? Cur aut docuit, aut didicit? Suspectam habe convenientiam praedicationis in tanta disconvenientia conversationis.
PL 1, 618Aなぜ魂はそれらの言葉を我々に与えたのか、それとも我々から受け取ったのか。なぜ教えたのか、それとも学んだのか。かくも生き方の隔たりが大きいのに、語ることだけがこれほど一致しているとは、疑わしいと見るがよい。
Vanus es, si huic linguae soli aut graecae, quae propinquae inter se habentur, reputabis ejusmodi, ut neges naturae universitatem. Non Latinis nec Argivis solis anima de coelo cadit.
PL 1, 618Aもし、この現象がラテン語のみに、あるいはラテン語に近いとされるギリシア語だけに属するものだと考え、そのようにして自然の普遍性を否定するなら、お前は愚かである。魂はラテン人にもギリシア人にも限らず、天から降るのである。
Omnium gentium unus homo nomen est, una anima, varia vox, unus spiritus, varius sonus; propria cuique genti loquela, sed loquelae materia communis.
PL 1, 618Aあらゆる諸国民において、人間はひとつの名であり、魂はひとつであり、声はさまざまであり、霊はひとつであり、音声はさまざまである。ことばはそれぞれの国民に固有であるが、ことばの材料は共通である。
Deus ubique, et bonitas Dei ubique; daemonium ubique, et maledictio daemonii ubique, judicii divini invocatio ubique, mors ubique, et conscientia mortis ubique et testimonium ubique. Omnis anima suo jure proclamat, quae nobis ne mutire conceditur.
PL 1, 618B神はいたるところにあり、神の慈愛もいたるところにある。悪霊はいたるところにあり、悪霊への呪いの言葉もいたるところにあり、神の裁きを呼び求めることもいたるところにあり、死はいたるところにあり、死の認識もいたるところにあり、証言もいたるところにある。あらゆる魂は自らの権利によってこれを言い立てるが、我々にはそれをつぶやくことすら許されていない。
Merito igitur omnis anima rea et testis est, in tantum et rea erroris, in quantum testis veritatis; et stabit ante aulas Dei die judicii, nihil habens dicere.
PL 1, 618Bそれゆえ当然にも、あらゆる魂は被告であると同時に証人でもある。誤りの被告であるのとちょうど同じだけ、真理の証人でもある。そして裁きの日には神の法廷の前に立ち、何ひとつ言うべきことを持たないであろう。
Deum praedicabas, et non requirebas; daemonia abominabaris, et illa adorabas, judicium Dei appellabas, nec esse credebas; inferna supplicia praesumebas, et non praecavebas; Christianum nomen sapiebas et Christianum persequebaris.
PL 1, 618Bお前は神を宣べ伝えていながら、神を求めてはいなかった。お前は悪霊どもを忌み嫌いながら、それを拝んでいた。お前は神の裁きに訴えていながら、それがあるとは信じていなかった。お前は地獄の刑罰を思い込んでいながら、それに備えてはいなかった。お前はキリスト教徒という名を知っていながら、キリスト教徒を迫害していた。